Кіріспе

Рим грамматигі Ноний Марцелл – 4-ші немесе 5-ші ғасырдағы рим грамматигі. Оның қазірге дейін сақталған жалғыз еңбегі – «De compendiosa doctrina», 20 кітаптан тұратын сөздік немесе энциклопедия. Онда ол Плавттан Апулейге дейінгі латын әдебиеті мен ежелгі нәрселерге деген қызығушылығын көрсетеді. Ноний Африкадан шыққан болуы мүмкін.

Өмір

Нониус туралы аз мәлімет белгілі. Оның еңбегінің толық атауы, Noni Marcelli Peripatetici Tubursicensis de Conpendiosa Doctrina ad filium, оның Нумидиядағы Тюбурсикум қаласынан шыққан перипатетикалық философ екенін көрсетеді. 323 жылы Тюбурсикумда "Нониус Марцелл Геркулий" арнаған жазу оның отбасы сол аймақта тұрғанын көрсетеді. Нониус христиан дінін есімдерінде атамағандықтан және өзін перипатетик деп атағандықтан, оның дін аудармаған болуы мүмкін. Нониус Аулус Геллиус және басқа 2 ғасырдың жинақтаушыларын келтіреді, ал 5 ғасырда Присциан оны үш рет сілтеме жасайды және жоғары бағалайды, демек ол осы кезеңдер арасында өмір сүрген болуы керек. Кембридж классикалық әдебиет тарихы бойынша, ол 4 ғасырдың бірінші жартысында белсенді болған, бірақ 19 және 20 ғасырдың басындағы кейбір ғалымдар оның 4 ғасырдың соңында немесе тіпті 5 ғасырда өмір сүрген болуы мүмкін деп ойлаған. Соңғы кезде Нониус Северан дәуірінде өмір сүрген және шамамен 205-20 жылдарға дараланатыны айтылды.

Шығармалары

De compendiosa доктринасы – Рим Республикасының жоғалған еңбектерінің маңызды көздерінің бірі, соның ішінде Акций мен Пакувийдің трагедиялары, Луцилийдің сатиралары және Сизеннаның тарихы. Ол сөздерден, олардың қысқаша анықтамаларынан және осы сөзді қолданатын авторлардың цитаталарынан тұрады. Ол бірнеше атаулармен жарияланды, оның ішінде De proprietate latini sermonis және De varia significatione Verborum. Бұл – ежелгі заманнан сақталған үш маңызды латын сөздігінің бірі, Фесттің, Веррий Флаккның De verborum significatu еңбегінің және Севильялық Исидордың «Этимология» еңбегінің үлгісі. Нонийдің жиырма кітабының алғашқы он екісі сөздердің немесе сөз формаларының грамматикалық ережелері бойынша ұйымдастырылған, ал қалған сегізі – киім-кешек, қару-жарақ, тағам және т.б. сияқты тақырыптар бойынша топталған. Әрбір жазбаның түрі – қысқаша анықтама мен 2-ғасырлық дереккөздерден, соның ішінде Аул Геллий мен Фронтоннан алынған, Республика дәуіріндегі жазушылардың цитаталарынан тұрады, түпнұсқа мәтіннен емес. «Оның білімі жетіспеуі мен ықыласының болмауы оның жинағының құндылығын азайтады, бірақ жойламайды», – деп жазылған «Классикалық әдебиет тарихында». В.М. Линдсейдің және кейіннен Стрзелецкийдің зерттеулері Нонийдің көптеген леммаларын (жазбаларын) және әрқайсысы үшін алғашқы сілтемелерді қазір жоғалған бұрынғы грамматикалық мәтіндерден алғанын көрсетті. Қалған жазбалар мен қосымша сілтемелер оның меншігінде болған немесе жергілікті кітапханадан қарыз алған 41 кітапқа жатады. Әр бөлім үшін (кітап немесе кітап ішіндегі хат) Ноний 41 томнан 41 тізімді бір ретпен өтеді, бірінші кезекте бас цитатаны табу үшін, содан кейін қосымша цитаталар үшін қайтадан қарап шығады. Осы әдістемеге сүйене отырып, Ноний автордан тікелей цитата келтіргенін немесе қателерге толы грамматикадан алғанын анықтауға болады. «Доктрина» ертедегі драматургтардың, жылнамашылардың, сатириктер мен антикварлардың фрагменттерін сақтап қалды. Авторлардан цитаталарды реттей келе, Ноний әрқашан бір тәртіпті сақтайды, Плавттан бастап Варро мен Катонмен аяқтайды. Грамматиктер Присциан мен Фулгенций оның кітабынан көп нәрсе алды, ал 5-ғасырда Юлий Трифоний Сабин қайта қаралып, түсіндірілген басылымын шығарды. «Доктрина» 1614 жылы Парижде Ж. Мерсье түсіндірмелерімен бірге De varia significatione Verborum деген атпен жарияланды. Мерсье басылымының беттерінің нөмірлері кейінгі басылымдарда сілтеме ретінде қолданылады (мысалы, 121 М. – «Мерсье басылымының 121-беті» дегенді білдіреді). Ноний сонымен қатар «Оқуды жеңілдеу туралы» хаттар жинағын жазды, ол жоғалып кетті, бірақ ол «Доктринада» оған сілтеме жасайды.

Зерттеулер

"Classical Review" журналының 1888 жылғы желтоқсан, 1889 жылғы маусым және шілде айларындағы мақалалары. Дж. Х. Онионс, "Classical Review" журналы, 1890 жылғы қазан, 1895 жылғы қазан, 1896 жылғы ақпан, 1902 жылғы ақпан. В. М. Линдсей, "Journal of Philology" журналы, XVI. (1888), XVIII. (1890), (Дж. Х. Онионс), XXI. (1893). ("Нониус баспа басылымдары", Генри Неттлшип). В. М. Линдсейдің 1901 жылғы мақаласы Google кітаптарында онлайн қолжетімді. Поль Монсо, "Les Africains. Etude sur la littérature latine d'Afrique : les Païens", P., Lecène, Oudin & Cie, V+500 бет (1894). В. С. Теуффель, "Рим әдебиетінің тарихы" (ағылш. аудармасы), 404А; Мартин Шанц, "Рим әдебиетінің тарихы", iv. 1 (1904).