Кіріспе

Американдық романист және әңгімеші (1905–1970)

Джон Генри О'Хара (31 қаңтар 1905 – 11 сәуір 1970) – Американың ең нәтижелі әңгіме жазушыларының бірі, ол «The New Yorker» журналының әңгіме стилін қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Ол 30 жасқа толмас бұрын «Самаррадағы кездесу» және «Баттерфилд 8» романдарымен танымал болды. О'Хараның жазушы ретіндегі мұрасы әлі де талқыланып жүр, бірақ оның туындыларын Эрнест Хемингуэй мен Ф. Скотт Фицджеральд сияқты замандастары жоғары бағалады, ал оның жақтастары оны 20 ғасырдың бағаланбаған американдық жазушыларының қатарында санайды. 1970 жылы О'Хараның қазасынан кейін білім алған көптеген студенттер оны танымайды, себебі ол өзінің шығармаларын университеттерде оқытуға қолданылатын антологияларда қайта басылуына рұқсат бермеді. «О'Хара ХХ ғасырдың ең жақсы әңгімешісі болмаса да, ол ең құнарлы», – деп жазды 2013 жылы «The Paris Review» журналының бас редакторы Лорин Стейн О'Хараның туындыларын бағалай келе. Стейн былай қосты: «Оның жинақтарын кейбір адамдар «Mad Men» сериалын көрудей құмарлықпен қарап, оған ұқсас себептермен тәуелді бола аласыз. Ол тап, жыныс және алкоголь тақырыптарында – яғни, оған маңызды болған нәрселерде американдық өмірдің құпия тарихын жазды». О'Хара Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін коммерциялық сәттілікке жетті, оның туындылары «Publishers Weekly» журналының жылдық тізімінде АҚШ-тағы ең көп сатылған он туындының ішіне бірнеше рет енді. Осы бестселлерлердің қатарында «Өмір сүруге құштарлық» (1949), «Тен Норт Фредерик» (1955), «Террасадан» (1959), «Өзімізді тану» (1960), «Уағыздар мен содалы су» (1960) және «Элизабет Апплтон» (1963) кіретін еді. Оның бес туындысы 1950-1960 жылдары танымал фильмдерге бейімделді. Осы кітаптардың танымалдығына қарамастан, О'Хараның үлкен және тез ренжітін мінезі, алкогольге құмарлығы, ұзақ уақыт бойы сақталған ашуы және 1960-шы жылдардағы әдеби ортада сәнсіз болған консервативті көзқарастары оған қарсыластарды жинады. О'Хараның қазасынан кейін оның шығармаларын бағалаған Джон Апдайк, оның өнімділігі «біздің бағалау қабілетімізден асып түсті; енді біз оған қайтадан таңданып, таңғала аламыз» деді.

Ерте өмір және білім

О'Хара Пенсильвания штатының Поттсвилл қаласында бай ирланд-американдық отбасында дүниеге келді. Бала кезінде оның отбасы шығыс Пенсильванияның әулетті топтарының арасында өмір сүргенімен, О'Хараның ирландтық католик тегі оған WASP қоғамының ішіндегі сырттан қараушының көзқарасын сыйлады – бұл тақырып оның шығармаларында қайта-қайта қозғалды. Ол Нью-Йорк штатының Льюистон қаласындағы Ниагара дайындық мектебінде оқыды, онда 1924 жылғы түлектердің арасында «Сынып ақыны» атанды. Сол шамада әкесі қайтыс болды, оның армандаған Йель колледжіне оқуға ақшасы жетпей қалды. Барлық есептер бойынша, жақсы дәрігер отбасының сәнді өмірінен (клуб мүшелігі, атпен жүру және би сабақтары, маңрайдағы қымбат көліктер, үйдегі қызметшілер) бірден қаржылық құлдырауға түсу О'Хараны өмірінің соңына дейін мәртебелік алаңдаушылыққа ұшыратты, оның туындыларын сипаттайтын өткір әлеуметтік жіктелу сезімін қалыптастырды. The New Yorker журналында О'Харамен бірге жұмыс істеген Брендан Гилл, О'Хараның Йельге бармағаны үшін әлеуметтік кемсінушілік сезіміне бейім екенін айтты. "Адамдар О'Хараның Йельге түсуді қатты қалағанына күлді, бірақ О'Хара үшін бұл ешқашан әзіл болған емес. Колледж және дайындық мектептері туралы барлық нәрсені білгендей көрінетін". Хемингуэй бірде "Джон О'Хараны Йельге жіберу үшін ақша жинау қоры құру керек" деген еді. Әдеби даңқы арта келе, О'Хара Йельден құрметті диплом алуға құштар болды, тіпті ол үшін университеттен тікелей сұрады. Гиллдің сөзіне қарағанда, Йель О'Хараның "өтініші бойынша" марапаттаудан бас тартты.

Карьерасы мен беделі

Бастапқыда О'Хара әртүрлі газеттерде тілші болып жұмыс істеді. Нью-Йоркке көшіп келген соң, ол журналдарға әңгімелер жаза бастады. Мансабының басында ол киносыншы, радио комментаторы және баспасөз хатшысы болды. 1934 жылы О'Хара өзінің алғашқы романы – «Самаррадағы кездесу» романын жариялады. Романды мақұлдап, Эрнест Хемингуэй былай деп жазды: «Егер сіз не туралы жазғанын нақты білетін және керемет жазған жазушының кітабын оқығыңыз келсе, «Самаррадағы кездесуді» оқыңыз». О'Хара «Самаррадан» кейін «Буттерфилд 8» романын шығарды, ол флэппер Старр Фейтфуллдің трагикалық, қысқа ғұмырына негізделген, оның 1931 жылы құпия өлімі таблоидтарда сенсация тудырды. Төрт онжылдық бойы О'Хара роман, повесть, пьеса, сценарий және 400-ден астам әңгімелер жариялады, олардың көпшілігі «The New Yorker» журналында жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Тынық мұхитындағы театрға тілші болып сапар шекті. Соғыстан кейін ол сценарийлер мен тағы да романдар жазды, соның ішінде 1956 жылы Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алған «Тен Норт Фредерик» романын.

О'Хараның көптеген әңгімелері (және оның 1950-ші жылдары жазылған кейінгі романдары) Пенсильвания штатындағы Гиббсвилл қаласында өтеді, ол оның туған қаласы Поттсвиллдің шамалы қиялданумен жазылған нұсқасы, АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы антрацит аймағындағы шағын қала. Ол Гиббсвиллді өзінің досы және «The New Yorker» журналының редакторы Уолкотт Гиббстің құрметіне атады. Оның басқа да әңгімелері Нью-Йорк немесе Голливудта орын алды. О'Хараның қысқа әңгімелері оған сыншылардың жоғары бағасын әкелді. Ол «The New Yorker» журналына басқа жазушылардан гөрі көбірек материалдар жариялады. Ол мансабының соңғы онжылдығында жеті томдық әңгімелер жинағын шығарды, бірақ олар роман жазуға кеткен уақытын тоңдырды деп шағымданады. «Менде қысқа әңгімелерді жазуға шексіз құштарлық болды. Мен үшін жазу оңай болды», - деді ол. Гилл О'Харамен «The New Yorker» журналында бірге жұмыс істеген, оны «ағылшын тіліндегі немесе кез келген басқа тілдегі ең ұлы қысқа әңгімелер жазушыларының бірі» деп атады және оған «әлем «The New Yorker» әңгімесін ойлап табуға» көмектескенін айтты. Өлімінен төрт жыл бұрын жарық көрген жинағының алғы сөзінде О'Хара: «Меннен артық ешкім оларды жаза алмайды» деп мәлімдеді. Өлгеннен кейін көп ұзамай оның тағы екі томдық әңгімелер жинағы жарық көрді. Бестселлер ретінде сәттілікке қол жеткізгеніне қарамастан, О'Хараның ұзақ туындыларының көпшілігі әдеби ортада жоғары бағаланбайды. Сыншы Бенджамин Шварц пен жазушы Кристина Шварц: «Джон О'Хараға деген әдеби әлемнің жек көруі соншалықты кең таралған, сондықтан «Самаррадағы кездесу» кітабының қазіргі кітапхананың жиырмасыншы ғасырдың ең жақсы 100 ағылшын тіліндегі романының тізіміне енгізілуі бүкіл жобаны мазақ ету үшін қолданылды». Гилл О'Хараның кітабын «үшінші және төртінші дәрежелі жазушылардың осындай көңілсіз көптеп шығарған» «отбасылық роман» деп бағалап, оны «үлкен американдық романнан басқа ештеңе жазуға ниеттенбеген» автордың «апатты» туындысы деп жариялады. Әдеби сыншылар Гиллдің пікірін «Нью-Йорктың ең танымал жазушыларының біріне жасалған жұрттық шабуыл» және «жұрттық балтамен жұмыс» деп атады. «Өткен екі онжылдықта О'Хара «The New Yorker» журналының ең көп әңгіме жазған авторы болды» (бір санауда 197-ден кем емес). Журнал Гиллдің пікірін жариялағаннан кейін О'Хара он жылдан астам уақыт бойы «The New Yorker» үшін жазуды тоқтатты, ал оқырмандар Гиллге О'Хараны қуып жібергені үшін шағымданғанда, Гилл кінәны басқа бір «The New Yorker» авторы Джеймс Турберге тақты. О'Хара 1960 жылға дейін, О'Хараны зәйтүн бұтағымен іздеген жаңа редактор келгенге дейін «The New Yorker» журналына қайтадан жазған жоқ. О'Хараның мұрасына арналған 1996 жылғы форумда Гилл көпшілік алдында О'Хараға шабуыл жасағанын түсіндіріп, өз әрекеттерін ақылға қонымды етіп түсіндіріп: «Мен роман туралы шындықты айтуым керек еді» деп өтінді. Биограф Фрэнк МакШейннің айтуынша, О'Хара Хемингуэйдің өлімінен кейін О'Хараны әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына басты үміткер деп ойлады. О'Хара қызына «Мен шынымен де оны аламын деп ойлаймын» және «Мен Нобель сыйлығын қатты қалаймын, оны татып көремін» деп жазды. МакШейн Т.С.Элиот О'Хараға өзінің екі рет номинацияланғанын айтқан. 1962 жылы Джон Стейнбек сыйлықты жеңген кезде О'Хара: «Сізді құттықтаймын, мен оны алуды жөн көретін тек бір ғана авторды есімде сақтаймын». Екі жыл бұрын Стейнбекке жазған хатында О'Хара өзін Стейнбекпен бірге ХХ ғасырдың ірі американдық жазушыларының пантеонында, Хемингуэй, Фицджеральд және Фолкнермен бірге санады, солардың ішінде Фолкнерді «бірден-бір гений» деп атады. О'Хараның мұрасының көптеген әдеби жақтастары бар, олардың ішінде Джон Апдайк, Шелби Фут, Джоан Дидион және Фран Лебовиц сияқты жазушылар бар. Чарльз МакГрат, бұрынғы «The New Yorker» журналының көркем редактор және бұрынғы «The New York Times Book Review» журналының редакторы, О'Хараны «американдық көркем әдебиетінің ұлы тыңдаушыларының бірі, адамдардың нағыз сөйлеуіндей дыбыстайтын диалог жаза алатын және тыңдаушының құпиясын білетін – адамдардың ойларындағыны көбінесе айтпайтынын білетін» деп атады. О'Хара Ринг Ларднерді оқып «егер сіз сөзді нағыз айтылғандай жазсаңыз, шынайы кейіпкерлер жасайсыз» деп үйренгенін айтты және «кейде мен жақсы диалог жаза алатыным үшін тіпті кешірім сұрағым келеді, бірақ бұл американдық жазушылардың ең жетіспейтін қасиеті және британдық жазушылардың дерлік жоқ қасиеті» деп қосты.

Өлім

О'Хара Нью-Джерси штатының Принстон қаласында жүрек-қан тамырлары ауруынан қайтыс болды және Принстон зиратында жерленді. Оның әйелі таңдаған, қабіріне жазылған сөздер: "Өз заманы туралы шындықты одан жақсы айтқан адам жоқ. Ол кәсіби біліктілікке ие болған және адал, әрі көркем жазған жазушы еді."

Бейімделулер

О'Хараның 1940 жылғы «Пал Джой» атты эпистолярлық романы сәтті Бродвей мюзикліне жол ашты, либреттосын О'Хара жазды, ал әндерін Роджерс пен Харт жазды. 1957 жылы «Пал Джой» Рита Хейворт, Франк Синатра, Ким Новак және Барбара Николс ойнаған музыкалық фильм болып түсірілді. «From the Terrace» – О'Хараның 1958 жылғы сол аттас романынан бейімделген 1960 жылғы фильм. Фильмде Пол Ньюман бай бірақ салқын қабақты әкесі мен алкогольге тәуелді анасының ұлы, ал Джоан Вудвард әлеуметтік амбициялары мол, өзін өкінішпен тыныштандыратын және адал емес әйелі Мэри Сент-Джон рөлінде ойнады. Сондай-ақ 1960 жылы О'Хараның 1935 жылғы ең көп сатылған «BUtterfield 8» романы сол атпен фильм түрінде жарық көрді. Элизабет Тейлор Глория Вандрус рөлін сомдағаны үшін «Оскар» сыйлығының «Ең үздік әйел актриса» номинациясын жеңіп алды. Тейлор фильм нұсқасы туралы: «Менің ойымша, ол жаман» деген сөзді айтқан. «Ten North Frederick» – О'Хараның 1955 жылғы сол аттас романының желісі бойынша түсірілген 1958 жылғы фильм. Гари Купер Джо Чапин рөлінде ойнады, ал Диана Варси, Сьюзи Паркер және Джеральдин Фицджеральд қосалқы рөлдерде ойнады. О'Хара Купердің өнерін «сезімтал, түсінікті және шынайы» деп бағалады. «A Rage to Live» – Уолтер Грауман режиссерлік еткен 1965 жылғы фильм. Фильмде Грейс Колдуэлл Тейт рөлінде Сузан Плешет ойнады. Джон Т. Келлидің сценарийі О'Хараның 1949 жылғы ең көп сатылған, сол аттас романына негізделген. О'Хараның Гиббсвилл туралы қысқа әңгімелері 1975 жылғы NBC телефильмі «Джон О'Хараның Гиббсвиллі» (сонымен қатар «Джим Маллойдың бұрылыс нүктесі» деп те белгілі) және 1976 жылғы NBC драмалық телесериалы «Гиббсвилл» үшін негіз болды. 1987 жылы О'Хараның 1966 жылғы «Natica Jackson» әңгімесінің бейімделуі, 1930 жылдардағы Голливудтағы актриса туралы, PBS антологиялық сериясы «Ұлы қойылымдар» үшін жасалды. Оны Пол Богарт режиссерлік етті, ал басты рөлде Мишель Пфайффер ойнады. 2007 жылдан 2015 жылға дейін AMC кабельдік арнасында көрсетілген «Mad Men» телехикаялық сериясы О'Хараның шығармаларына жаңа қызығушылықты тудырды, себебі ол 20 ғасырдың ортасындағы американдық өмірдің сол тақырыбына терезе ашты.

Басқа

Баттерфилд 8, Пал Джоуи және Доктордың ұлы және басқа да әңгімелер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерге арналған басылымдар ретінде жарық көрді.