Кіріспе

Француз-американдық автор, дипломат және фермер (1735–1813)

Мишель Гийом Жан де Кревкёр (miʃɛl ɡijom ʒɑ̃ də kʁɛvkœʁ; 31 желтоқсан 1735 – 12 қараша 1813), Нью-Йоркте Джон Гектор Сент-Джон атымен натурализацияланған, француз-американдық автор, дипломат және фермер болған.

Өмірбаян

Крепкёр 1735 жылдың 31 желтоқсанында Францияның Нормандиядағы Кан қаласында туды. Оның әкесі – Крепкёр графы, анасы – Крепкёр графинясы болған. 1755 жылы Солтүстік Америкадағы Жаңа Францияға көшіп барды. Ол француз-үнді соғысында француз колониялық жасағында картограф болып қызмет етті, лейтенант шеніне дейін көтерілді. 1759 жылы француз армиясы британдықтардан жеңілгеннен кейін Нью-Йорк провинциясына көшіп, азаматтық алды, Джон Гектор Сент-Джон деген ағылшын-американдық есімді қабылдады және 1770 жылы Нью-Йорк саудагерінің қызы Мехитабель Типпетке үйленді. Нью-Йорк штатының Ориндж округіне қарасты шағын Честер қаласының Грейкорт ауданында үлкен шаруашылық сатып алды. Шаруашылығына "Пайн Хилл" деп ат қойды және шаруа ретінде өркендеді. Сонымен қатар, ол жер өлшеуші болып жұмыс істеді. Америка колонияларындағы өмір мен американдық қоғамның қалыптасуы туралы жаза бастады. 1779 жылы Американ революциясы кезінде Сент-Джон әкесінің денсаулығы нашарлағандықтан Францияға қайтуға тырысты. Ұлымен бірге британдық американдық шекарадан өтіп, британдықтар басып алған Нью-Йорк қаласына кірді, онда үш айға дейін сотсыз американдық тыңшы ретінде қамалды. Соңында Ұлыбританияға теңіз арқылы сапар жасады, бірақ Ирландия жағалауында кемесі құлады.

Автор

1782 жылы Лондонда «Америкалық фермердің хаттары» атты эсселер жинағын жариялады. Кітап тез арада еуропалық аудиторияда американдық автордың алғашқы әдеби жетістігіне айналып, Кревкёрді танымал тұлғаға айналдырды. Ол еуропалықтарға американдық шекарадағы өмірді, көптеген американдық ағылшын терминдерін қолдана отырып сипаттаған және американдық арман тұжырымын зерттеген алғашқы жазушы болды. Оның еңбегі американдық қоғамды тең мүмкіндік пен өзін-өзі анықтау қағидаларымен сипаттай отырып, «Жаңа әлем» туралы құнды ақпарат пен түсінік берді, еуропалықтардың санасында нақты елдің бейнесін қалыптастыруға көмектесті, аймақтық колония емес. Жазу американдық тапқырлықты және қарапайым өмір салтын дәріптеді. Ол әртүрлі этникалық және мәдени топтардан құралған қоғамдағы діни алуантүрлілікті қабылдауды бейнеледі. Ол ерте американдық қоныс салушыларға қатысты «Ubi panis ibi patria» (Нан бар жерде – менің елім) латын максимін қолданды. Ол бір кезде орталық колонияларды «әдемі қалалары, икемді ауылдары, кең далалары, лайықты үйлері, жақсы жолдары, баулары, шабындықтары мен көпірлері үшін мақтады, мұның бәрі жүз жыл бұрын жабайы, орманды және өңделмеген еді». Америка революциялық соғысының соңында жарық көрген алғашқы басылымдағы хаттардың ішінен жағымсыз немесе сынға толыларын шығарды. Норман А. Плоткин «оның мақсаты – ағылшын вигтерінің мүддесіне қызмет ету, келісімге ыңғайлы атмосфераны қалыптастыру болды» деп мәлімдейді. Кітап соғыс басталғаннан кейін жазылған хаттардың барлығын, сондай-ақ бұрынғысынша сынға толыларын қамтымады. Кревкёрдің өзі вигтердің ісін қолдады. Оның әйелінің отбасы коронаға адал болды және кейін Нова Скотияға қашып кетті. Француз саясатына қатысты Кревкёр либералдық көзқарас ұстанды, философтардың ізбасары болды және кітабын Аббе Рейналға арнады, ол «Солтүстік Американың осы провинцияларын еркіндіктің панасы, болашақ ұлттардың бесігі және қиын жағдайдағы еуропалықтардың баспанасы ретінде қарады». Плоткин «Америка колонияларындағы осы қағиданы бұзған экстремистер Кревкёрдің ең қатал сынына ұшырады, бірақ осы сынның ең ауыр бөлігі сол кезде жариялауға жарамсыз деп есептелді» деп атап өтті. 1883 жылы оның шөбересі Роберт де Кревкёр отбасы мұрагерлік еткен, бұрын жарияланбаған хаттар мен қолжазбаларды пайдаланып, өмірбаянын жариялады. Францияда оған көп көңіл бөлмесе де, Колумбия университетінің профессоры У. П. Трент 1904 жылы «Америкалық фермердің хаттары» еңбегін қайта басып шығарды. 1916 жылы Кревкёрдің алғашқы американдық биографы Джулия Пост Митчелл барлық қолжазбаларға қол жеткізіп, Кревкёр «Еуропалық үкіметтердің шеше алмаған саяси экономика мәселелеріне» тоқталды деп жаза отырып, теңдестірілген баға беруге мүмкіндік алды. Ол «өз теорияларын американдық жағдайларға сүйене отырып түсіндірді» және ол тек «американдық өмірдің жарнамашысы» емес еді. Қосымша қолжазбалар 1925 жылы жарық көрді.

Дипломат

Францияда оның кітабының табысы оны ықпалды топтың назарына алып келді, соның нәтижесінде ол Нью-Йорк үшін француз консулы болып тағайындалды, оған Нью-Джерси және Коннектикут аймақтары да қарады. Кревекёр 1783 жылдың қараша айында жаңа тағайындалған француз консулы ретінде Нью-Йоркке оралды. Ол отбасымен қайта қосылуға асыққан болатын. Бірақ шаруашылығы үндістердің шабуылында қиратылғанын, әйелі қайтыс болғанын және екі кіші баласының жоғалып кеткенін естіді. Ол Нью-Йорк қаласының және провинциясының соңғы корольдік нотариусы болған, 1780 жылы қаладағы британ түрмесінен оны босатуға көмектескен досы Уильям Сетонның үйінде қонақтап тұрды. Импорт-экспорт фирмасы "Уильям Сетон компаниясының" директоры Сетон Кревекёрге оның балаларын табуға көмектесті, олар Бостондағы бір отбасымен қауіпсіз және аман-сау өмір сүрді. Келесі көктемде ол балаларымен қайта қосыла алды. 1780-ші жылдардың көп бөлігінде Кревекёр Нью-Йорк қаласында тұрды.

Санкт-Петерс, Нью-Йорк

Сол кезде Нью-Йорк қаласы ұлттық астана болып табылды және ондағы католиктердің көпшілігі дипломатиялық корпустың өкілдерімен байланысты болды. Бастапқыда олар испан консулының үйінде құлшылық ететін. Теңізшілер, саудагерлер, испандық Батыс Индиядан көшіп келгендер және бірнеше акадиялықтардың келуімен олардың саны арта түсті. Содан кейін олар Уоррен және Чемберс көшелері арасындағы Гринвич көшесіндегі Солтүстік өзенінің жанында орналасқан Воксхолл бақшасында орын жалдады. 1785 жылы португал консулы Хосе Ройз Сильва, испан консулы Томас Стоутон және басқалар бос тұрған Биржа ғимаратын жалға алуға тырысты және Кревекёрді осы мәселеде ең қолайлы деп санады. Кревекёр дінге аса қызығушылық танытпаса да, ар-ождан бостандығы идеясын қолдады және Лафайеттің досы болды. Ұсыныстан бас тартқанда Кревекёр намыстанып, қаладағы алғашқы католик шіркеуін құру үшін белсенді жұмыс істей бастады. Кейін ол Баркли көшесіндегі Санкт-Петер шіркеуінің алғашқы қамқорлар кеңесінің төрағасы болды. 1789 жылы Францияда болған кезде ол француз революциясына айнала бастаған саяси дүрбелеңнің құрбаны болды. Аристократ ретінде қауіп төнгендіктен, ол жасырын өмір сүріп, Америка Құрама Штаттарына өтуге тырысты. Қажетті құжаттарды оған Франциядағы жаңа американ елшісі Джеймс Монро жеткізді. Өмірінің соңында Кревекёр Францияға оралып, әкесінен мұраға алған жерге орнықты. 1813 жылдың 12 қарашасында ол Францияның Валь-д'Уаз департаментіндегі Сарсель қаласында қайтыс болды. Вермонт штатындағы Сент-Джонсбери қаласы оның құрметіне, Итан Алленнің ұсынысымен аталды.

Негізгі жұмыстар

Америкалық фермердің хаттары: белгілі бір провинциялық жағдайларды, мінез-құлықты және әдет-ғұрыптарды сипаттау, сондай-ақ Солтүстік Америкадағы британдық колониялардың соңғы және қазіргі ішкі жағдайлары туралы мәлімет беру, 1782. Америкалық фермердің хаттары, 1770 жылдан 1781 жылға дейін В. С. (Уильям Сэтон) мырзаға жазылған, ағылшын тілінен аударған *** (Lettres d'un cultivateur américain : écrites à W. S. (William Seton), écuyer, depuis l'année 1770 jusqu'à 1781, traduites de l'anglois par ***), 1784. Франция мен Америка Құрама Штаттары арасындағы сауда туралы Естелік жазба, 1784 (қолжазба АҚШ елшілігінде, Парижде сақталады). XVIII ғасырдағы Пенсильвания және Нью-Йорктегі саяхаттар (Voyage dans la Haute Pensylvanie et dans l'état de New York), 1801. Американың XVIII ғасырындағы эскиздері: "Америкалық фермердің хаттары", 1925.

Негізгі дереккөздер

Крейвкоур, Дж. Гектор Сент-Джон. «Америкалық фермердің хаттары» және басқа эсселер Деннис Д. Мурдың редакциясымен (Гарвард университетінің баспасы; 2012) 372 бет. Бұл кітап 1782 жылғы белгілі еңбектің басылымын және оның басқа жазбаларын біріктіреді.