Кіріспе

Бенджамин Франклиннің жылдық еңбегі (1732–1758) – қазіргі заманғы «Вашингтон Пост» газетінің комикстері

«Кедей Ричардтың альманахи» (кейде «Альманах») – Бенджамин Франклин жариялаған жылдық альманах, ол осы мақсат үшін «Кедей Ричард» немесе «Ричард Сондерс» деген псевдонимді қабылдады. Бұл басылым 1732 жылдан 1758 жылға дейін үздіксіз жарық көрді. Ол Он үш колонияда басылған памфлет үшін өте жақсы сатылды; таралымы жылына 10 000 данаға жетті. Америкалық өнертапқыш, мемлекет қайраткері, шебер баспагер және баспагер Франклин «Кедей Ричардтың альманахи» арқылы үлкен жетістікке қол жеткізді. Альманахтар колониялық Америкада өте танымал кітаптар болды, олар маусымдық ауа райы болжамдарын, үй шаруашылығына қатысты пайдалы кеңестерді, жұмбақтарды және басқа да ойын-сауықтарды ұсынды. «Кедей Ричардтың альманахи» сөздермен ойын жасауды көп пайдаланғаны үшін танымал болды, ал ондағы кейбір өткір тіркестер қазіргі американ тілінде сақталған.

Тарих

1732 жылы 28 желтоқсанда Бенджамин Франклин "The Pennsylvania Gazette" газетінде Ричард Сондерстің "Кедей Ричард" атты алғашқы басылымын жариялағанын хабарлады. Франклин 1732 жылы 28 желтоқсанда алғашқы "Кедей Ричард альманахин" басылымын шығарды және 25 жыл бойы жаңа басылымдарды шығаруды жалғастырды, бұл оған зор экономикалық табыс пен танымалдылық әкелді. Альманах жылына 10 000 данаға дейін сатылды. 1735 жылы Франклиннің ағасы Джеймс қайтыс болғаннан кейін, Франклин оның жесіріне 500 данасын тегін жіберді, осы арқылы ол оларды сатудан табыс табуға мүмкіндік алды. Күнтізбедегі белгіленген күндер арасындағы бос орындарға Франклин еңбекқорлық және шаруашылдық туралы мақалдарды қосты. Осы мәтелдердің бір бөлігі бұрынғы жазушы Лорд Галифакстан алынған, оның көптеген афоризмдері "адамдардың ниеттеріне, мінез-құлқына және заманға қатысты негізгі күмәнділікке" қатысты болды. 1757 жылы Франклин осылардың ішінен таңдаулыларын жасап, оларды альманахқа аукционға келген халыққа арналған қарт адамның сөзі ретінде қосты. Бұл кейіннен "Байлыққа жету жолы" деп жарияланды және Америка мен Англияда кеңінен танымал болды.

Қасіретлі Ричард

Франклин "Ричард Сондерс" есімін он жетінші ғасырдағы "Ридердің британдық Мерлин" альманахиның авторынан алды, ол XVIII ғасырда да жариялануын жалғастырған танымал лондондық альманах болатын. Франклин "Кедей Ричард" образын Джонатан Свифттың "Исаак Бикерстафф" псевдонимді кейіпкерінен шабыттандырып жасады. 1708 және 1709 жылдардағы "Бикерстафф хаттары" деп белгілі үш хат сериясында "Бикерстафф" астролог және альманах жасаушы Джон Партридждің жақын арада қайтыс болатынын болжады. Франклиннің "Кедей Ричард" кейіпкері де, Бикерстафф сияқты, өзін білімді және астролог деп таныстырды, сондай-ақ Бикерстафф сияқты дәстүрлі альманахтар жазған нақты астрологтардың өлімін болжады. "Кедей Ричард Альманахиның" алғашқы басылымдарында осы астрологтардың өлімін болжау және олардың наразылығына қарамастан, жалған хабарлау – бір түрлі әзілге айналды. Дегенмен, Франклиннің "Кедей" Ричард Сондерс кейіпкері, оның әйелі Бриджитпен бірге, адамдар жыл сайын сатып алатын маңызды құрал ретінде (күлкілі болса да) көрсету үшін пайдаланылды. Осы мақсатта, Свифт кейіпкерінің сатирикалық қыры "Кедей Ричардта" көбінесе жоқ. Ричард Франклиннің өзінен ерекшеленді, кейде оны өзінің баспагері деп атады. Кейінгі басылымдарда түпнұсқа Ричард Сондерс кейіпкері біртіндеп жоғалып, оның орнына Франклиннің және оның практикалық ғылыми және бизнес көзқарастарын бейнелейтін "Кедей Ричард" келді. 1758 жылға қарай, түпнұсқа кейіпкер альманахтың практикалық кеңестерінен және мақал-мәтелдерінен одан да алыстады, оларды Франклин "Атамыз Ыбырайымнан" алғанын айтты, ал ол өз кезегінде сөздерін "Кедей Ричардтан" алды.

Сериялау

Алманахтың тартымды тұсы – онда түрлі "жаңалықтар" сериал түрінде жарық көргендігі, сондықтан оқырмандар жыл сайын оны сатып алып, кейіпкерлердің тағдыры қалай болатынын білуге ұмтылған. Осындай алғашқы жариялымдардың бірі – автордың "жақын досы және сыныптасы, мырза Титан Лидс" сол жылдың 17 қазанында дүниеден өтеді деген "болжам" болды. Содан кейін мырза Лидс өзінің 17-сі емес, 26 қазанда қайтысатынын мәлімдеді. Оқырмандарына жүгініп, Франклин олардан өзінің болжамын қолдауды көрсету үшін келесі бір немесе екі немесе үш немесе төрт жылғы басылымды сатып алуын өтінді. Келесі жылы Франклин өзінің немесе Лидстің кімнің дұрыс айтқанын білуге мүмкіндік болмағаны үшін өкініш білдірді. Дегенмен, бұл әрекет өз нәтижесін берді: адамдар кімнің дұрыс екенін анықтау үшін "Альманахты" сатып алды. (Альманахтың кейінгі басылымдарында Лидс қайтыс болды және өзін Лидс деп таныстырған адам – жалғаншы еді деп жазылды; Лидс, шындығында, 1738 жылы қайтыс болды, бұл Франклинге жалғаншы саналған адамды оның әрекетін тоқтатуы үшін мақтауға мүмкіндік берді.)

Сын

Кейбір жазушылар үшін Альманахтың мазмұны Франклиннің бейнесімен тығыз байланысты болды – және бұл әрқашан жағымды бағаланбады. Натаниел Хоторн мен Герман Мелвилл өзінің шығармаларында Альманахты және, демек, Франклинді карикатуралап көрсетті, ал Джеймс Рассел Лоуэлл Франклиннің құрметіне Бостондағы ескерткіштің ашылуына қатысты ойларында былай деп жазды:
«Біз Франклиннің Бостонда туғанын, оның найзағаймен соққылауды және баспаны ойлап тапқанын, сондай-ақ Франклин медалін жасағанын білеміз, Бостондағы ұлы адамдардың көптігіне байланысты Филадельфияға көшуге мәжбүр болғанын, мүмкіндік болмағанын, туған қаласына Франклин пешімен кек алғанын, альманахты ашқанын және бір теңге үнемдеген – бір теңге жоғалған сияқты екенін білеміз». Альманах – бұл Франклиннің замандастары Томас Джефферсон, Джон Адамс және Томас Пейннің еңбектері сияқты жаңа бостандықтарға жол ашатын философиялық құжат емес, сонымен қатар оның заманының әлеуметтік нормалары мен әдет-ғұрыптарының көрінісі болды. Тарихшы Говард Зинн мысал ретінде «Қызметшің адал, күшті және жайлы болсын» деген нақылды келтіреді, бұл Франклиннің қызметшілердің жеке өмірін бақылаудың, қожайындарының экономикалық мүддесі үшін заңды деп санағанын көрсетеді. Кем дегенде бір заманауи өмірбаяншы Франклиннің қайтыс болған жұлдызшы дәрігерден Р. Сандерс есімін «ұрлағанын», емес, «қарыз алғанын» жариялады. Франклин сондай-ақ ағасы Джеймс Франклин Ньюпортта жариялаған альманахтың атауын – «Кедей Робиннің Альманахы»н (өзі Лондонда сол атаумен жарияланған XVII ғасыр альманахынан алынған) «сұрамай-ақ» «қарыз алып» өзгертті.

Мәдени әсері

Франция королі Людовик XVI Джон Пол Джонсқа кеме сыйлады, ол оны Альманах авторының құрметіне қайта атады – «Боном Ричард» немесе «Жақсы шаруа (яғни, ақсүйек емес, қарапайым адамды сыйлы атау) Ричард» (бұл АҚШ-тың бірнеше әскери кемелерінің алғашқысы болды). Альманах итальян тіліне аударылды, сондай-ақ Франклиннің көмегімен жасалған Пенсильвания штатының Конституциясы да Цизальпин Республикасы құрылғанда аударылды. Ол француз тіліне екі рет аударылып, Ұлыбританияда жеңіл тарату үшін үлкен форматта қайта басылды және дін қызметкерлері арқылы кедей жұртқа таратылды. «Кедей Ричард Альманахы» 1812 жылы Янез Непомук Примич (1785–1823) аударған ағылшын әдебиетінің словен тіліне аударылған тұңғыш еңбегі болды. Альманах жарық көргеннен кейінгі жылдары да күшті мәдени және экономикалық әсер етті. Пенсильванияда Альманах жарық көргеннен кейін бірнеше жыл бойы шетелдік шығыстарға қатысты ақша-кредит саясатындағы өзгерістер байқалды. Кейінгі жазушылар, мысалы, Ноа Вебстер осы альманахтан шабыттанды, және ол осы сияқты басқа басылымдарға, мысалы, «Ескі фермердің Альманахына» әсер етті. Әлеуметтанушы Макс Вебер «Кедей Ричард Альманахы» мен Франклинді «капитализм рухының» «классикалық» таза түріндегі көрінісі деп санады. Сондықтан ол 1905 жылы жарық көрген «Протестанттық этика және капитализм рухы» атты кітабының 2-тарауында Франклиннің альманахтарынан алынған мысалдармен толтырды. Көптеген фермерлік альманахтар өздерінің форматы мен дәстүрін «Кедей Ричард Альманахына» қарысты; мысалы, «Ескі фермердің Альманахы» 1851 жылдан бері мұқабасында Франклиннің суретін орналастырып келеді. 1958 жылы АҚШ Венесуэланың Каракаста вице-президент Ричард Никсонға жасалған шабуылға жауап ретінде әскери-теңіз күштерін жұмылдырды. Операцияның кодолық атауы «Кедей Ричард» болды.