Кіріспе
Ортағасырлық француз поэмасы, Жан Ренарттың "Роман де ла Роза" (Le Roman de la Rose) атты қолжазбадағы өлеңі – ежелгі француз тілінде жазылған ортағасырлық поэма. Поэзия ретінде "Роман де ла Роза" – әулет әдебиетінің көрнекті үлгісі, романтикалық махаббаттың өнерiн ашатын "махаббат айнасы" ретiнде ұсынылады. Оның екі авторы оны психологиялық аллегория ретiнде жазды; Ғашықтың ізденісі барысында "Роза" сөзi титулдық әйелдің аты ретiнде де, әйел сексуалдығының абстракт символ ретiнде де қолданылады. Басқа кейіпкерлердің аттары жеке есімдер ретiнде де, махаббатқа бастайтын және құрайтын түрлi факторларды көрсететiн метафоралар ретiнде де қолданылады. Оның ұзаққа созылған ықпалы сақталған қолжазбалардың көптiгiнде, көптеген аудармалары мен ұқсас туындыларында, сонымен қатар, оған деген мақтаулар мен дауларда айқын көрінеді.
the poem by Jean Renart named Romans de la Rose in the manuscript
Le Roman de la Rose (The Romance of the Rose) is a medieval poem written in Old French and presented as an allegorical dream vision. As poetry, The Romance of the Rose is a notable instance of courtly literature, purporting to provide a "mirror of love" in which the whole art of romantic love is disclosed. Its two authors conceived it as a psychological allegory; throughout the Lover's quest, the word Rose is used both as the name of the titular lady and as an abstract symbol of female sexuality. The names of the other characters function both as personal names and as metonyms illustrating the different factors that lead to and constitute a love affair. Its long lasting influence is evident in the number of surviving manuscripts of the work, in the many translations and imitations it inspired, and in the praise and controversy it inspired.
Авторлығы
"Розаның романсы" екі автордың екі кезеңде жазылған. Шамамен 1230 жылы, композицияның алғашқы кезеңінде Гийом де Лоррис 4058 тармақ өлең жазды, онда сарай адамының сүйікті әйелін баурап алуға жасаған әрекеттері суреттеледі. Поэманың бірінші бөлігінің оқиғасы қабырғамен қоршалған бақта өтеді, бұл эпикалық поэзия мен рыцарлық романдардағы дәстүрлі әдеби топостың – ләззатты орынның (locus amoenus) мысалы. Содан соң 45 жыл өткенде, шамамен 1275 жылы, композицияның екінші кезеңінде Жан де Мюн немесе Джехан Клопинел 17724 қосымша тармақ жазды, онда ол алдыңғы автордың аллегориялық кейіпкерлерінің, мысалы, Ақыл мен Дос сияқты рөлдерін кеңейтіп, Табиғат және Гений секілді жаңа кейіпкерлер қосты. Олар махаббат философиясын кең көлемде талқылайды.
Ерте кездері
"Розаның романсы" ең көп таралған және даулы туынды болды. Франциядағы Ренессанс кезеңінде ең көп оқылған шығармалардың бірі, ал 14 және 15 ғасырларда Еуропадағы ең көп оқылған кітап болуы мүмкін. Оның сезімтал тіл мен образдылыққа баса назар аударуы, сондай-ақ әйелдерге деген жеккөрушілік таратушы деген пікір, Жан Герсон, Кристин де Пизан, Пьер д’Айли және 14-15 ғасырлардағы көптеген жазушылар мен моралистердің сын-ескертпелеріне әкеп соқты. Тарихшы Йохан Хуизинга былай деп жазды: "Догмадан кез келген ең кішкентай бұрғылауды қатаң түрде басып тастаған шіркеудің, аристократияның осы қысқаша нұсқаулығын (өйткені "Роман де ла Роза" басқаша ештеңе емес еді) жазасыз таратуға рұқсат беруі таң қалдырады".
Қазіргі заманғы
Кейінгі пікірлер оның белгілі бір дәрежеде энциклопедиялық екенін көрсетті. XIX ғасырдың ғалымы және жазушысы Гастон Пари оны "ретсіз энциклопедия" деп атады, британдық жазушы К.С. Льюис "энциклопедиялық сипатқа" ие екенін айтты, ал орыс әдебиет сыншысы Михаил Бахтин осы еңбекті "мазмұны бойынша энциклопедиялық (және синтетикалық)" деп сипаттады. Бір тарихшының пікірінше, "Роман де ла Роуз" әрине энциклопедия емес, бірақ "оның барлық ұмтылыстары мен шектеулерімен бірге оны шақырады, бейнелейді, тіпті армандауға болады".
Қолжазбалар мен инкунабюлалар
Шамамен үш жүз қолжазба нұсқасы сақталған, бұл діни емес шығарма үшін ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Олардың көпшілігі суреттелген, көбінде оннан кем сурет қалған, бірақ жиырма немесе одан да көп суреттері бар нұсқалар да бар, ал ерекше Бургундиялық Британдық кітапханасы Харли MS 4425 қолжазбасында, шамамен 1500 жылға жатса да, 92 үлкен және жоғары сапалы миниатюра бар; мәтін баспадан шыққан нұсқасынан қолмен көшірілген. Бұл суреттер шамамен 1500 жылғы «Дұға кітаптарының шебері» деп танылатын суретшінің туындылары, олар Нассау графы Энгельберт II-нің тапсырысымен жасалған. Өндірістің шарықталу кезеңі 14 ғасыр болды, бірақ қолжазба нұсқалары баспа өнерінің пайда болуына дейін және тіпті одан кейін де жасала берді – 1500 жылдан кейін дабылған кем дегенде жеті қолжазба бар. 1503 жылы Лионда басылған нұсқасында 140 ағаштан ойылған суреттер бар. «Роман де ла Роуз» цифрлық кітапханасында осы қолжазбалардың 140-тан астам бейнесі зерттеу үшін қолжетімді.
Аударма және ықпал
Әңгіменің бір бөлігі түпнұсқа ежелгі француз тілінен орта ағылшын тіліне "Розаның Романы" деп аударылды, бұл ағылшын әдебиетіне зор әсер етті. Чосер француз тіліндегі түпнұсқа мәтінмен таныс болған, ал орта ағылшын тіліндегі аударманың бір бөлігі оның туындысы деп саналады. Сыншылар "La Vieille" кейіпкері Чосердің "Бастың әйелі" кейіпкерін жасауда бастапқы материал ретінде пайдаланылғанын айтады. Орта голланд тіліне (Генрик ван Акен, шамамен 1280 жыл) және басқа да ерте аудармалар жасалды. "Il Fiore" поэманы 232 итальяндық сонетке "сер Дюранте" "қысқартып" алған, кейде оның Данте болғаны айтылған, бірақ бұл көбінесе мүмкін емес деп есептеледі. Данте бұл поэманы есімдерін атамайды, бірақ оның өзінің шығармаларында осы поэманы жақсы білгені жиі айтылады. 1900 жылы Рафаэльге дейінгі Ф. С. Эллис поэманың барлық бөлігін ағылшын өлеңіне аударды, жыныстық қатынасты сипаттайтын бір бөлімін қоспағанда. Ол оны ескі француз тіліндегі қосымшаға енгізіп, "оны оқитындар оны түпнұсқаның қараңғылығында қалдыруды дұрыс деп санайды" деген түсіндірме берді. С. С. Льюис 1936 жылы жариялаған "Махаббат аллегориясы" атты зерттемесі поэмаға қызығушылықты жаңартты. 2023 жылы американдық композитор Кейт Сопердің поэмадан шабыттанған операсының тұсаукесері өтті.
Басылымдар
Ланглои, Эрнест, ред. Гиллом де Лоррис және Жан де Мюннің «Роман де ла Роза» романы. 5 томдық. Француз ескі мәтіндері қоғамы. Париж: Фирмен Дидо, 1914–24 ж. Лейкой, Феликс, ред. Гиллом де Лоррис және Жан де Мюннің «Роман де ла Роза» романы. 3 томдық. Орта ғасыр француз классикасы. Париж: Чемпион, 1965–70 ж. Струбель, Арман, ред., аудармашы және түсіндіруші. «Роман де ла Роза». Готикалық әріптер, 4533. Париж: Librairie Générale Française – Кітап қалтасы, 1992 ж.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
Роббинс, Гарри В., аудар. "Гүлдің романсы". Нью-Йорк: Даттон, 1962 жыл. Дальберг, Чарльз, аудар. "Гүлдің романсы". Принстон: Принстон UP, 1971 жыл. Хорган, Франсис, аудар. және түсіндірмелер. "Гүлдің романсы". "Оксфорд әлемінің классикасы". Оксфорд: Оксфорд UP, 1999 жыл.