Кіріспе

5 ғасырдағы грек неоплатонист философы Прокл Лиций (8 ақпан 412 – 17 сәуір 485), «Прокл Орынбасары» (Прокл Хо Диадохос) аталды, грек неоплатонист философы, соңғы маңызды классикалық философтардың бірі. Ол неоплатонизмнің ең күрделі және толық дамыған жүйелерінің бірін жасады және кейінгі түсіндірушілер мен аудармашылар арқылы Византия философиясына, ерте ислам философиясына, схоластикалық философияға және неміс идеализміне, әсіресе Г.В.Ф. Гегельге әсер етті, ол Проклдің Платондық теологиясын «көне заманнан қазіргі заманға, көне философиядан христиандыққа нақты бетбұрыс немесе өту» деп атады.

Өмірбаян

Проклдің өмірі туралы негізгі дерек – оның мұрагері Марин жазған, оның қайтысынан кейін арналған «Прокл немесе Бақыт туралы» мақтау сөзі. Мариннің өмірбаяны Проклдің ізгіліктің шыңына жетіп, эвдаймонияға қол жеткізгенін дәлелдеу мақсатымен жазылған. Сондай-ақ, келесі ғасырда философ Дамаск жазған «Исидордың өмірінде» оның өмір сүрген кезеңі туралы бірнеше мәліметтер кездеседі. Мариннің сөзіне сүйенсек, Прокл 412 жылы Константинопольде Ликиядан шыққан жоғары әлеуметтік статусы бар отбасында дүниеге келген және Ксант қаласында өскен. Ол Александрияда риторика, философия және математиканы оқыды, әкесі сияқты сот саласында жұмыс істеуді жоспарлаған. Бірақ оқуын аяқтамай тұрып, ректоры, бас оқытушысы (Леонас) Константинопольде іс сапарда болғандықтан ол қайта оралды. Прокл табысты заңгер болып жұмыс істеді. Дегенмен, заңгерлік тәжірибесі Проклге философияны көбірек жақсы көретінін түсінуге көмектесті. Ол Александрияға оралып, Үлкен Олимпиодордың басшылығымен Аристотельдің еңбектерін зерттеуге кірісті. Осы кезеңде Герон есімді ұстазынан математиканы да оқыды (Александрияның Геройымен, сонымен қатар Герон деп те белгілі, ешқандай қатысы жоқ). Дарынды студент болғандықтан, ол Александриядағы философиялық білім деңгейіне қанағаттанбай, 431 жылы сол заманғы философиялық орталық – Афинаға барып, Жаңа академияның неоплатондық мұрагерінде оқуға түсті. Онда оны Афиналық Плутарх (Хаеронеялық Плутархпен шатастырмау керек), Сириан және Асклепигения оқытты. 437 жылы ол Сирианнан академия басшысының орнын иеленді, ал қайтысынан кейін оның орнын Марин Неаполистік басты. Прокл өмірінің соңына дейін Афинада үйленбеген, вегетариандық өмір салтын ұстанды, жомарт болды және достарына көмектесті, тек христиан билігінің қысымынан қашу үшін бір жыл жер аударылды. Марин оның күнде 700 жол жазатынын хабарлайды.

Философия

Проклдің нақты ілімдерін анықтаудағы бір қиындық – оның замандастары болған неоплатониктер өздерін жаңашыл деп санамаған; олар өздерін Платонның түсініктерінің дұрыс жеткізушілері деп білген. Неоплатондық ілімдер Платонның диалогтарындағы ілімдерден күрт өзгеше болғанымен, әртүрлі неоплатондық ойшылдарды ажырату және олардың әрқайсысының бастапқысы не екенін анықтау қиын. Прокл үшін мұндай мүмкіндік тек Плотинмен қана байланысты, өйткені оның маңызды жазбалары ғана сақталған. Прокл, Плотин сияқты, көптеген неоплатониктермен бірге неоплатонизмнің үш гипостазасымен келісті: Бірлік (хен), Ақыл (нус) және Жан (психе). Ол «Эннеадаларға» түсіндірме жазған, алайда оның тек фрагменттері ғана жеткен. Кейде ол Плотиннің көзқарастарын сынға алады, мысалы, бірінші қозғаушы күш туралы пікірін. Плотиннен өзгеше, Прокл материяның жамандыққа толы екенін де мойындамады, бұл идея Плотиннің жүйесінде қайшылықтар тудырды. Прокл мен Сирианның ілімдері арасындағы айырмашылықты анықтау да қиын: соңғысының жазбаларынан Аристотельдің «Метафизикасына» түсіндірме ғана жеткен, ал Прокл өзінің сақталған еңбектерінде ұстазын сынаған жоқ. Проклдің жүйесінің ерекшелігі – ол Бірліктен бұрын және түсінікті құдайлықтан кейінгі жеке тұлғалар деңгейін, хенадтар деп аталатын деңгейді жасады. Хенадтар «шексіз артық» күйде өмір сүреді, болудан тыс, бірақ олар себеп-салдар тізбектерінің (сейрай) басында тұрады және осы тізбектерге ерекше сипат береді. Ол оларды грек құдайларымен теңестіреді, сондықтан бір хенад Аполлон болуы мүмкін және барлық аполлондық нәрселердің себебі болуы мүмкін, ал екіншісі Гелиос болуы мүмкін және барлық күнге байланысты нәрселердің себебі болуы мүмкін. Әр хенад өзінің сипатына сәйкес басқа хенадқа қатысады. Көптік болып көрінетін нәрсе шын мәнінде көптік емес, өйткені кез келген хенадты полицентрлік жүйенің орталығы деп санауға болады. Проклдің пікірінше, философия – жанды дене құмарлықтарына бағынудан босататын, оның Жан, Ақыл және Бірліктегі бастауын еске түсіретін және оны осы өмірде жоғары деңгейлерге көтерілуге және өлімнен кейін бірден жаңа денеге түсуден сақтайтын іс-әрекет. Жанның денеде болу кезіндегі назары ақылға қонымды әлемдегі бастауынан алыс болғандықтан, Прокл біздің рухани бастауымызды еске түсіру үшін денелік ескертулерді пайдалану қажет деп санайды. Ол бұл тұрғыда Ямблихтың теориялық ілімдерімен келіседі. Теоургияның мүмкін болуының себебі – құдайлардың (хенадтардың) күші олардың себеп-салдар тізбегі арқылы тіпті материалдық әлемге дейін жетеді. Ал белгілі бір күшке толы сөздер, іс-әрекеттер және заттар арқылы жанды сол тізбекке қайтаруға болады. Проклдің өзі Афинадағы көптеген діндердің жақтасы болды, өйткені құдайлардың күші осы әртүрлі тәсілдерде көрініс табуы мүмкін деп есептеді.

Платон туралы түсініктемелер

Проклдің еңбектерінің көп бөлігі Платонның диалогтарына (Алкибиад, Кратил, Парменид, Республика, Тимей) түсініктемелерден тұрады. Осы түсініктемелерде ол өзінің философиялық жүйесін Платонның адал интерпретациясы ретінде ұсынады, және бұл тұрғыдан ол басқа неоплатониктерден ешқандай айырмашылығы жоқ. Ол «Платонның барлық еңбектері мақсатсыз немесе кездейсоқ жазылмаған», «Платонның жазбалары құдайдан шабыттанған» (ὁ θεῖος Πλάτων ho theios Platon – құдайлық Платон, құдайлар шабыттандырған), «платондық мәтіндердің формальдық құрылымы мен мазмұны ғаламшар құрылымын бейнелейді» және сондықтан олар көбінесе жасырын түрде, философиялық білімі жоқтардан шындықты жасырып, әртүрлі нәрселер туралы айтады деп санайды. Алайда Прокл Платонды мұқият оқыған және оның платондық көздері туралы өте өткір ойлар айтқан философ болды.

Тимей туралы түсініктеме

Платонның "Тимей" атты еңбегіне берген түсініктемесінде Прокл жанның, принцип ретінде, Ақылдағы Формаларды материалдық әлемнің толық денесіне таратудағы рөлін түсіндіреді. Жан Тимейде математикалық тұрғыдан сипатталған нақты пропорциялар арқылы құрылады, бұл оған өз арифметикалық және геометриялық идеяларының бөлінген көрінісі ретінде Денені жасауға мүмкіндік береді.

Жүйелі жұмыстар

Прокл өзінің түсіндірмелеріне қоса екі ірі жүйелі еңбек жазды. «Теология элементтері» (Στοιχείωσις θεολογική) 211 теоремадан тұрады, олардың әрқайсысы дәлелмен келтіріледі, Бірдің (құдайлық Біртұтастықтың) болуынан басталып, жеке жандардың материалдық әлемге түсуімен аяқталады. «Платондық теология» (Περὶ τῆς κατὰ Πλάτωνα θεολογίας) – Платондық әңгімелерден алынған материалдарды жүйеге келтіру, олар арқылы құдайлық реттердің ерекшеліктері мен Әлемнің Бірге ең жақын бөлігі көрсетіледі. Біздің қолымызда тек латын тіліне аударылған үш мақала бар: «Провидение туралы он күдік» (De decem dubitationibus circa providentiam); «Провидение және тағдыр туралы» (De providentia et fato); «Зұлымдықтардың болуы туралы» (De malorum subsistentia).

Евклидтің элементтері туралы түсініктеме

Прокл, Евклидтің түсіндірушісі, Евдем Родостың Геометрия тарихын жақсы білді және геометрияның ерте тарихының қысқаша сипаттамасын жасады, ол Евдемнің көне, жоғалған кітабына негізделгендей көрінеді. Бұл бөлім "Евдемиялық қорытынды" деп аталады және басқа жағдайда белгісіз болып қалуы мүмкін болған шамамен мерзімдерді анықтайды. Евклидтің "Элементтер" атты бірінші кітабына жасалған ықпалды түсіндірме – ежелгі математика тарихы бойынша біздегі ең құнды көздердің бірі, ал оның математикалық объектілердің мәртебесі туралы Платондық көзқарасы әсерлі болды. Осы еңбекте Прокл Платонмен байланысты алғашқы математиктерді де тізімдеді: толыққан математиктер тобы (Тасостың Леодамы, Тарастың Архитасы және Театет), жас математиктердің екінші тобы (Неоклид, Книдтің Евдоксы) және үшінші, одан да жас топ (Аминтас, Менахм және оның інісі Динострат, Магнезиялық Теодий, Колофондық Гермотим және Опустық Филипп). Осы математиктердің кейбіреулері Евклидтің кейін жариялаған "Элементтер" жинағын реттеуге әсер етті.

Жоғалған шығармалар

Оның Платонға арналған түсініктемелерінің көптеген бөлігі жоғалып кетті. «Алкивиад», «Кратил», «Тимей» және «Парменид» диалогтарынан өзге, ол неоплатондық оқу жоспарындағы қалған диалогтарға да түсініктемелер жазды. Ол «Органон» туралы түсініктемемен қатар, Платон мен Аристотельге арналған кіріспелерді де жазды.

Мұра

Прокл ортағасырлық философияға, көбінесе жанама түрде, комментатор Псевдо-Дионисий Ареопагиттің еңбектері арқылы зор ықпал етті. Бұл V ғасырдың соңында немесе VI ғасырдың басындағы христиан грек авторы Афинада әулие Пауылмен кездескен Ареопагит Дионисий деген атпен жазды. Осы ойдан туған себепті, оның жазбалары дерлік апостолдық билікке ие деп есептелді. Ол – түпнұсқа христиан жазушысы, және оның еңбектерінде Проклдың метафизикалық принциптерінің көптеген мысалдары табылады. Проклдың орта ғасырларға тигізген әсерінің тағы бір маңызды көзі – Боэцийдің «Философиялық жұбанышы», онда Проклдың бірқатар принциптері мен мотивтері кездеседі. III кітаптың орталық өлеңі – Проклдың «Тимейге» жазған түсіндірмесінің қысқаша мазмұны, ал V кітапта Проклдың маңызды принципі бар: нәрселер өздерінің мәніне сәйкес емес, білетін субъектінің ерекшелігіне сәйкес танылады. Проклдың «Теология элементтері» кітабының шолуы «Liber de Causis» (Себептер кітабы) деген атпен таратылды. Бұл кітаптың шығу тегі белгісіз, бірақ араб әлемінде Аристотельдің еңбегі ретінде таралды және латын тіліне солай аударылды. Оның болжамды Аристотельдік шығу тегіне байланысты зор беделі болды, және тек Проклдың «Элементтері» латын тіліне аударылғанда ғана Фома Аквинский оның нағыз шығу тегін түсінді. Проклдың еңбектері Ренессанс кезеңінде Николай Кузанский және Марсилио Фичино сияқты тұлғалар арқылы да әсер етті. Ағылшын тілді әлемде Проклды алғаш зерттеген маңызды ғалым – Томас Тейлор болды, ол оның көптеген еңбектерін ағылшын тіліне аударды. Айдың бетіндегі Прокл кратері оның құрметіне аталған.