Эдит Ситуэлл: Британ ақыны мен сыншының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Уиндхэм Льюис салған портрет. Британдық ақын және сыншы (1887–1964)

Эдит Луиза Ситвелл (7 қыркүйек 1887 – 9 желтоқсан 1964) – британдық ақын және сыншы, үш әдеби Ситвеллдің үлкені. Ол ерекше мінезді, махаббатсыз ата-анасының ықпалына нашар тап болды және өмірінің көп бөлігін тәрбиешісімен бірге өткізді. Ол ешқашан тұрмысқа шыққан жоқ, бірақ орыс суретшісі Павел Челищевке терең сезіммен байланысты, ал оның үйі Лондонның ақындық айналымы үшін әрдайым ашық болды, оларға ол жан-жақты көмектесіп, қолдау көрсетті. Ситвелл 1913 жылдан бері үздіксіз өлеңдер жариялап келеді, олардың кейбіреулері абстрактілі және музыкаға бейімделген. Оның сахналық бейнесі мен ерекше киімдері үшін кейде көрсетуге құмар адам деп айтылған, бірақ оның еңбектері берік техникасы мен ұқыпты шеберлігі үшін жоғары бағаланды. Ол Корольдік әдебиет қоғамының Бенсон медалімен марапатталды.

Ерте өмір

Эдит Луиза Ситвелл Йоркшир графтығының Норт-Райдинг аймағындағы Скарборо қаласында, Ренишоу-Холлдың 4-ші бароны сэр Джордж Ситвеллдің үлкен баласы және жалғыз қызы болып дүниеге келді. Ол шежіретану және ландшафтты жоспарлау саласында сарапшы болған. Оның анасы – леди Ида Эмили Августа (құрметті аты Денисон), ол Уильям Денисонның қызы, 1-ші Лондесборо графы, және Генри Сомерсеттің немересі, 7-ші Бофорт герцогы. Осы арқылы ол аналық желісі бойынша Плантагенеттер әулетінен тараған. Ситвеллдің екі кіші інісі болды: Осберт (1892–1969) және Сачеверелл (1897–1988), екеуі де көрнекті авторлар, әдебиетте танымал тұлғалар және ұзақ жылдар бойы бірлесіп жұмыс істеген серіктестер. Ол балалық шағын "өте бақытсыз" деп сипаттап, анасының "қатты ашуға берілетінін" айтса, әкесін мүлдем сирек көретінін жеткізді. Эдиттің Скарборомен қарым-қатынасы әрдайым қуанышты болмаса да, оның шығармаларында, әсіресе «Фасад» туындысында, теңіз жағалауына жиі сілтемелер кездеседі.

Жас кезі

1914 жылы 26 жасар Ситвелл Бейсвотердегі Пембридж Маншнс тұрғын үй кешеніндегі шағын, тозығы жеткен пәтерге көшіп келді. Ол оны 1903 жылдан бері оның тәрбиешісі болған Хелен Рутаммен (1875–1938) бөлісті. Ситвелл ешқашан үйленбеген, бірақ өмірі бойы қол жетімді емес бірнеше ер адамдарға ғашық болған сияқты. Шамамен 1914 жылы ол чилилік суретші және боксшы Альваро де Гевараға құмарлық танытты, оның биографы Ричард Грин оны «қатыгез» деп сипаттады. Зорлыққа бейім, тұрақсыз және опиумға тәуелді болған Гевара ақырында ақын және әлеуметтік беделді Нэнси Кунардпен қарым-қатынасқа түсті, оны Ситвелл кейіннен «жамандау мүмкіндігінен ешқашан бас тартпады». 1918 жылы ақын Зигфрид Сассонмен танысқаннан кейін екеуі жақын дос болды. Гомосексуал болған Сассон Ситвеллге қатты қамқорлық жасады, бірақ Грин оның 1920 жылдардың соңында оның сүйіктісі Стивен Теннантқа қызғанышпен ғашық болғанын айтады. Сассон мен Ситвелл көбінесе бірге көрінетін, бұл Сассонның досы және кеңесшісі, сыншы Эдмунд Госске олардың үйленуін ұсынды. Сассонның биографы Макс Эгремонттың айтуынша, Сассон дереу: «Менің ойымша, ақындар бір-біріне үйленбеуі керек» деп жауап берді. 1920 және 30 жылдар аралығында Ситвелл өзінің туындыларына жеке және қоғамдық түрде сын айту үшін Сассонға сенеді. 1922 жылы ол «Дейли геральд» газетінде «Фасад» романына «Жұмсақ бас үшін тым фантастикалық» деген мақала жазып, Ситвеллді суретші Обри Бердслимен салыстырып, былай деді: «Обри Бердсли өз заманындағы барлық жұмсақ басқа жеңіп шықты. Мисс Ситвелл де солай істейді». 1933 жылы оған хат жазып, Ситвелл: «Сіз менің поэзияма ешқандай көмек көрсеткен жалғыз адамсыз» деді. 1927 жылы Ситвелл гей орыс суретшісі Павел Челичевке ғашық болды. Олар жақын достық қарым-қатынас құрды, Ситвелл оған үнемі қаржылай көмек көрсетіп, оның жұмысын жариялады. Алайда, ол оның болжауға келмейтін мінезінен және оның күш-жігерін бағалай алмауынан жиі ренжіді. Гриннің айтуынша, Челичев одан бірдеңе қалағанда романтика туралы «оның үміттерімен ойнады», ал қалағанын алғанда одан әрі алыстады. Дегенмен, бұл қарым-қатынас 30 жылдан кейін оның өліміне дейін жалғасты. 1928 жылы Хелен Рутамға қатерлі ісікке байланысты операция жасалды; ол ақырында мүгедек болып қалды. 1932 жылы Рутам мен Ситвелл Парижге көшіп, Рутамның кіші әпкесі Эвелин Вильмен бірге тұрды. 1930 жылы Ситвелл Александр Поуптың ұлылығын дәлелдеген және оны романтизмнің алға басушысы ретінде танытқан ақын туралы зерттеу жариялады. Джордж Оруэлл «New Adelphi» журналында кітапты қарап, Ситвеллдің Поптың туындыларының «текстурасына» деген бейімділігін атап өтті, ол оны кейде оның қарапайым сезімдерінен аластатты деп мәлімдеді, бірақ «ақынның барлық қарсыластарына қарсы жылы жүректі қорғанысын» мадақтады. 1937 жылы Ситвеллдің анасы қайтыс болды. Ситвелл бала кезінде ата-анасына наразы болғандықтан, жерлеуге қатыспады. Хелен Рутам 1938 жылы омыртқа безінің қатерінен қайтыс болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ситвелл Франциядан қайтып келді және өзінің ағасы Осберт пен оның сүйіктісі Дэвид Хорнермен бірге Ренишоу-холлдегі отбасылық үйге көшті. Үйде электр жарығы болмағандықтан, майлы шамдардың жарығында жазды. Ол әскерде қызмет ететін достарына киім тігіп берді. Пайдаланушылардың бірі Алек Гиннес болды, оған екі жұқа шұлық берілді. Соғыс кезінде жазған өлеңдері оны қайтадан халық назарына түсірді. Олардың ішінде «Көше әндері» (1942), «Суық әні» (1945) және «Каиннің көлеңкесі» (1947) көп мақтауға ие болды. Лондонға жасалған бомбалау туралы «Жаңбыр әлі де жауады» оның ең танымал өлеңі болып қала береді; оны Бенджамин Бриттен «Кантикл III: Жаңбыр әлі де жауады» деп музыкаға қойды. Оның «Ара шаруасы» поэмасын Приаулкс Рейниер «Ара жұмбақтары» (1970) деп музыкаға айналдырды. Оны 1970 жылы Питер Пирс тұсаукесер етті. Розаның әнінен өлеңдерді композитор Джозеф Фиббс 2005 жылы премьерасы өткен жоғары сопрано мен струнный квартет үшін ән циклына енгізді. 1943 жылы оның әкесі Швейцарияда қайтыс болып, байлығы таусылды. 1948 жылы соғыстан бері көрмеген Челичевпен кездесуі жаман өтті. 1948 жылы Ситвелл ағаларымен бірге АҚШ-та гастрольде болып, өзінің өлеңдерін оқыды және Леди Макбеттің ұйқыда жүріп сөйлеу сахнасын оқыды. Оның поэзиялық оқылымдары әрқашан ерекше оқиға болды; ол өлеңдерін жазды, оның ішінде екі жазбаны жазды «Фасад», біріншісі Констант Ламбертпен бірге әңгімелеуші ретінде, ал екіншісі Питер Пирспен. 1957 жылдың шілдесінде Челичев қайтыс болды. Оның ағасы Осберт 1969 жылы Паркинсон ауруынан қайтыс болды. Ситвелл 1954 жылы Британ империясы орденінің...

In 1914, 26 year old Sitwell moved to a small, shabby flat in Pembridge Mansions, Bayswater, which she shared with Helen Rootham (1875–1938), her governess since 1903. Sitwell never married, but seems to have fallen in love with a number of unavailable men over the course of her life. Around 1914, she developed a passion for the Chilean artist and boxer Álvaro de Guevara, whom her biographer Richard Greene describes as "thuggish". Violent, unstable and addicted to opium, Guevara eventually became involved with the poet and socialite Nancy Cunard, whom Sitwell subsequently "never lost an opportunity to speak ill of". After meeting the poet Siegfried Sassoon in 1918, the two became close friends. Sassoon, who was homosexual, cared deeply for Sitwell, but Greene asserts that she fell in love with him, becoming jealous of his lover Stephen Tennant in the late 1920s. Sassoon and Sitwell were often seen out in each other's company, leading Sassoon's friend and mentor, the critic Edmund Gosse, to suggest that they marry. According to Sassoon's biographer, Max Egremont, Sassoon quickly replied: "I don't think poets should marry one another." Throughout the 1920s and '30s, Sitwell relied on Sassoon for criticism of her work, both privately and publicly. In 1922, he wrote a glowing review of Façade in the Daily Herald entitled "Too Fantastic for Fat Heads", in which he compared Sitwell to the artist Aubrey Beardsley and declared: "Aubrey Beardsley has triumphed over all the fat heads of his day. Miss Sitwell will do the same." Writing to him in 1933, Sitwell told him: "you are the only person who has ever done anything at all for my poetry." In 1927, Sitwell fell in love with the gay Russian painter Pavel Tchelitchew. They developed a close friendship, with Sitwell regularly helping him financially and publicising his work. However, she was often hurt by his unpredictable temper and seeming lack of appreciation for her efforts on his behalf, and Greene suggests that Tchelitchew "toyed with her expectations" of romance when he wanted something from her, growing more distant again when he got what he wanted. Nevertheless, the relationship lasted until his death 30 years later. In 1928, Helen Rootham had surgery for cancer; she eventually became an invalid. In 1932, Rootham and Sitwell moved to Paris, where they lived with Rootham's younger sister, Evelyn Wiel. In 1930, Sitwell published a study of the poet Alexander Pope, in which she argued for Pope's greatness and identified him as a precursor of Romanticism. George Orwell, reviewing the book in the New Adelphi, noted Sitwell's fixation on the "texture" of Pope's work, which he argued distracted her from his sometimes hackneyed sentiments, but praised "her warm hearted defence of the poet against all his detractors". Sitwell's mother died in 1937. Sitwell did not attend the funeral because of her displeasure with her parents during her childhood. Helen Rootham died of spinal cancer in 1938. During the Second World War, Sitwell returned from France and retired to the family home at Renishaw Hall with her brother Osbert and his lover, David Horner. She wrote under the light of oil lamps as the house had no electricity. She knitted clothes for their friends who served in the army. One of the beneficiaries was Alec Guinness, who received a pair of seaboot stockings. The poems she wrote during the war brought her back before the public. They include Street Songs (1942), The Song of the Cold (1945), and The Shadow of Cain (1947), all of which were much praised. "Still Falls the Rain", about the London Blitz, remains perhaps her best known poem; it was set to music by Benjamin Britten as Canticle III: Still Falls the Rain. Her poem The Bee Keeper was set to music by Priaulx Rainier, as The Bee Oracles (1970), a setting for tenor, flute, oboe, violin, cello, and harpsichord. It was premiered by Peter Pears in 1970. Poems from The Canticle of the Rose were set by composer Joseph Phibbs in a song cycle for high soprano with string quartet premiered in 2005. In 1943, her father died in Switzerland, his wealth depleted. In 1948, a reunion with Tchelitchew, whom she had not seen since before the war, went badly. In 1948 Sitwell toured the United States with her brothers, reciting her poetry and, notoriously, giving a reading of Lady Macbeth's sleepwalking scene. Her poetry recitals always were occasions; she made recordings of her poems, including two recordings of Façade, the first with Constant Lambert as co narrator, and the second with Peter Pears. Tchelitchew died in July 1957. Her brother Osbert died in 1969, of Parkinson's disease, diagnosed in 1950. Sitwell became a Dame Commander of the Order of the British Empire (DBE) in 1954. In August 1955, she converted to Roman Catholicism and asked author Evelyn Waugh to serve as her godfather. Sitwell wrote two books about Queen Elizabeth I of England: Fanfare for Elizabeth (1946) and The Queens and the Hive (1962). She always claimed that she wrote prose simply for money and both these books were extremely successful, as were her English Eccentrics (1933) and (1936). Sitwell was the subject of This Is Your Life in November 1962, when she was surprised by Eamonn Andrews on the stage of the BBC Television Theatre in London. From 1961 until shortly before her death, Sitwell lived in a flat in Hampstead in London, which is now marked with an English Heritage blue plaque.

Соңғы жылдары және өлімі

1957 жылы Ситвелл өмір бойы буын ауруларына байланысты дөңгелек креслода отыра бастады, бұл аурулар кейіннен Марфан синдромы екені анықталды. 1959 жылы Ситвелл BBC телеарнасының "Face to Face" бағдарламасында Джон Фрименмен өмірі мен шығармашылығы туралы сұхбаттасты. Бұл бағдарламаның алғашқы көрсетілімінде Ситвелл сұхбатқа алынған екі әйелдің бірі болды; екіншісі – француз актрисасы Симон Синьоре. Ол соңғы рет 1962 жылы өлеңдерін оқыды. Келесі жылы Корольдік әдебиет қоғамы оған Әдебиет серігі деген құрметті атақ берді (осы құрметке ие болған алғашқы әйел). 1964 жылдың 9 желтоқсанында 77 жасында Лондонның Ламбет ауданындағы Санкт-Томас ауруханасында қайтыс болды. Ол Нортгемптонширдегі Видон Лоис ауылындағы Әулие Мария мен Питер шіркеуінің маңындағы зиратқа жерленген. Ситвеллдің қолжазбалары Остин қаласындағы Техас университетінің Гарри Рэнсом орталығында сақтаулы.

Поэзия

Ситвелл өзінің алғашқы "Батып бара жатқан күн" атты өлеңін 1913 жылы Daily Mirror газетінде жариялады, ал 1916 мен 1921 жылдар аралығында ол ағаларымен бірлесіп құрастырған жылдық поэзия антологиясы "Тірлерді" редакциялады – бұл әдеби ынтымақтастық әдетте "Ситвеллдер" деп аталады. 1929 жылы ол "Алтын жағалау салт-дәстүрлері" атты өлеңін жариялады. Бұл өлең том-том және джаз ырғақтарымен жазылған, және техникалық жағынан жоғары шеберлікке ие. Оның ерте туындылары француз символистерінің күшті ықпалын көрсетеді. Ол ағылшын поэзиясындағы инновациялық бағыттарды қолдады және көптеген қазіргі заманғы, өткенге көз тіккен ақындардың консервативтілігіне қарсы шықты. Оның пәтері жас жазушылардың бас қосып, достық қарым-қатынас орнатып, көмек алуға ниеттенген орынға айналды: кейіннен олардың арасында Дилан Томас пен Дентон Уэлч болды. Duckworth Books баспасындағы редакторларының бірі Энтони Пауэлл болды, ол өзінің "Уорингтің тағдыры" атты романын оған арнады. Ол сондай-ақ Уилфред Оуэннің өлімінен кейін оның өлеңдерін жариялауға көмектесті. Ситвеллдің жалғыз романы, Джонатан Свифт өміріне негізделген "Мен қара күннің астында өмір сүремін" 1937 жылы жарық көрді.

Жарияланым және дау-дамай

Ситвеллдің сыртқы келбеті бұрыштармен сипатталатын және Елизавета I патшайымға ұқсас ерекшеліктері болды, ол алты футқа жуық бойы бар еді. Ол көбінесе брокэт немесе барқыттан тігілген ерекше көйлектер, алтын тюрбан мен көптеген жүзіктермен киінетін; оның әшекейлері қазір Лондондағы Виктория және Альберт мұражайының әшекей галереясында сақталады. Оның ерекше келбеті оның өлеңдерімен бірге сыншыларды да қоздырды, ал Джеффри Григсон, Ф. Р. Ливис және тағы басқалар оған жеке шабуылдар жасады. Ол Лейвиске де тиісінше жауап берді, оны "жалықтыратын, зар жылайтын, ұсақ-түйекке көңіл бөлетін кішкентай адам" деп сипаттады. Ситвелл жауларын аяусыздықпен қарады. Ноэль Ковард 1923 жылы өткен «Лондонға шақыру!» ревюі үшін оның және оның екі бауыры туралы «Швейцарлық Уиттлбот отбасы» атты пародия жазды. 1926 жылы ол одан кешірім сұрағанымен, Лондонның Корольдік фестиваль залында өткен 70 жылдық мерейтойынан кейін олар татуласқанша онымен сөйлесуден бас тартты. Ситвелл 1963 жылы «Таймс әдеби қосымшасында» жарияланған UGH хат алмасуына қатысты, бұл Уильям С. Берроуздың шығармаларының құндылығы және әдеби сынның мәні туралы сыншы Джон Уиллард бастаған үздіксіз пікірталас еді. Ситвелл Уиллардтың Берроузды білмеймін деген мәлімдемесіне қарамастан, оның Берроуздың жұмысына жасаған толыққанды теріс пікіріне риза екенін айтты. Сол хатында ол «Леди Чаттерлидің ғашығын» «маңызсыз, лас кішкентай кітап» деп сипаттап, хатын «Chanel No. 5 иісін таңдағанын, егер мұрынды басқалардың дәретханасына қадап қойса, одан жақсырақ» деген тұжырыммен аяқтады. Ситвелл «Фасад» (1922) атты Уильям Уолтонның музыкасына қойылған абстрактілі өлеңдер жинағында поэзия мен музыка арасындағы айырмашылықты зерттеді. «Фасад» Джон Пайпер салған бетінің аузында тесігі бар перде артында орындалды; сөздер тесік арқылы мегафон көмегімен оқылды. Алғашқы қойылым көрермендерді қызықтырды. 1964 жылғы қарашада «The London Magazine» журналындағы сыншы Джулиан Саймонс Ситвеллді сынап, оны «басқа адамдардың қанды жүректерін өзінің қауіпсіз жеңінде тағып жүр» деп айыптады.

Sitwell had angular features resembling Queen Elizabeth I and she stood six feet tall. She often dressed in an unusual manner with gowns of brocade or velvet, with gold turbans and many rings; her jewellery is now in the jewellery galleries of the Victoria and Albert Museum in London. Her unusual appearance provoked critics almost as much as her verse, and she was the subject of virulent personal attacks from Geoffrey Grigson, F. R. Leavis, and others. She gave as good as she got, describing Leavis as "a tiresome, whining, pettyfogging little pipsqueak". Sitwell treated her enemies with scorn. Noël Coward wrote a skit on her and her two brothers as "the Swiss Family Whittlebot" for his 1923 revue London Calling!, and although she wrote accepting an apology from him in 1926, she refused to speak to him until they were reconciled after her 70th birthday party at London's Royal Festival Hall. Sitwell participated in the UGH correspondence featured in the Times Literary Supplement in 1963, an ongoing debate on the value of the work of William S. Burroughs and the nature of literary criticism, initiated by critic John Willard. Sitwell stated that she was delighted by Willard's wholly negative review of Burroughs' work, despite claiming not to know who Burroughs was. In the same letter, she described Lady Chatterley's Lover as an "insignificant, dirty little book", and rounded out her letter with the statement that she preferred Chanel No. 5 to having her nose "nailed to other people's lavatories". Sitwell explored the distinction between poetry and music in Façade (1922), a series of abstract poems set to music by William Walton. Façade was performed behind a curtain with a hole in the mouth of a face painted by John Piper; the words were recited through the hole with the aid of a megaphone. The public received the first performance with bemusement. Critic Julian Symons attacked Sitwell in The London Magazine of November 1964, accusing her of "wearing other people's bleeding hearts on her own safe sleeve."