Кіріспе

Заңда, азаматтық іс бойынша бір тараптың талаптарына қарсы тараптың талаптарын баяндауы – Артур Л. Салмонның өлеңі, Эдвард Эльгардың музыкасына салынған. Англия құқығы үлгісін қабылдаған елдердегі сот практикасында, талап арыз – азаматтық іс бойынша бір тараптың талаптарын немесе екінші тараптың шағымдарына жауап ретіндегі қорғанысын жазбаша білдіретін ресми құжат. Сот ісіндегі тараптардың талап арыздары іс бойынша қаралатын мәселелерді анықтайды. Англия мен Уэльстегі Азаматтық сот ісінің қағидалары (CPR) талап арыз жасауды реттейді. АҚШ Федералдық азаматтық сот ісінің қағидалары АҚШ федералдық соттарындағы талап арыз жасауды реттейді. АҚШ-тың әр штатының сол штаттың соттарындағы талап арыз жасауды реттейтін өз заңдары мен қағидалары бар.

Мысалдар

Ерте Америка заңдарында іс жүргізу жалпы құқық бойынша (мысалы, demurrer) жүргізілді. Федералды азаматтық іс жүргізу ережелеріне сәйкес, шағым – талапкердің сот ісін бастайтын алғашқы өтініші. Шағымда бір немесе бірнеше заңдық негіздерді тудыратын тиісті фактілер баяндалады, сондай-ақ көмек туралы өтініш және кейде талап етілген залаптың сипаттамасы (ad quod damnum баптары) келтіріледі. Кейбір жағдайларда шағым петиция деп аталады, онда оны ұсынған тарап петиция беруші, ал екінші тарап – жауап беруші болып табылады. Әділеттілік жүйесінде, кейде канцлерлік сот деп те аталады, бастапқы өтініш петиция немесе канцлерлікке шағым ретінде белгіленуі мүмкін. Англия мен Уэльсте алғашқы құжат – Азаматтық іс жүргізу ережелерінің 7-тарауы немесе 8-тарауы бойынша берілген талап нысаны, ол іс сипатын және талап етілетін көмекті көрсетеді, сондай-ақ талаптың қысқаша мәліметтерін ұсынуы мүмкін. Талапкерге 7А.61 практикалық нұсқауға сәйкес, талап нысаны берілгеннен кейін 14 күн ішінде талап мәліметтерін (іс негізін құрайтын айыптамаларды баяндайтын құжат) ұсынуға мүмкіндік бар. Англия мен Уэльсте азаматтық іс жүргізуде қолданылған кезде "шағым" термині азаматтық іс жүргізуді сотқа беру механизмін білдіреді және жазбаша немесе ауызша нысанда болуы мүмкін. Demurrer – бұл қарсы тараптың өтінішіне (әдетте шағымға) заңдық жеткіліктілігіне қарсылық білдіретін және соттан өтініштің заңдық негізділігі туралы дереу шешім қабылдауды талап ететін өтініш (әдетте жауапкер ұсынады), содан кейін тарап негізділік туралы жауап беруге міндетті болады. Demurrer процедурасы өтініш сияқты дереу шешімді талап ететін болғандықтан, көптеген жалпы құқық юрисдикциялары іс бойынша мәселелерді анықтауға өтініш беруді шектеді. Өтініштер өздігінен өтініш болып табылмайды, сондықтан соттар demurrer механизмін іс бойынша негіздердің жоқтығына байланысты талапты қабылдаудан бас тартуға немесе талап мәліметтерін жоюға қатысты өтінішпен алмастырды. Жауап – жауапкердің шағымда келтірілген нақты айыптамаларды мойындаған немесе жоққа шығарған және жауапкердің іске қатысуын білдіретін өтініші. Англия мен Уэльсте осыған ұқсас құжат Defence деп аталады. Жауапкер талапкердің атаған басқа жауапкерге қарсы шағымдануға және үшінші тарапты іске қосуға (impleader процесі арқылы) үшінші тарапты шағымдануға құқылы. Жауапкер талапкердің талабын қорғау, азайту немесе өтеу үшін қарсы талап қоюға құқылы.

Жалпы құқық

Жалпы құқық бойынша талап арыз – Англияда қолданылған азаматтық процессуалдық жүйе, ол іс негіздемесіне қарағанда талап арызының формасына басымдық берді (Оксфорд ережелерінің нәтижесінде, ол жалпы құқық бойынша талап арыз жүйесінің дамуын шектеді). Мазмұннан гөрі процедураға басымдық берілді. Заң және әділет сот жүйелері бөлек дамыды, әрқайсысының өзіндік процедуралары мен өтемалдықтары болды. Англия құқықтық жүйесінің даму кезеңінде қарастырылатын талаптардың түрлері ертеде шектелгендіктен, соттардың әділеттік сезіміне сай келуі мүмкін талаптар көбінесе белгіленген талап арызының түрлерімен толық сәйкес келмейтін. Әділетгерлер клиенттерінің талаптарын қолданыстағы талап арызының түрлеріне енгізу үшін үлкен шеберлік танытуға мәжбүр болды. Нәтижесінде, жалпы құқық бойынша талап арыздар «нақты өмірдегі» істің фактілерімен көп қатысы жоқ заңдық фикцияларға толы болды. Джон Доу (John Doe) есімі (қазіргі уақытта американдық талап арыздарында белгісіз тараптарды атау үшін жиі қолданылады) осы кезеңнің қалдығы болып табылады. 19-шы ғасырдағы соңғы түрінде жалпы құқық бойынша талап арыз жасау қазіргі стандарттар бойынша өте күрделі және ұзақ болды. Тараптар әдетте дауларын нақты айтқанша бірнеше рет талап арыз алмастырып отыратын, содан кейін іс «қаралуға» дайын болып, сотқа жүгінетін болды. Іс талапкердің өтемалдыққа құқылы екенін көрсететін фактілерді баяндаған талап арызбен басталады, содан кейін жауапкер жауап ретінде әртүрлі шағымдардың бірін ұсынады, одан кейін талапкердің жауабы, жауапкердің жауапқа тартылуы, талапкердің қосымша жауабы, жауапкердің жауабы және талапкердің жауабы келеді. Әр кезеңде тарап екінші тараптың талап арызын қарауды талап ете алады (яғни, сот талап арызының заңдылығын тексеру үшін дереу шешім қабылдауын сұрау) немесе жауап ретінде басқа талап арыз ұсына алады. Әдетте, талап арыз кейінге қалдырылатын немесе мәжбүрлі болатын. Үш түрлі кейінге қалдырылатын талап арыз бар: соттың құзыретіне, уақытша тоқтатуға немесе талапты азайтуға. Біріншісі соттың құзыретіне қарсылық білдірді, екіншісі сотқа істі тоқтатуды, ал үшіншісі сотқа басқа іс бойынша немесе басқа сотқа шағымдану құқығын шектеместен істі қараудан бас тартуды сұрады. Мәжбүрлі талап арыздың бір түрі ғана бар: талапты тоқтатуға шағым. Талапты тоқтатуға шағым жасаған тарап екінші тараптың талап арызын жоққа шығаруға (яғни, баяндалған фактілердің барлығын немесе бір бөлігін жоққа шығаруға) немесе мойындап, одан құтылуға (яғни, баяндалған фактілерді мойындап, бірақ олардың әсерін жоятын жаңа фактілерді келтіруге) құқылы. Жоққа шығару жалпы (барлығын жоққа шығару) немесе нақты болуы мүмкін. Екі тарап та істің мәнісін талқылау үшін уақыт беру үшін бейқамдыққа шағымдануға құқылы. Іс қаралуға дайын болғаннан кейін, жауапкер жаңадан ашылған қорғанысты (және процедураны қайтадан бастау үшін) талап арыз беру арқылы талап арызды қайта ашуға құқылы. Осының бәрінің нәтижесінде, істе қандай мәселелер қаралып жатқанын анықтау үшін, іске бейтаныс адам (мысалы, жаңа тағайындалған судья) талап арыздың бастапқы нұсқаларына не болғанын және сот шешім шығаруға тиіс нәрсе қалды ма, соны анықтау үшін үлкен көлемдегі талап арыздарды қарап шығуға мәжбүр болды.

Код

Кодтық талап ету алғаш рет 1850 жылы Нью-Йоркте және 1851 жылы Калифорнияда енгізілді, содан кейін 26 басқа штатқа тарады. Кодтық талап ету заң мен әділет арасындағы шекараны жоюға бағытталды. Ол барлық түрдегі іс-қимылдар үшін азаматтық процессуалдық тәртіпті мүмкіндігінше біріктірді. Назар іс-қимылдың дұрыс формасын (яғни, дұрыс процедураны) талап етуден, іс-қимылдың дұрыс себебін (яғни, заңмен қорғалатын маңызды құқықты) талап етуге ауыстырылды. Кодтық талап ету тараптардан «қорытынды фактілерді» ұсынуды талап ету арқылы, ортақ құқықтың талап етуінде қалыптасқан көптеген заңдық қиялдауларды жойды. Бұл талап қоюдың негізін келтіру үшін, талапкер әрбір элементті атап көрсетуі керек, сондай-ақ, егер сот процесінде дәлелдермен расталған жағдайда, бұл элементтің дәлелі болатын нақты фактілерді ұсынуы керек дегенді білдіреді. Мұндай егжей-тегжейлі мәліметтерді ұсынбау, егер жауапкер шағымды тек «құқықтық тұжырымдар» немесе «дәлелдік фактілер» деп мәлімдеп, қарсылық білдірсе, істің қабылданбауына әкелуі мүмкін. Кодтық талап ету сот процесін де күрт қысқартты. Ескі ортақ құқық бойынша талап етулердің көп бөлігі жойылды. Енді бір іс үшін тек шағым мен жауап қажет болды, сондай-ақ міндетті емес қарсы шағым мен қарсы жауап, ал қарсылық білдіру дұрыс емес талап етулерге қарсы стандартты шабуыл ретінде сақталды. Бір-біріне талап етулер мен жауаптардың қабаттарын жинаудың орнына, қарсылық білдірілген талап ету толығымен түзетілген талап етумен алмастырылатын немесе жарамды талап етілген бөліктерге қатысты дереу «дауға» түсетін болды. Бұл тараптардың қазіргі уақытта не дауласып жатқанын анықтау үшін, іске бейтаныс адам барлық іс материалдарын басынан оқудың қажеті болмайтын, бірақ (теория бойынша) талапкердің ұсынған шағымының ең соңғы нұсқасын, жауапкердің осы шағымға берген ең соңғы жауабын және кез келген сот шешімдерін қарауы жеткілікті болар еді. Кодтық талап ету сынға ұшырады, өйткені көптеген адвокаттар іс қозғалғанға дейін талап ету үшін қажетті барлық фактілерді толық зерттеудің өте қиын екенін, сондықтан лайықты талапкерлер өз шағымдарын мерзімі біткенге дейін ұсына алмайтынын сезінді. Кодтық талап ету «заңдық құжаттарды гипертехникалық тұрғыдан оқуға» ынталандырады деп те сынға түсті.

Ескерту

Ескерту арқылы талап айту – бүгінгі күні АҚШ-та қолданылатын басым талап ету нысаны. 1938 жылы АҚШ федералды соттарында азаматтық іс жүргізуді реттеу үшін Азаматтық іс жүргізудің федералдық ережелері қабылданды.

Баламалы

Баламалы талап айтуда заңдық фикция тарапқа өзара қарама-қарсы екі мүмкіндікті дәлелдеуге мүмкіндік беру үшін қолданылады, мысалы, талапкерге келтірілген зиян жауапкердің қасақана шабуылы немесе, егер олай болмаса, оның өте ауыр немқұрайлылығы салдарынан туды деп шағымдану.

"жалынып" және "жалған"

"Pleading" сөзінің өткен шақтағы түрі ретінде "pled" мен "pleaded" сөздерін қолдану заңмен айналысатын мамандар арасында көптен бері даулы мәселе болып келген. "Pled" Австралиялық жарияланымдарда дерлік қолданылмайды, бірақ американдық, британдық және канадалық жарияланымдарда белгілі бір деңгейде қолданылады. 2010 жылы Westlaw құқықтық деректер базасындағы іздеу көрсеткендей, "pled" сөзі "pleaded" сөзінен сәл көбірек қолданылған. AP стильдік нұсқаулығы мен Чикаго нұсқаулығы "pleaded" сөзін қолдануды ұсынады, ал Westlaw іздеуі АҚШ Жоғарғы Сотының 3000-нан астам шешімінде "pleaded" сөзін, ал тек 26 шешімінде "pled" сөзін қолданғанын көрсетеді.