Кіріспе
Солтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз Персей – грек мифологиясындағы батыр Персейдің есімімен аталған, солтүстік аспандағы шоқжұлдыз. Бұл 2 ғасырдағы астроном Птолемей тізімдеген 48 ежелгі шоқжұлдыздың бірі және Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) анықтаған 88 қазіргі шоқжұлдыздың бірі. Ол Персейді қоршаған ежелгі грек аңыздары бойынша аталған бірнеше басқа шоқжұлдыздардың жанында орналасқан, соның ішінде батыста Андромеда және солтүстікте Кассиопея. Персейдің шекарасын оңтүстікке қарай Арий және Тор (Taurus), шығысқа қарай Атүйек (Auriga), солтүстікке қарай Жегілкіш (Camelopardalis) және батысқа қарай Үшбұрыш (Triangulum) құрайды. XIX ғасырдың басындағы кейбір жұлдыздар атластары Персейдің Медузаның кесілген басын ұстап тұрғанын бейнеледі, оның жұлдыздар жиыны Perseus et Caput Medusae деп аталды; алайда бұл кеңінен қолданысқа енген жоқ. Персейден Құс жолының галактикалық жазықтығы өтеді, оның ең жарқын жұлдызы сары-ақ түсті супергигант Альфа Персей (сонымен қатар Мирфак деп аталады), оның шамасы 1,79 шамасы. Ол және айналасындағы көптеген жұлдыздар Альфа Персей шоғыры деп аталатын ашық шоғырдың құрамына кіреді. Дегенмен, ең танымал жұлдыз – Алгол (Бета Персей), өзінің айнымалылығымен байланысты, ол қалың көзбен байқалады. Бұл өзінен-өзі айнымалы жұлдыз емес, ол – тұтылудан туындаған қос жұлдыз. Персейдегі басқа да маңызды жұлдыз жүйелері – нейтрон жұлдызы бар X Персей қос жұлдыз жүйесі және 1901 жылы 0,2 шамасына жеткен жаңа жұлдыз GK Персей. Аспандағы бір-біріне өте жақын екі ашық шоғырдан тұратын Қос шоғыр ежелгі қытайларға белгілі болды. Бұл шоқжұлдыз өзінің атын Жерден 250 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан алып галактикалар шоғыры Персей шоғырына (Абел 426) береді. Осы шоқжұлдыздан жыл сайынғы Персеидтер метеорлық жауынының сәулелену нүктесі шығады – аспандағы ең танымал метеорлық жауындардың бірі.
Perseus is a constellation in the northern sky, named after the Greek mythological hero Perseus. It is one of the 48 ancient constellations listed by the 2nd century astronomer Ptolemy, and among the 88 modern constellations defined by the International Astronomical Union (IAU). It is located near several other constellations named after ancient Greek legends surrounding Perseus, including Andromeda to the west and Cassiopeia to the north. Perseus is also bordered by Aries and Taurus to the south, Auriga to the east, Camelopardalis to the north, and Triangulum to the west. Some star atlases during the early 19th century also depicted Perseus holding the disembodied head of Medusa, whose asterism was named together as Perseus et Caput Medusae; however, this never came into popular usage. The galactic plane of the Milky Way passes through Perseus, whose brightest star is the yellow white supergiant Alpha Persei (also called Mirfak), which shines at magnitude 1.79. It and many of the surrounding stars are members of an open cluster known as the Alpha Persei Cluster. The best known star, however, is Algol (Beta Persei), linked with ominous legends because of its variability, which is noticeable to the naked eye. Rather than being an intrinsically variable star, it is an eclipsing binary. Other notable star systems in Perseus include X Persei, a binary system containing a neutron star, and GK Persei, a nova that peaked at magnitude 0.2 in 1901. The Double Cluster, comprising two open clusters quite near each other in the sky, was known to the ancient Chinese. The constellation gives its name to the Perseus cluster (Abell 426), a massive galaxy cluster located 250 million light years from Earth. It hosts the radiant of the annual Perseids meteor shower—one of the most prominent meteor showers in the sky.
Тарих және мифология
Грек мифологиясында Персей – Дананың ұлы, оны патша Полидектес Горгона Медузаның басын әкелуге жіберді. Медузаға қарағандардың барлығы тасқа айналғандықтан, Персей оны ұйықтағанда өлтірді, ал оның денесінен Пегас пен Хризаор пайда болды. Персей Андромеда қызын құрбандыққа шалуға дайындалып жатқан Кефей патшалығына барды, ол құрбандық Кет теңіз құбыжығына арналған болатын. Персей қызын құбыжықтан құтқарып, оны қылышымен өлтірді. Ол Медузаның басымен Полидектесті және оның ізбасарларын тасқа айналдырды, ал Диктиді балықшы патша етіп тағайындады.
Батыс емес астрономияда
Аспанның батыстағы Персеймен сәйкестендірілген аймағында төрт қытай шоқжұлдызы орналасқан. Тианчуан (天船), Аспан қайығы, Батыс Ақ Жолбарысының үшінші үйінің үшінші паранателлоны (басқа бір жұлдыз немесе нысанмен бір уақытта көтерілетін жұлдыз немесе шоқжұлдыз) болды. Бұл қытай халқына апатты су тасқыны болған жағдайда қайық жасау керектігін еске түсіретін қайықтарды бейнелейді. Шоқжұлдыздың солтүстік бөлігіндегі жұлдыздарды қамти отырып, Мю, Дельта, Пси, Альфа, Гамма және Эта Персей жұлдыздарынан тұрды. Jīshuǐ (積水), "Қою сулар", жоғарыда аталған үйдің төртінші паранателлоны болып табылады, бұл тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басында су тасқыны маусымының басталуымен байланысты ерекше жоғары су тасқыны болу мүмкіндігін көрсетеді. Ламбда және, мүмкін, Мю Персей оның құрамында болды. Dàlíng (大陵), Ұлы қазба, тамыз айында жаппай жазаланған қылмыскерлердің жерленген орнын бейнелейтін сол үйдің бесінші паранателлоны еді. Ол Каппа, Омега, Ро, 24, 17 және 15 Персей жұлдыздарынан құралды. Жерлеуге дейін жиналған мәйіттер үйіндісі сол үйдің алтыншы паранателлоны – Джиши (積屍, Пи Персей) арқылы бейнеленген. Алгол жұлдызын маори халқы Матохи деп атаған болуы мүмкін, бірақ бұл идентификацияның дұрыстығы күмәнді. Матохи ("Бөліну") кейде Тангароа whakapaумен аспанда қайсысының пайда болуы керек екендігі үшін таласатын, нәтижесі толқындарға әсер ететін. Бұл маорилердің Альдебаранға жақын көк ақ жұлдызды сипаттамасына сәйкес келеді, бірақ мифте айтылғандай, жоғалып кетпейді.
Сипаттамалары
Персейдің оңтүстігінде Арыс және Тор, шығысында Атшікір, солтүстігінде Жираф және Кассиопея, батысында Андромеда және Үшбұрыш орналасқан. 615 шаршы градус көлемді бұл шоқжұлдыз 88 шоқжұлдыздың арасында жиырма төртінші орында тұрады. Солтүстік жартышарда көктем мезгілінде солтүстік аспанда жақсы көрінеді. Оның негізгі жұлдыздық шоғыры 19 жұлдыздан тұрады. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы анықтаған шоқжұлдыздың шекаралары 26 қабырғалы көпбұрыш түрінде берілген. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары мен , ал еңістік координаттары мен аралығында жатыр. Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) 1922 жылы бұл шоқжұлдыз үшін "Per" деген үш әріпті аббревиатураны бекітті.
Жұлдыздар
Алгол (арабша رأس الغول Ra's al Ghul, яғни Жынның Басы), сондай-ақ Бета Персей атауымен белгілі, Персейдегі ең танымал жұлдыз. Грек мифологиясында Горгон Медузаның басын бейнелейтін ол, Египет мифологиясында Хорус және еврей тілінде Рош ха Сатан ("Шайтанның Басы") деп аталды. Жерден 92,8 жарық жылы қашықтықта орналасқан, оның көрінетін шамасы 2,867 күн ішінде ең аз 3,5-тен ең көп 2,3-ке дейін өзгереді. Жұлдыздық жүйе – бұл Альгол айнымалылары деп аталатын екілік жұлдыздар тобының прототипі, бірақ ол үшінші мүшесі бар, ол үштік жұлдыздық жүйе құрайды. Ең жарық компоненті – көк ақ негізгі тізбектегі жұлдыз, спектрлік класы B8V, оның массасы Күннен 3,5 есе көп, ал жарықтығы 180 есе артық. Оның жарықтылығы 4,5 есе, ал массасы Күннің 80%-ы. Бұл жұлдыз қалған екі жұлдыздан орташа есеппен 2,69 АЕ қашықтықта орналасқан. AG Persei – Персейдегі тағы бір Альгол айнымалысы, оның негізгі құрауышы – 6,69 шамалы B типті негізгі тізбектегі жұлдыз. Фи Персей – екі жұлдызды жүйе, бірақ екі компоненті де бір-бірін жаппай тұмшаламайды. Негізгі жұлдыз – спектрлік класы B0.5-ке ие Be жұлдызы, мүмкін, алып жұлдыз, ал екінші жұлдыз – жұлдыз қалдығы. Екінші жұлдыз O типті субкарликтерге ұқсас спектрлік класына ие. Тарихи атауы Мирфак (арабша – "шылқы") немесе Алгениб, Альфа Персей – бұл шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыз, оның көрінетін шамасы 1,79. Жерден 590 жарық жылы қашықтықта орналасқан F5Ib типті супергигант, Мирфактың жарықтығы Күннен 5000 есе артық, ал диаметрі Күннен 42 есе үлкен. Ол көптеген жарқын жұлдыздарды қамтитын ашық шоғыр болып табылатын Альфа Персей шоғырының (Melotte 20 және Collinder 39 деп те аталады) ең жарқын мүшесі. Шоқжұлдыздағы қатысушы жарқын жұлдыздар: Be жұлдыздары Дельта (шамасы 3,0), Пси (4,3) және 48 Персей (4,0); Бета Цефеи айнымалысы Эпсилон Персей (2,9); жұлдыздар 29 (5,2), 30 (5,5), 31 (5,0) және 34 Персей (4,7). 4,05 шамалы жақын маңдағы Иота Персей осы топтың мүшесі деп саналады, бірақ шын мәнінде ол 34 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Бұл жұлдыз Күнге өте ұқсас, оның жарықтығы 2,2 есеге жетеді. Ол G0V типті сары негізгі тізбектегі жұлдыз. Көлемді іздеулер оның планеталық жүйесі бар екенін көрсетпеді. Зета Персей – бұл шоқжұлдыздағы үшінші ең жарқын жұлдыз, оның шамасы 2,86. Жерден шамамен 750 жарық жылы қашықтықта орналасқан, бұл көк-ақ супергигант Күн радиусынан 26-27 есе үлкен, ал жарықтығы Күннен 47000 есе артық. Бұл (Жерден көрінетін) жылдам қозғалатын көк-ақ алып жұлдыздар мен супергиганттар тобының, Персей OB2 қауымдастығының немесе Зета Персей қауымдастығының ең жарқын жұлдызы. Зета – үштік жұлдыздық жүйе, оның серігі көк ақ негізгі тізбектегі жұлдыз, спектрлік класы B8 және 9,16 шамалы, негізгі жұлдыздан 3900 АЕ қашықтықта орналасқан, ал 9,90 шамалы ақ негізгі тізбектегі жұлдыз және спектрлік класы А2, шамамен 50000 АЕ қашықтықта, ол басқа екеуімен гравитациялық байланыста болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. X Persei – бұл қауымдастықтағы екі жұлдызды жүйе; бір компоненті ыстық, жарқын жұлдыз, ал екіншісі – нейтрон жұлдызы. Оның шамасы 6,72, тіпті қараңғыда да оны адам көзімен көру мүмкін емес. Жүйе рентген сәулелерінің көзі болып табылады және негізгі жұлдыздың массасы айтарлықтай төмендеп бара жатқан көрінеді. Бір кезде Персей OB2 қауымдастығының мүшесі деп саналған Омикрон Персей (Атик) – 3,85 біріктірілген визуалды шамасы бар көпжұлдыздық жүйе. Ол екі көк ақ жұлдыздан тұрады – спектрлік класы B1.5 алып жұлдыз және B3 негізгі тізбектегі жұлдыз – олар бір-бірін 4,5 күнде айналып тұрады және олардың аз қашықтығына байланысты сопақ пішінге ие. Жүйенің үшінші жұлдызы бар, ол туралы көп мәлімет жоқ. Жерден шамамен 1475 жарық жылы қашықтықта орналасқан бұл жүйе қазір Зета Персей тобының ортасынан тым алыс орналасқандықтан, оған кірмейді деп есептеледі. GRO J0422+32 (V518 Persei) – Персейдегі тағы бір рентгендік екі жұлдызды жүйе. Бір компоненті – спектрлік класы M4.5V қызыл карлик жұлдыз, ол құпия тығыз және ауыр объектінің – мүмкін қара тесіктің – айналасында 5,1 сағат сайын айналады. Жүйе рентгендік жаңа сәулелер жүйесі болып табылады, яғни ол электромагниттік спектрдің рентгендік диапазонында мерзімдік жарылыстарды бастан кешіреді. Егер бұл жүйеде шын мәнінде қара тесік болса, онда ол бұрын-соңды тіркелген ең кішкентай тесік болар еді. 2012 жылы жүргізілген қосымша талдаулар 2,1 күн массасын есептеді, бұл объектінің шын мәнінде не екендігі туралы сұрақтар тудырады, өйткені ол қара тесік болу үшін тым кішкентай болып көрінеді. GK Persei, Nova Persei 1901 деп те аталады, ол Альгол мен Дельта Персейдің арасында пайда болған жарқын жаңа жұлдыз. 1901 жылдың 21 ақпанында шотландтық әуесқой астроном Томас Дэвид Андерсон тапқан, ол 0,2 шамасына жетті – Капелла мен Вегаға шамамен тең жарқын. Ол өте жарқын болғаннан кейін шамамен 30 жылдан кейін 13 шамасына дейін әлсіреген. Xi Perсей, дәстүрлі түрде Менкхиб деп белгілі, спектрлік класы O7III көк алып жұлдыз, ол аспандағы ең ыстық жарқын жұлдыздардың бірі, беттік температурасы 37500 K. Ол ең массивті жұлдыздардың бірі, массасы Күннен 26-32 есе көп, ал жарықтығы Күннен 330000 есе артық. Gorgonea Tertia деп аталған Rho Perсей, Альгол сияқты жарықтығы өзгереді, бірақ ол тұмшаламайтын, пульсациялайтын жұлдыз. Жұлдыздық эволюцияның қадамдарының бірінде, ол екінші рет кеңейген алып жұлдыз, радиусы Күннен шамамен 150 есе артық. Оның гелийі ауыр элементтерге айналған, ал ядросы көміртегі мен оттектен тұрады. Ол Mu Cephei типінің жартылай тұрақты айнымалы жұлдызы, оның көрінетін шамасы 50, 120 және 250 күндік кезеңдермен 3,3 және 4,0 арасында өзгереді. Екі есе үлкен жұлдыздарды қамтитын Екілік шоғыр, олардың әрқайсысы Күн радиусынан 700 есе артық: S, RS және SU Perсей – барлығы жартылай тұрақты пульсациялайтын M типінің супергиганттары. Жұлдыздарды адам көзімен көру мүмкін емес; SU Perсей, үштіктің ең жарығы, 7,9 шамалы. DY Perсей – DY Perсей айнымалыларының прототипі болып табылатын айнымалы жұлдыз, олар көміртегіге толы R Coronae Borealis айнымалылары, олар асимптотикалық алып тармақ жұлдыздарының айнымалылығын көрсетеді. DY Perсей өзі – көрінетін шамасы 10,6 болатын, көзілдірік арқылы көруге болмайтын көміртегі жұлдызы. Персейдегі жеті жұлдыздың планеталық жүйелері бар екені анықталды. V718 Perсей – жас ашық шоғыр IC 348-дегі жұлдыз, ол 4,7 жыл сайын алып планетамен тұмшалануға ұшырайтын сияқты. Бұл Юпитердің массасынан 6 есе артық объекті және 3,3 АЕ орбиталық радиусы бар екеніне қорытынды жасалды.
Терең аспан нысандары
Құс жолының галактикалық жазықтығы Персейден өтеді, бірақ ол аспандағы басқа жерлерге қарағанда әлдеқайда аз көрінеді, өйткені ол көбінесе молекулалық бұлттармен жасырылады. Персей қолы – Құс жолы галактикасының спиральді қолы. Ол аспанда Кассиопея шоқжұлдызынан Персей мен Аурига арқылы Близнецы мен Моноцеросқа дейін созылады. Бұл сегмент галактиканың шетінде орналасқан. Кейде h және Chi (χ) Персей деп аталады, оларды бинокльдер мен кіші телескоптар арқылы оңай көруге болады. Екеуі де Жерден 7000-нан астам жарық жылы қашықтықта және бір-бірінен бірнеше жүз жарық жылы қашықтықта орналасқан. Екі шоғырдың да шамамен диаметрі 4 және 0,5 градусқа тең. Бұл екеуі Трамплер I 3 r класты шоғырлар, бірақ NGC 869 – Шэпли f класы, ал NGC 884 – Шэпли e класы шоғырлары. Бұл жіктелімдер олардың екеуі де өте бай (тоғыз) екенін көрсетеді; NGC 869 жұптың ең байсы. Шоғырлар айналадағы жұлдыздар өрісінен ерекшеленеді және олардың ортасында айқын шоғырланған. Әр шоғырдағы 100-ден аса жұлдыздың жарықтығы әртүрлі. M34 – ашық шоғыр, оның шамасы 5,5 болып көрінеді және Жерден шамамен 1500 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Онда толық Айдан да кеңірек аумақта орналасқан 100-ге жуық жұлдыз бар, және жұлдызды дисктері бар көптеген жұлдыздар кездеседі. Бұл шоғырда жасы үлкен болғандықтан көптеген қоңыр жұлдыздар табылды; қоңыр жұлдыздар қартайған сайын суынып, оларды жас шоғырларда табу оңайырақ. Персейде көптеген тұмандықтар бар. M76 – планеталық тұмандық, оны Кішкентай Дэмбел тұмандығы деп те атайды. Ол екі доға минуты мен бір доға минуты көлемінде көрінеді және оның көрінетін жарықтығы 10,1 шамаға тең. Оны көзбен көру өте қиын, өйткені оның төменгі беткі жарықтығы оны басқа көптеген сәуле шығарулы тұмандылықтардан нашар көрінеді. NGC 1333 – шағылысулы тұмандық және жұлдыздар түзілетін аймақ. Персейде сондай-ақ Персей молекулалық бұлты деп аталатын алып молекулалық бұлт бар; ол Орион шпорына жатады және ұқсас бұлттарға қарағанда жұлдыздар түзілуінің төмендігімен ерекшеленеді. Персейде кейбір елеулі галактикалар бар. NGC 1023 – бұл 10.35 шамалы, Жерге жақын орналасқан, шеңберлі спиральді галактика. Бұл NGC 1023 галактикалар тобының негізгі мүшесі және басқа галактикамен өзара әрекеттесуі мүмкін. NGC 1260 – бұл Жерден шамамен бірдей қашықтықта орналасқан линзикуляр немесе тығыз орамдалған спиральді галактика. Бұл галактика SN 2006gy суперновасының қоныс тегі болды, ол бұрын-соңды тіркелген ең жарық галактикалардың бірі. Ол Жерден алыс орналасқан зор галактикалар шоғыры Персей шоғырының (Абел 426) мүшесі. Қызыл ауытқу 0,0179 болса, Абел 426 – Жерге ең жақын ірі шоғыр. NGC 1275 шоғырдың құрамдас бөлігі – бұл галактиканың белсенді ядросы бар Сейферт галактикасы, ол галактиканы айналасында орналасқан ірі көпіршіктермен қоршаған материалды шығарады. Бұл галактика – cD галактика, ол өзінің өмір сүру барысында көптеген галактикалық бірігулерге ұшырады, бұл туралы оны қоршаған "жоғары жылдамдықты жүйе" – кіші галактиканың қалдықтары дәлелдейді. Оның белсенді ядросы радио толқындардың күшті көзі болып табылады.
Метеорлар жауын
Персеидтер – жыл сайынғы айқын метеор шашырауы, олар шілде айының ортасынан бастап Персейден шығатын сияқты көрінеді және әр жылдың 9-14 тамызы аралығында ең жоғары белсенділікке жетеді. Swift-Tuttle кометасымен байланысты, олар шамамен 2000 жылдан бері байқалып келеді. 2012 жылы ашылған қыркүйектегі Эпсилон Персеидтері – Оорт бұлтындағы белгісіз бастау денесіне ие метеор шашырауы.