Кіріспе

Лакандық ойдағы ұғым

Матем (μάθημα "сабақ" сөзінен) – 20 ғасыр француз психоаналитигі Жак Лаканның еңбегінде енгізілген ұғым. "Матем" термині алғаш рет 1971 жылғы 4 қарашада Лакан оқыған лекциясында қолданылды. 1972 және 1973 жылдар аралығында ол оған бірнеше анықтама берді, жекеше түрінен көпше түріне және керісінше өтті.

Сипаттамалары

Дэвид Мейси Лаканның «Психоанализдің төрт негізгі ұғымы» аудармасының кіріспесінде былай деп жазады: «Лакан өзінің "матемесін" өзінің ілімдерін толық жеткізуді қамтамасыз ететін нәрсе ретінде қарастырды, кез келген коммуникация процесінде туындайтын "құбылысқа" немесе кедергілерге қарсы тұратын құрал». Бұл – оның идеялары мен талдауларының символдық бейнелері ретінде жасалған формулалар. Олар философиялық және психологиялық жазуға техникалық қатаңдық енгізу мақсатымен құрастырылды, көбінесе түсіну қиын жазбаша сипаттамаларды нақты ғылымдарда қолданылатын формулаларға ұқсас нәрселермен алмастыруға, сондай-ақ Фрейд пен Лаканның негізгі идеяларын ұстап тұрудың, есте сақтаудың және қайталаудың оңай жолын ұсынуға арналған. Мысалы: "$<>a" – лаканиандық мағынадағы фантазияның матемесі, онда "$" – субъектінің сөйлейтін және сөйленген субъектіге бөлінуін көрсетеді (сондықтан матем – бұл жолақты S), "a" – тілектің себебін білдіреді, ал "<>" – екеуінің арасындағы қатынасты көрсетеді. Лаканның «жыныстық формулалары» – матемелердің күрделі жиынтығы, ол 1973 жылғы 13 наурыздағы XX семинарында баяндалды. Готтлоб Фрегеге сүйенген ерекше логикалық-математикалық қысқаша жазумен жазылған екі жұп ұсыныстан тұрады, бір жұп «еркек», екіншісі «әйел» деп аталды. Лакан бұл формулаларды бастапқыда бір жыл бойы зерттеу нәтижесінде Аристотельдік логикадан құрастырған. Лакан үшін «матем» – бұл философияның ғылымға еліктеуі ғана емес, сонымен қатар білімді толық жеткізудің идеалды құралы. Табиғи тіл, оның үнемі болатын «метонимиялық жылжуы», мұнда математиканың жетістіктеріне жете алмайды. Заманауи философ Ален Бадиу «матемді» ғылыми процедурамен теңестіреді.

Сын

Кейде "физикаға қызғаныш" деп қысым көрсетіліп, немесе қатал ғылым емес, көбінесе әдеби теорияға жататын салаға артық қатаңдық енгізгені үшін сынға ұшыратса да, Лаканның формулаларында бір қызық жайт бар: мен енгізген бір "сигланы" алгоритм түрінде қарастырып, Лакан өзі "оның жасалу мақсаты – жүзден астам әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік беру, сөйленген сөз оның алгебрасында тұрып қалғанша, осы көптілік қабылданды" деп мәлімдеген. Мысалы, 1975 жылы француз талдаушыларының ең құрметтісі әрі белгілісі Серж Леклер математиканың белгілі бір оқу-әдістемелік пайдасы бар болғанымен, ол негізінен "граффити" емес пе деген пікірін айтқан.