Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз атауы = Crater |
қысқарту = Crt |
атау тегі = Crateris |
айтылуы = '/k/r/eɪ/t/ər/, атау тегі /k/r/ə/'/t/iː/r/ɪ/s/ |
символикасы = тостаған |
RA = – |
dec = – |
Corvus және Crater сонымен қатар Митраизм иконографиясында кездеседі, ол ежелгі Грекия мен Римге тарағанға дейін Таяу Шығыстан шыққан деп есептеледі. Кратер грек мифологиясындағы қарға Аполлонға қызмет етеді, су әкелуге жіберілген, бірақ ол бірнеше інжірді тауып, оларды пісіп жетілуін күтіп, сапарын кешіктіреді. Соңында ол суды тостағаннан алып, су жыланының кінәсін айтып, қайта әкеледі. Үш шоқжұлдыз осылай орналастырылған, қарға тостағаннан су ішпеуге кедергі келтіріп, құдайларға қарсы күнә жасауға ескерту ретінде қарастырылды. Филарх Кратердің басқаша шығу тегі туралы жазды. Ол Трояға жақын Элеуза қаласын індетке ұшырағанын айтты. Оның билеушісі Демифон жыл сайын бір қызды құрбандыққа шалу керектігін бұйырған оракулмен кеңесті. Демифон қызды жеребе арқылы таңдайтынын, бірақ өз қыздарын қоспағанын мәлімдеді. Мастуций есімді бір ақсүйек қарсылық білдіріп, Демифонды өз қызын құрбандыққа шалуға мәжбүр етті. Кейін Мастуций Демифонның қыздарын өлтіріп, патшаны алдап, олардың қаны мен шарап қосылған тостағаннан ішті. Патша бұл туралы білген соң Мастуций мен тостағанды теңізге лақтыруға бұйырды. Кратер тостағанды білдіреді. Олар Гидрадан алынған жұлдыздармен бірге Қызыл құстың қанаттарын бейнелейді. И сонымен қатар 27-ші ай фазасын білдіреді. Басқаша айтқанда, И – қаһарман садақшыны бейнелейді, оның садағы Гидрадағы басқа жұлдыздардан жасалған. Қоғам аралдарында Кратер Моана 'оху ноа 'эи ха'а моэ хара ("қылмысты жоғалтуға арналған орам теңізі") деп аталатын шоқжұлдыз ретінде танылды.

Сипаттамалары

Кратер 282,4 шаршы градусқа және аспанның 0,685% -на жатады, сондықтан 88 шоқжұлдыздың арасында 53-ші орында тұрады. Оның шекаралары солтүстікте Арыстан мен Қыз, шығыста Қарға, оңтүстікте және батыста Гидра, солтүстік-батыста Секстанс шоқжұлдыздарымен шектеседі. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған үш әріпті аббревиатурасы "Crt" болып табылады. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары алты сегменттен тұратын көпбұрышпен анықталады (суретте көрсетілген). Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары -6,66° мен -25,20° аралығында, ал еңіс координаттары -6,66° мен -25° аралығында орналасқан. Оның оңтүстік аспан жарты шарындағы орны бүкіл шоқжұлдызды 65° солтүстік ендіктен оңтүстікке қарай көруге мүмкіндік береді. Ең жарық үш жұлдыз – Дельта, Альфа және Гамма Кратерлері – Гидра шоқжұлдызындағы ең жарық жұлдыз Ну Гидраның жанында орналасқан үшбұрышты құрайды. Шоқжұлдыздың шекараларында 6,5 жұлдыздық шамадан жарық немесе оған тең 33 жұлдыз бар. Бұл К0III спектрлік классына жататын, Күннен 1,0–1,4 есе салмақты қызғылт сары алып жұлдыз. Қартайған жұлдыз, ол суынып, Күн радиусынан 22,44 ± 0,28 есеге дейін кеңейген. Ол сыртқы қабығынан Күннің 171,4 ± 9,0 есе қуатын сәулелендіреді, тиімді температурасы 4,408 ± 57 К. Дәстүрлі түрде Алкес ("кубок") деп аталады, арабша الكأس alka's сөзінен алынған, ол Күннен 141 ± 2 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Массасы Күннің массасынан 1,75 ± 0,24 есеге тең, оның ядросындағы сутегі сарқылып, Күн диаметрінен 13,2 ± 0,55 есеге дейін кеңейген, жарықтығы 69 есе және тиімді температурасы шамамен 4600 К. 4,5 жұлдыздық шамасы бар Бета Кратерлері екілік жұлдыз жүйесі болып табылады, ол A1III спектрлік классына жататын ақ түсті алып жұлдыз бен DA1.4 спектрлік классына жататын ақ ергежейлі жұлдыздан тұрады, Күннен 296 ± 8 жарық жыл қашықтықта орналасқан. Басты жұлдыздан әлдеқайда кішкентай болғандықтан, ақ ергежейлі жұлдызды тіпті Хаббл телескопымен де жеке нысан ретінде көру мүмкін емес. Гамма Кратерлері – шағын әуесқой телескоптарында көрінетін қос жұлдыз. Басты жұлдызы – A7V спектрлік классына жататын ақ негізгі тізбек жұлдызы, ол Күннен шамамен 1,81 есе салмақты, ал екінші жұлдызы – 9,6 жұлдыздық шамасы бар, оның массасы Күннің 75% құрайды. Жүйе Күннен 85,6 ± 0,8 жарық жыл қашықтықта орналасқан. Эпсилон мен Зета Кратерлері Кубоктың шетін белгілейді. Эпсилон Кратерлері K5 III жұлдыздық жіктемесі бар K типіндегі эволюцияланған алып жұлдыз. Оның массасы Күн массасына шамамен тең, бірақ радиусы 44,7 есеге дейін ұлғайған. Жұлдыз Күн сәулесінен 391 есе жарық береді. Зета Кратерлері – екілік жұлдыз жүйесі. Басты, А компоненті – 4,95 жұлдыздық шамасы бар G8 III жұлдыздық жіктемесі бар эволюцияланған алып жұлдыз. Бұл гелийдің ядросында қосылуы арқылы энергия тудыратын қызыл топталған жұлдыз. Зета Кратерлері Күн радиусынан 13 есеге дейін кеңейіп, Күн сәулесінен 157 есе жарық береді. Екіншілік, B компоненті – 7,84 жұлдыздық шамасы бар жұлдыз. Zeta Crateris – Сириус супершоғының расталған мүшесі және Үлкен Аюдың жылжымалы тобының үміткер мүшесі. Бұл ғарыш кеңістігінде ұқсас қозғалыспен бөлісетін жұлдыздар жиынтығы және бір уақытта бір ашық шоғырдың мүшелері болған болуы мүмкін. Өзгермелі жұлдыздар – әуесқой астрономдар үшін танымал нысана. Олардың байқаулары жұлдыздардың мінез-құлқын түсінуге үлкен үлес қосады. Алкеске жақын жерде орналасқан қызыл түсті R Кратерлері Күннен 770 ± 40 жарық жыл қашықтықта орналасқан. TT Crateris – бұл апаттық өзгермелі; К5V спектрлік классына жататын қызғылт түсті ергежейлі жұлдызбен жақын орбитада орналасқан, Күн сияқты үлкен ақ жұлдыздан тұратын екілік жүйе. Екі жұлдыз бір-бірін 6 сағат 26 минут сайын айналып тұрады. Ақ жұлдыз серігінен материяны жұлып алып, мезгіл-мезгіл тұтанатын және жарылатын аккреция дискісін қалыптастырады. Жұлдыздық жүйе тыныш кезде 15,9 жұлдыздық шамасы бар, жарық кезінде 12,7 баллға дейін жарықтайды. SZ Crateris – 8,5 жұлдыздық шамасы бар Draconis типіндегі өзгермелі жұлдыз. Бұл Күннен 42,9 ± 1,0 жарық жыл қашықтықта орналасқан жақын жұлдыздық жүйе және Үлкен Аюдың жылжымалы тобының мүшесі. HD 98800, сондай-ақ, TV Crateris деп те аталады, ол 7–10 миллион жылдай бұрын пайда болған төртжұлдызды жүйе, жақын орбитада орналасқан екі жұп жұлдыздан тұрады. Бір жұптың екі орбитада да шаң мен газды қамтитын қалдықтар дискісі бар. Жұлдыздардан 3 және 5 астрономиялық бірлік арақашықтықты қамтитын бұл протопланеталық диск деп саналады. DENIS P J1058.7 1548 – Күн массасының 5,5% -дан аз қоңыр жұлдыз. Жер бетінің температурасы 1700-2000 К, бұл бұлттардың пайда болуы үшін жеткілікті суық. Оның көрінетін және инфрақызыл спектрлердегі жарықтығының өзгеруі оның атмосфералық бұлтпен қапталғандығын көрсетеді. HD 96167 – бұл Күннен 1,31 ± 0,09 есе үлкен жұлдыз, оның ядросындағы сутегі сарқылып, кеңейіп, сарқыла бастаған сары субгигант, диаметрі Күннен 1,86 ± 0,07 есе, жарықтығы 3,4 ± 0,2 есе. Оның радиалдық жылдамдығын талдау оның массасы Юпитердің массасынан 68% -ға тең планета бар екенін көрсетті, оның бір айналымы 498,9 ± 1,0 күнге созады. Орбиталық арақашықтық 0,38 мен 2,22 астрономиялық бірлік аралығында өзгеретіндіктен, орбитасы жоғары эксцентриктік. Жұлдыздық жүйе Күннен 279 ± 1 жарық жыл қашықтықта орналасқан. HD 98649 – G4V классына жататын сары негізгі тізбек жұлдызы, оның массасы мен диаметрі Күнге тең, бірақ жарықтығының тек 86% құрайды. 2012 жылы радиалдық жылдамдық әдісімен, Юпитердің массасынан кемінде 6,8 есе салмақты ұзақ мерзімді (4951 күн) планета серігі табылды. Оның орбитасы жоғары эксцентриктік екені анықталды, жұлдызынан 10,6 астрономиялық бірлікке дейін созылып, тікелей бейнелеуге үміткер болып табылады. BD 10°3166 – Күннен 268 ± 10 жарық жыл қашықтықта орналасқан K3.0V спектрлік классына жататын металдық қызғылт негізгі тізбек жұлдызы. Оның массасы Юпитердің массасынан 48% -ға тең, ыстық Юпитер типіндегі планета бар екені анықталды, оның бір айналымы 3,49 күнге созады. WASP 34 – G5V спектрлік классына жататын Күнге ұқсас жұлдыз, оның массасы 1,01 ± 0,07 есе, ал диаметрі 0,93 ± 0,12 есе. Оның массасы Юпитердің массасынан 0,59 ± 0,01 есе планета бар, оның бір айналымы 4,317 күнге созады. Жүйе Күннен 432 ± 3 жарық жыл қашықтықта орналасқан.

Терең аспан нысандары

Crater 2 карлик галактикасы – Күннен шамамен 380 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан Саман жолының серік галактикасы. NGC 3511 – Бета Кратерінен 2° батысқа қарай орналасқан, шамасы 11.0-қа тең, жайлы спиральді галактика. 11 минут қашықтықта орналасқан NGC 3513 – жолақты спиральді галактика. NGC 3981 – екі кең және бұзылған спиральді қолдары бар спиральді галактика. Ол NGC 4038 тобының мүшесі болып табылады, ал NGC 3672 және NGC 3887 галактикаларымен бірге бұл топ 45 галактикадан тұрады және Virgo шамасының ішіндегі Crater бұлты деп аталады. RX J1131 – Күннен 6 миллиард жарық жылы қашықтықта орналасқан квазар. Осы квазардың ортасындағы қара тесік – спині тікелей өлшенген алғашқы қара тесік. GRB 011211 – 2001 жылдың 11 желтоқсанында тіркелген гамма сәулелерінің шары. Бұл шары 270 секундқа созылды, сол кезге дейін рентгендік астрономиялық спутник BeppoSAX анықтаған ең ұзақ шары болып табылды. GRB 030323 26 секундқа созылды және 2003 жылдың 23 наурызында тіркелді.

Метеорлар жауын

Эта кратеридтері – 11-22 қаңтар аралығында болатын көрінуі қиын метеор шашырауы, 16-17 қаңтар күндері Эта кратерисінің жанында ең жоғары деңгейге жетеді.