Аумақтық юрисдикциядан босатылу және халықаралық құқық

Кіріспе

Жергілікті заңның юрисдикциясынан босатылу күйі

Халықаралық құқықта экстратерриториялдық – жергілікті заңның юрисдикциясынан босатылған күй, әдетте дипломатиялық келіссөздер нәтижесінде туындайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл көбінесе жеке тұлғаларға қатысты, себебі юрисдикция көбінесе жерлерге емес, халықтарға қатысты болды. Экстратерриториялдық физикалық орындарға да жартылай қолданылуы мүмкін, мысалы, дипломатиялық миссияларға, шетелдік елдердің әскери базаларына немесе Біріккен Ұлттар Ұйымы кеңселеріне берілген иммунитет. Бүгінде халықаралық деңгейде мойындалған үш ең көп таралған жағдай – шетелдік мемлекет және үкімет басшыларының тұлғалары мен мүліктері, елшілер мен басқа дипломаттардың тұлғалары мен мүліктері және халықаралық сулардағы кемелерге қатысты.

Нысандар

Бұрынғы заманғы мемлекеттер көбінесе жеке тұлғаларға қатысты егемендік құқығын талап ететін, «жеке юрисдикция» деп аталатын құбылысты құрды. Адамдар шекаралардың өтуімен, аумақтық юрисдикция шеңберінде, кейбір адамдар өздері тұрмайтын елдердің заңдарына бағынуына себеп болды. Осы мағынада, экстерриториялдық – жеке және аумақтық юрисдикцияның өзара әрекеттесуінен туындайды, яғни заңдар адамның қай жерде екеніне емес, кім екеніне байланысты қолданылады. Экстерриториялдық түрлі формада болуы мүмкін. Ең танымал мысал – дипломатиялық экстерриториялдық, онда дипломаттар мен олардың мүліктері қабылдаған елдің заңдарымен емес, дипломаттың өз елінің заңдарымен реттеледі. Сол сияқты, көптеген елдер шетелдік жауынгерлерді және адам құқықтарын бұзушыларды жалпы юрисдикция принципі бойынша, олардың ұлтына немесе қылмыстың жасалған жеріне қарамастан, соттау құқығын талап етеді. Бұл ішкі қылмыстық кодекстерге де қатысты: мысалы, Қытай Халық Республикасы қытай азаматтарын шетелде жасаған қылмыстар үшін соттауға құқылы, ал Канада әлемнің кез келген жерінде канадалықтар жасаған кәмелетке толмағандарға қатысты жыныстық зорлық қылмыстарын қудалайды. Іс жүзінде, бұл Қытайдың ұлттық қауіпсіздік заңдары мен сөз бостандығына шектеулерінің бүкіл әлемдегі барлық қытай азаматтарына қолданылуын білдіреді, ал Канадада жергілікті келісім жасына қарамастан, Канада заңы қолданылады. Яғни, егер канадалық азамат Канададағыдан төмен жас шегі бар юрисдикцияда келісім жасына жеткен адаммен жыныстық қатынасқа түссе, ол Канада заңы бойынша қудаланады. Мысалы, Польшада келісім жасы 15 болса, егер канадалық ересек адам мұндай әрекетке қатысса, ол жергілікті заңға қарамастан, Канада заңы бойынша қудаланады, өйткені қылмыс Канада юрисдикциясынан тыс жерде жасалған. Қытайда да осы принцип сақталады: сөз бостандығына шектеулер, мысалы, Қытай Коммунистік партиясын сынау, сол адам Қытай аумағына бас қойған кезде, тіпті бұл сын Лондон немесе Ванкувердегі студент тарапынан айтылса да, Қытай заңы бойынша қудаланады. Кейбір әскери және коммерциялық келісімдерде мемлекеттер шетелдік базалар мен порттарға қатысты заңдық юрисдикцияны басқа елдерге береді. Мысалы, Жапония Окинавадағы АҚШ әскери базаларына қатысты екіжақты келісім бойынша юрисдикцияны АҚШ әскери трибуналдарына жүктейді. Теңіз құқығында халықаралық сулардағы кемеге кеме тіркелген елдің заңдары қолданылады. Бұл экстерриториялдықтың бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, онда мемлекеттің юрисдикциясы оның шекарасынан тысқары жерге таралады.

In the past, pre modern states generally claimed sovereignty over persons, creating something known as personal jurisdiction. As people move between borders, this led, in the framework of a territorial jurisdiction, to certain persons being under the laws of countries in which they did not reside. Extraterritoriality, in this sense, emerges from the interaction of these two conceptions of jurisdiction, personal and territorial, when laws are applied based on who a person is rather than where they are. Extraterritoriality can now take various forms. Most famous are examples of diplomatic extraterritoriality, where diplomats and their belongings do not operate under the laws of their host nations, but rather, under the laws of the diplomat's nation. Similarly, many nations claim the right to prosecute foreign combatants and violators of human rights under doctrines of universal jurisdiction, irrespective of the nationality of those persons or the place in which the alleged crimes occurred. This extends to domestic criminal codes as well: for example, the People's Republic of China claims the right to prosecute Chinese citizens for crimes committed abroad and Canada will prosecute sexual abuse of minors by a Canadian anywhere in the world. In practice, it means Chinese national security laws and restrictions on freedom of speech apply to every Chinese citizen across the world, while in Canada's case, local ages of consent are ignored in favour of the Canadian law, meaning a Canadian engaging in sexual activity with a person above age of consent in a jurisdiction which is lower than Canada's, they will be prosecuted according to Canadian law. For example, in Poland where the age of consent is 15, were a Canadian adult to participate in such an activity, they would be prosecuted in Canadian law regardless of what local law says, for a crime committed outside Canadian jurisdiction. The same applies to China: restrictions on freedom of speech, such as criticism of the Chinese Communist Party, will be prosecuted according to Chinese law when that person steps foot on Chinese soil, regardless if said comments were made by a student in London or Vancouver. In some military and commercial agreements, nations cede legal jurisdiction for foreign bases or ports to other countries. For example, Japan cedes jurisdiction over American military bases on its soil in Okinawa to US military tribunals pursuant to a bilateral status of forces agreement. In maritime law, a ship in international waters is governed by the laws of the jurisdiction in which that ship is registered. This can be conceived of as a form of extraterritoriality, where a nation's jurisdiction extends beyond its border.

XIV ғасыр

13 және 14 ғасырларда Генуя, Венеция және Пиза итальяндық теңіз республикалары Византия астанасы Константинопольдегі, сондай-ақ Мысырда және Барбария мемлекеттеріндегі белгілі бір аудандарда (Пера және Галата) қызмет ететін саудагерлеріне территориялық ережеден тыс құқық алды.

Осман империясы

XVI ғасырдан бастап XIX ғасырдың басына дейін Ұлы Порта мен Батыс елдері арасында шарттар түрінде бірнеше капитуляция жасалды. Танзимат дәуірінде жасалған Осман заң кодексінің құқықтық тұйықтығы Еуропа империяларының кеңеюі мен құқықтық позитивизмнің үстемдігі арқасында үнемі әлсіреп бара жатты. Осман азаматтарына арналған заңдар мен ережелер империяның провинцияларындағы бизнес және саудамен айналысатын еуропалықтарға көбінесе қолданылмайтын, сондықтан көптеген шетелдік державаларға қатысты түрлі капитуляциялар қолданысқа енгізілді. Әртүрлі, бірін-бірі толықтыратын мемлекеттік заңдар құқықтық плюрализмге алып келді, онда сот өкілігі көбінесе ірі державаларға өз азаматтарын қорғау үшін өз құқықтық жүйелерін құруға және ұйымдастыруға берілді. Капитуляциялар 1923 жылы Лозанна шарты бойынша Түркияда күшін жойды, ал Мысырда 1949 жылы Монтрё конвенциясымен таратылды.

Британдық Үндістан

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Британдық Радж аймағындағы одақтас күштердің әскери қызметшілері 1942 жылғы Одақтас Күштер Жарғысымен және өздерінің әскери кодекстерімен басқарылды, ал АҚШ Қарулы Күштерінің мүшелері, тіпті қылмыстық істерде де, толығымен өздерінің заңдарымен басқарылды.

Америка Құрама Штаттары

Тарихи тұрғыдан алғанда, АҚШ батыс емес құқықтық жүйелері бар 15 мемлекетпен экстратерриториялық келісімдер жасасқан: Алжир, Борнео, Қытай, Египет, Иран, Жапония, Корея, Ливия, Мадагаскар, Марокко, Самоа, Танзания, Таиланд, Тунис және Осман империясы. Әскери қызметтегі американдықтар немесе шетелдегі американдық әскери базаларда жұмыс істейтін азаматтарға көбінесе экстратерриториялық иммунитет беріледі, осылайша оларды тек АҚШ әскери соты ғана соттай алады. Бұл мәртебесі туралы келісіммен реттеледі.

Канада

Нидерланды ханшайымы Маргрит 1943 жылғы 19 қаңтарда Оттава қаласындағы Оттава азаматтық ауруханасында дүниеге келді, себебі отбасы 1940 жылдың маусым айынан бастап Нидерландыны нацистік Германия басып алғаннан кейін Канадада тұрып жатқан еді. Ханшайым Маргрит дүниеге келген Оттава азаматтық ауруханасының босандыру бөлімі Канада үкіметі тарапынан уақытша экстерриториялық деп жарияланды. Бұл бөлімді Канаданың аумағынан тыс деп белгілеу, оның ешқандай юрисдикциямен байланысты болмауына және техникалық тұрғыдан халықаралық аумақ болып саналуына себеп болды. Мұның мақсаты, жаңа туған сәбидің азаматтығын тек анасы арқылы алуын қамтамасыз ету болды, осылайша ол толығымен голландиялық азамат болып саналды. Егер бала ұл болғанда, бұл өте маңызды болар еді, өйткені ол ханшайым Юлиананың мұрагері болар еді.

Шығыс Азия

Шығыс Азиядағы экстратерриториялық құқықтың ең белгілі мысалдары – 19 ғасырдағы Қытай, Жапония және Сиам елдеріндегі "тең емес шарттар" деп аталатын келісімдерден пайда болған жағдайлар. Дегенмен, экстратерриториялық құқық практикасы 19 ғасырмен не осы елдермен ғана шектелмеді, себебі көне заманғы Шығыс Азия монархтары мен үкіметтері негізінен жерлерге емес, адамдарға билік ету құқығын талап еткен.

Қытай

Шарт жасасқан елдер үшін экстратерриториялық құқық құру "Шығыс Азияға жаңадан енгізілмеді, бірақ ұзақ жылдар бойы қалыптасқан заңдық негіздің үстіне салынды". Цин Қытайындағы сот юрисдикциясы хань және маньчжу субъектілеріне қатысты ерекшеліктермен, географиялық орналасқан жеріне емес, субъектінің кім екеніне байланысты анықталды. Қытай саудагерлері келісімнен айтарлықтай пайда көрді, бұл британдықтардың қытайлықтарға қанағаттанбауына себеп болды. Британ саудагерлері "Циннің заңдық жүйесіндегі жалпы жауапкершілік принципіне күдікпен қарады; сондай-ақ, Циннің кездейсоқ кісі өлтіру жағдайында өлім жазасын қолдануына наразылық білдірді". Леди Хьюз ісінен кейін – 1784 жылы екі қытай азаматын өлтіргені үшін британдық зеңбілшінің жазаланған даулы жағдай – Шығыс Индия компаниясының қызметкерлері Цин шенеуніктері әрекет еткенге дейін британдықтарды жылдамдықпен шығарып жіберді. Қытайда экстратерриториялық құқықтарды беру жиі кездесетін жағдай еді. 1830 жылдары Цин үкіметі Өзбекстанның Хоқанд хандығымен келісім жасағанда, оның саудагерлеріне экстратерриториялық артықшылықтар берді. Ғасырлар бойы шетелдік саудагерлермен қарым-қатынаста Цин үкіметі аумақтық егемендікке негізделген юрисдикцияны қолдануға тырыспады, керісінше, шетелдіктерді жазалауды барлық жағдайларда, адам өлтіруден басқа, тиісті билікке тапсырды. Нанкин шарты бойынша келіссөздер кезінде Цин келіссөзшілері экстратерриториялық құқық беруге дайындық танысты. Кассель: "Императорлық комиссар және маньчжур ақсүйекі Цинь Поттингермен [британ өкілімен] келісімге келген кезде британдықтарға экстратерриториялық артықшылықтарды беруге келісті" деп жазады. Бұл сол кездегі Цин практикасына сәйкес келді, онда егемендік жерлерге емес, халықтарға тиесілі болды. Экстратерриториялық құқық туралы ресми мәлімдеме 1843 жылғы Богудың қосымша шартында жасалды, онда "британдықтар ағылшын заңдарына сәйкес жазалануға тиіс, ал қытайлықтар өздерінің заңдарына сәйкес сотталып, жазалануға тиіс" делінген. Бұл ережелер тек келісім шарты жасасқан порттарға қатысты болды, өйткені шетелдіктерге Қытайдың ішкі аймағына кіруге тыйым салынған. Жыл басындағы императорлық жарлық бойынша бұл артықшылықтар батыс елдеріне де таратылды. Басқа елдер де сенімділік пен кепілдіктерді талап етті. Мысалы, АҚШ 1844 жылғы Вангиа шартын жасады, онда 21-бапта: Вангиа шартында американдықтардың опиум саудасына қатысты ерекшеліктер қарастырылған, сондай-ақ келісім шарты жасасқан порттардан тыс сауда жасайтын американдық кемелерді 33 және 3-баптар бойынша қытай үкіметі тәркілеуге құқылы болды. Сол сияқты, француздар Хуанпу шартында қорғаныс іздеді, ол қылмыстық және азаматтық юрисдикция арасындағы айырмашылықты енгізді (Цин әулетінің заңдарында болмаған) және француздарға концессиялық аймақтардан тыс қытай заңдарының толық қорғанысын берді. 1858 жылғы екінші Опиум соғысын аяқтаған Тяньцзинь шарты батыс елдерінің келушілерінің құқықтарын кеңейтті. Олар паспорт алғаннан кейін Қытайға кіруге рұқсат алды. Алайда, экстратерриториялық құқықтар келісім шарты жасасқан порттардан тыс жерлерге таратылмады. "Ең жақсы ұлт" ережесіне сәйкес, осындай құқықтар басқа батыс елдеріне де берілді: Цин империясының бір елге берген барлық артықшылықтары автоматты түрде басқа елдерге де берілді. 1868 жылы Тяньцзинь шарттары қайта қаралып жатқанда, британ саудагерлері Қытайдың ішкі аймағына саяхатқа қойылған шектеулерді алып тастауды талап етті. Цин үкіметі экстратерриториялық құқық та жойылмаса, бұған қатаң қарсы болды. Ешқандай келісімге қол жеткізілмеді, және Цин үкіметі шетелдіктердің экстратерриториялық құқықтармен Қытайдың ішкі аймағына баруына кедергі келтіруде сәтті болды. Экстратерриториялық құқықтар тек Батыс елдерімен ғана шектелмеді. 1871 жылғы Қытай-Жапон достық және сауда шарты бойынша Жапония мен Қытай бір-біріне өзара экстратерриториялық құқықтарды берді. Қытай өзі Жосон Кореясындағы азаматтарына өзара экстратерриториялық құқықтарды енгізді. Алайда, 1895 жылы Бірінші Қытай-Жапон соғысынан кейін Шимоносеки шарты бойынша Қытай Жапониядағы экстратерриториялық құқықтарынан өзаралықсыз бас тартты.

The creation of extraterritoriality for treaty nations "was not introduced into East Asia ex novo, but built atop a long standing legal edifice". Jurisdiction in Qing China, with differential treatment for Han and Manchu subjects, was not determined by geography, but rather, by the identity of the subjects. The Chinese Merchants benefitted significantly out of the deal, contributing to the British dissatisfaction with the Chinese. British merchants were "suspicious of what they regarded as a tendency in the Qing legal order to impose collective responsibility; they were also resentful of the Qing practice of meting out capital punishment in cases of accidental manslaughter". After the Lady Hughes Affair – a controversial 1784 case where a British gunner was executed for killing two Chinese subjects – East India Company officials generally spirited away Britons before Qing officials could react. Grants of extraterritoriality were regular in China. In the 1830s, when the Qing government concluded a treaty with the Uzbek khanate of Khoqand, it granted extraterritorial privileges to its traders. And in dealing with foreign merchants through the centuries, the Qing government rarely attempted to impose jurisdiction based on territorial sovereignty, instead entrusting the punishment of foreigners to the respective authority in practically all cases except homicide. At the negotiations of the Treaty of Nanjing, Qing negotiators readily extended a grant of extraterritoriality. Cassel writes "the imperial commissioner and Manchu nobleman Qiying readily conceded extraterritorial privileges to the British in an exchange of notes with Pottinger [the British plenipotentiary] at the time of the conclusion of the treaty". This was in line with Qing practices at the time, where sovereignty was held by peoples rather than imposed on lands. A more formal declaration of extraterritoriality was concluded in the 1843 Supplementary Treaty of the Bogue, which established that "Britons were to be punished according to English law and Chinese were to be 'tried and punished by their own laws'". These provisions only applied to the treaty ports, since foreigners were barred from entering the Chinese interior. Under imperial edict earlier in the year, these privileges were extended to most western countries. Other nations wanted reassurances and guarantees. For example, the United States negotiated the 1844 Treaty of Wanghia, which stated in article 21:

The Wanghia treaty included an exception for American trading in opium and also subjected American ships trading outside treaty ports to confiscation by the Chinese government in articles 33 and 3. Similarly, the French also pursued protections in the Treaty of Huangpu, which further introduced a distinction between criminal and civil jurisdiction (non existent in Qing dynasty law) and gave Frenchmen the full protections of Chinese law outside concessionary areas. The 1858 Sino British Treaty of Tientsin, which ended the Second Opium War, expanded the rights of western visitors. They were permitted to enter the Chinese interior after passporting. However, extraterritorial rights were not extended outside the treaty ports. Similar rights were granted to the interested western powers due to the "most favoured nation" clause: all privileges the Qing empire granted to one power were automatically granted to the others. In 1868, when the Tientsin treaties were renegotiated, British merchants clamoured to lift the travel restrictions on the Chinese interior. The Qing position was adamantly opposed, unless extraterritoriality was also abolished. No compromise was reached; and the Qing government was successful in preventing foreigners from visiting the Chinese interior with extraterritorial privileges. Extraterritorial rights were not limited to Western nations. Under the 1871 Sino Japanese Friendship and Trade Treaty, Japan and China granted each other reciprocal extraterritorial rights. China itself imposed reciprocal extraterritoriality rights for its own citizens in Joseon Korea. However, in 1895, under the Treaty of Shimonoseki after the First Sino Japanese War, China gave up its extraterritorial rights in Japan, without reciprocity.

Халықаралық аралас сот

1842 жылдан кейін құрылған келісім порттарының ең маңыздысы Шанхай болды, онда әртүрлі келісімдердегі беймәлім экстратерриториялық ережелер ең күрделі түрде іске асырылды. Экстратерриториялық істерді қарауға арналған екі басты сот – Шанхай аралас соты және Қытай бойынша британдық Жоғарғы соты болды. Ұқсас соттар келісім жасасқан елдер үшін де құрылды, мысалы, Қытайдағы АҚШ соты. Олардың юрисдикциясы концессиялық аймақтарға қатысты болды, бұл аймақтар формальды түрде Цин империясының билігінде қалды. Алғашқыда, мысалы, британдық аймақта қылмыс жасаған қытай азаматтары қытай билігіне жіберілетін.

Мұра

Бұл заңдылықтың қазіргі күнге дейін жалғасып келе жатқан мұрасы бар. Кассель былай деп жазады: «Экстратерриториялық құқық Қытай материгінің көптеген саясаткерлерінде халықаралық құқыққа, халықаралық ұйымдарға және соңғы кезде адам құқықтарына қатысты терең күдіктер қалдырды». Қытай Халық Республикасының Конституциясы ұлттық егемендікті және аумақтық тұтастықты нығайту туралы талаптарға негізделгендігін айқындайды және шетелдіктер ҚХР заңдарын сақтауға тиіс екенін нақты көрсетеді. Сондай-ақ, ҚХР үкіметі Қылмыстық кодексінің 10-бабына сәйкес, қылмыстық кодекске қарсы қылмыстар жасаған қытай азаматтарын, тіпті олар осы қылмысы үшін жазаланған болса да, соттау құқығына ие екенін мәлімдейді. Бұл ұлттық егемендіктің маңыздылығына жасалған маңызды талаптардан туындайды, бұл бұрынғыда оның шектелуіне жасалған реакция, және бүгінде Қытайдан басқа ешбір ел өз егемендігінің маңыздылығын осы деңгейде баса көрсетпейді.

Жапония

Жапония 1858 жылы АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Нидерланды және Ресеймен жасалған келісімдерде, "ең артықшылықты ұлт" қағидасына байланысты, территориялық ережелерді мойындады. 1873 жылы Перумен қоса, түрлі елдермен жасалған сауда келісімдері Жапониядағы территориялық ережелерді кеңейтті. Көптеген елдер консулдық соттар арқылы территориялық юрисдикцияны жүзеге асырды. Ұлыбритания 1879 жылы Жапония үшін Британдық сотты құрды. 1887 жылы Жапонияда 2,389 қытай емес шетелдік тұрды, олардың қозғалысы қатаң шектеулерге бағынды. Бұл шектеулер Жапониядағы шетелдіктердің жазасыз қылмыс жасауына мүмкіндік бермеді, Қытайдан өзгеше, онда шетелдіктерге паспорт алғаннан кейін ел ішіне саяхаттауға рұқсат етілді. Жапон мемлекетінің барлық бәсекелес юрисдикцияларды жою ниеті және осы юрисдикциялардың үлгілеріне негізделген құқықтық реформаға ұмтылысы, Жапония үкіметін шетелдік соттарды таратуға бағыттады. Батыс елдерін өзінің құқықтық жүйесінің "жетілген деңгейдегі заманауи" екеніне көндірген Жапония, 1894 жылғы Англия-Жапония сауда және теңіз қатынасы туралы келісім арқылы Ұлыбританиямен тең емес жағдайын реформалауға қол жеткізді, оған сәйкес Лондон бес жыл ішінде Жапониядағы территориялық ережелерінен бас тартатын болды. Осыған ұқсас келісімдер сол кезде басқа территориялық державалармен де жасалды. Бұл келісімдердің барлығы 1899 жылы күшіне еніп, Жапониядағы территориялық ережелерді тоқтатты. 1945 жылы одақтастардың жеңісінен кейін, өзара қауіпсіздік жәрдемдесу шарты және оның кейінгі келісімдері, АҚШ-тың қазіргі күнге дейін Окинавадағы американдық базалардағы әскери қызметшілеріне территориялық артықшылықтар береді.

Қазіргі үлгілер

Көпшілік пікірге қарамастан, дипломатиялық миссиялар көбінесе толыққанды аумақтық егемендікке ие болмайды және олар өкілдік ететін мемлекеттің территориясы емес.

Жерге меншік құқығын беру

Кейде зираттар мен ескерткіштерге арнайы жеңілдіктер жасалады. Ұлттық үкіметтер басқа қабылдаушы елдерде ешқандай заңдық билік немесе егемендік алмай, меншік немесе арнайы концессияларды иеленуі мүмкін, мұндай жағдайда олар басқа жеке меншік иелерімен салыстырылады. Мысалы, Англиядағы Руннимедедегі Джон Ф. Кеннеди ескерткішіне қарасты жерді Ұлыбритания АҚШ-қа берді, бірақ мұны істеу үшін Парламент актісі (1964 жылғы Джон Ф. Кеннеди ескерткіші туралы акт) қажет болды, себебі жер Корольдік меншігінің бір бөлігі болды, және оны басқаша тегін беруге болмайды. Осындай арнайы жеңілдіктердің тағы бір мысалы – американдық соғыс ескерткіштері комиссиясы басқаратын көптеген зираттар мен ескерткіштер. Олар Бельгия, Куба, Франция, Гибралтар, Италия, Люксембург, Мексика, Марокко, Нидерланды, Панама, Папуа – Жаңа Гвинея, Филиппин, Соломон аралдары, Тунис және Ұлыбританияда орналасқан. Олардың арасындағы ең танымал орын – Франциядағы Нормандиядағы американдық зират және мемориал. Франция Канадаға Ұлттық Вими ескерткішіне қарасты 100 гектар жерді сыйға берді. Осыған ұқсас жағдай – француздық Сент-Елена домендері: Франция үкіметі Наполеон Бонапарттың сол жердегі жер аударуын еске алу үшін Сент-Елена аралында жер сатып алды.