Кіріспе

Темір жол көлігінің тарихы ортақ санадан бұрын басталған. Оны басты жол материалы мен жылжыту күшіне қарай бірнеше жеке кезеңге бөлуге болады.

Ежелгі жүйелер

Пост трек – Англияның Сомерсет жазығындағы Брю өзенінің аңғарындағы тарихи жол, ол ең ежелгі салынған жолдардың бірі және шамамен б.з.б. 3838 жылға дейін салынған. Бұл оны сол аймақтағы Свит тректен 30 жылға ескі жасайды. Оның бірнеше бөлігі ескерткіштер тізіміне енгізілген. Дәлелдер Грециядағы Коринф мойынындағы қайықтарды тасымалдауға арналған, шамамен б.з.б. 600 жылдан бері қолданылып келген Диолкос тас жолының болғанын көрсетеді. Адамдар мен жануарлармен тартылатын дөңгелекті көліктер әктасқа ойылған жолдармен жүріп, арбалардың жоспарланған бағыттан ауытқуына жол бермейтін. Диолкос 650 жылдан астам уақыт бойы, кем дегенде біздің заманымыздың 1-ші ғасырына дейін пайдаланылды.

Ағаш рельстер енгізілген

1515 жылы кардинал Маттеус Ланг Австриядағы Хоэнзальцбург бекінісіндегі рейсцуг – көліктік фуникулер темір жолын сипаттады. Алғашқыда бұл жолда ағаш рельстер мен қанаптан жасалған тартымды арқан қолданылған. Желі әлі де сақталып, жаңартылған күйде жұмыс істеп тұр. Бұл – әлемдегі ең көне темір жол болуы мүмкін. 1550 жылдары ағаш рельстер мен жылқымен тартылатын вагондар (немесе трамвайлар) кенді шахталарға және олардан тасымалдау үшін пайдаланылған. Олар тез арада Еуропада танымал болды және осы жүйенің жұмыс істеуін Георгий Агрикола (суретті қараңыз) өзінің 1556 жылғы «De re metallica» еңбегінде көрсеткен. Бұл жолда дөңгелектері жалпақ, тік штырғысы ағаш тақтайшалар арасындағы ойыққа кіретін «Хунд» вагондары қолданылған. Шахташылар вагондардың рельстерде қозғалғанда шығаратын шуына байланысты оларды «Хунд» («ит») деп атаған. 16 ғасырда Орталық Еуропада вагондар жолдарына қатысты көптеген мәліметтер бар. Англияға неміс шахтерлері 1560 жылдары Камбриядағы Калдбек қаласына вагондар жолын енгізген. Ливерпульдің жанындағы Прескотта 1600 жыл шамасында, мүмкін 1594 жылдары вагондар жолы салынды. Филип Лейтонға тиесілі болған бұл желі Prescot Hall маңындағы шахтадан шамамен жарты миль қашықтықтағы терминалға дейін көмір тасымалдаған. 1604 жылға дейін Шропширдегі Брослиде фуникулер темір жолы салынды. Бұл Джеймс Клиффордтың шахтасынан көмірді Северн өзеніне дейін тасымалдап, оны баржаларға тиеп, өзен жағасындағы қалаларға жіберуге мүмкіндік берген. 1604 жылы Хантингтон Бомонт аяқтаған Воллатон вагондар жолы кейде қате түрде Ұлыбританиядағы ең алғашқы темір жол деп есептеледі. Ол Стреллиден Нотингемге жақын Воллатонға дейін созылған. 1758 жылы салынған Лидстегі Миддлтон темір жолы кейіннен жаңартылған күйде болса да, фуникулерлерден басқа әлемдегі ең көне жұмыс істейтін темір жолға айналды. 1764 жылы Америкадағы алғашқы темір жол Нью-Йорктің Льюистон қаласында салынды.

Металл рельстер енгізілген

Бу қозғалтқыштарын биік пештерге үрлемелі ауа беру үшін пайдалану 1750-ші жылдардың ортасынан бастап британдық темір өндірісінің күрт өсуіне алып келді. 1760-шы жылдардың соңында Коалбрукдейл компаниясы ағаш рельстердің үстіңгі бетіне құйма темірден жасалған пластиналарды бекіте бастады, бұл олардың беріктігі мен жүк көтергіш қабілетін арттырды. Алғашқыда вагондарды бұру үшін тек түйіршік тәрізді айналымдар қолданылды, бірақ кейін жылжымалы тіреулер енгізіліп, өткізу тіреулерін жасауға мүмкіндік туды. L тәрізді металл пластиналармен жүретін дөңгелектерді пайдаланатын жүйе енгізілді. Шеффилд кенішінің басқарушысы Джон Карр 1787 жылы осы фланцты рельстің авторы болды, бірақ оның нақты күні күмәнді. Бенджамин Оутрам оның каналдарына қызмет ететін вагондық жолдар үшін плиталық рельсті пайдаланды және оны Баттерли темір зауытында өндірді. 1803 жылы Уильям Джессоп Лондонның оңтүстігінде Surrey Iron Railway екі жолдан тұратын плиталық рельстік жолды ашты, оны кейде әлемдегі алғашқы қоғамдық темір жол деп қате айтады. 1789 жылы Уильям Джессоп Лестерширдегі Лофборо қаласының жанындағы Чарнвуд Орман каналына созылған бөлімге барлық темір жиекті рельстер мен фланцты дөңгелектерді енгізді. 1790 жылы Джессоп пен оның серіктесі Оутрам жиекті рельстерді өндіруді бастады. Джессоп 1790 жылы Баттерли компаниясының серіктесі атанды. Алғашқы қоғамдық жиекті жол (сонымен қатар алғашқы қоғамдық темір жол) 1796 жылы салынған Лейк Лок темір жолы болды. Бұл жолдың басты мақсаты көмір тасымалдау болғанымен, ол жолаушыларды да тасыды. Темір жол құрылысының екі жүйесі – "L" тәрізді пластиналы рельс және тегіс жиекті рельс 19 ғасырдың басына дейін қатар өмір сүрді. Фланцты дөңгелек пен жиекті рельс өздерінің артықшылықтарын дәлелдеп, темір жол стандарты болды. Құйма темір рельстер үшін қолайлы материал емес еді, себебі ол морт және ауыр жүктемелерге төзбеді. 1820 жылы Джон Биркиншоу ойлап тапқан ұнтақ темір рельс бұл мәселені шешті. Ұнтақ темір (көбінесе жай ғана "темір" деп аталады) сынғанға дейін айтарлықтай деформацияға төтеп бере алатын, сондықтан темір рельстерге қолайлы болды. Бірақ 1784 жылы Генри Корт сулы суды құю процесін патенттегенге дейін ұнтақ темірді өндіру қымбат болды. 1783 жылы Корт темірді 15 есе жылдам қатайтып, пішіндеуге мүмкіндік беретін доңғалақ процесін де патенттеді. Бұл процестер темір және темір рельстерді өндіру құнын айтарлықтай төмендетті. Темір өндірісіндегі келесі маңызды жетістік – Джеймс Бомонт Нилсонның (1828 жылы патенттелген) ыстық үрлемелі технологиясы болды, ол шойын өндіру үшін қажетті кокс (отын) немесе ағаш көмірінің мөлшерін едәуір азайтты. Ұнтақ темір жұмсақ материал болды және шлак немесе қоқыс қамтыды. Жұмсақтық пен қоқыс темір рельстердің деформациялануына және қабаттануына себеп болды, олар әдетте 10 жылдан кем тасымалданатын, кейде жоғары жүктеме кезінде бір жылға жетпейтін. Темір өндірісіндегі осы дамулардың нәтижесінде ағаштан жасалған темір рельстердің орнына жоғары сапалы толық темір рельстер пайда болды. Болатты арзан бағамен өндіруге мүмкіндік берген Бессемер процесінің енгізілуі 1860-шы жылдардың соңында басталған темір жолдардың үлкен кеңею дәуіріне әкелді. Болаттан жасалған рельстер темірден бірнеше есе ұзақ қызмет етеді. Болат рельстер ауыр локомотивтерді пайдалануға мүмкіндік берді, бұл ұзын пойызға және темір жол өнімділігін арттыруға мүмкіндік берді. Бессемер процесі болатқа азот енгізді, бұл болаттың уақыт өте келе морт болуына себеп болды. 19 ғасырдың соңында ашық ошақ пеші Бессемер процесін ығыстыра бастады, болат сапасын жақсарта түсті және шығындарды одан әрі төмендетті. Болат рельстерде темірдің қолданылуын толығымен тоқтатты және барлық темір жолдар үшін стандартқа айналды.

Бу қуаты енгізілген

Джеймс Уотт, шотландтық өнертапқыш және инженер-механик, Томас Ньюкоменнің осы уақытқа дейін шахталардан суды сорғылау үшін қолданылған булы қозғалтқышын едәуір жетілдірді. 1769 жылы Уотт дөңгелекті қозғалтқыш ретінде қолданылатын қозғалтқыш жасады. Уатт қозғалтқышы мақта өндіру зауыттарына және түрлі машиналарға қуат берсе де, ол үлкен стационарлық қозғалтқыш болды. Бұл басқаша болуы мүмкін емес: қазандық технологиясының жағдайы цилиндрдегі вакуумға әсер ететін төмен қысымды буды қолдануды қажет етті; бұл үшін бөлек конденсатор мен ауа сорғысы қажет болды. Алайда қазандықтардың құрылымы жақсара түскен сайын, Уотт поршеньге тікелей әсер ететін жоғары қысымды буды қолдануды зерттеді. Бұл көлік құралын қозғалтқыш ретінде пайдаланатын кішірек қозғалтқыштың мүмкіндігін арттырды және ол 1784 жылы бу локомотивінің дизайнын патенттеді. Сол жылы оның қызметкері Уильям Мердок өздігінен жүретін бу вагонының жұмыс істейтін моделін шығарды. Бірінші толық көлемді жұмыс істейтін теміржол булы локомотивін 1804 жылы Ұлыбританияда Корнуолл қаласында туған британдық инженер Ричард Тревитик құрды. Бұл машина қозғалтқышты бір күштік соққымен қозғау үшін жоғары қысымды буды қолданды. Қозғалтқыш жүйесі поршеньдік таяқтың әрекетін тепе-теңдеу үшін үлкен серпіліс дөңгелегін қолданды. 1804 жылы 21 ақпанда әлемдегі алғашқы бумен жұмыс істейтін теміржол сапары өтті, ол кезде Тревитиктің аталмаған бу локомотиві Оңтүстік Уэльстегі Мертир Тидфилге жақын Пеньдаррен темір зауытының трамвай жолымен пойызды тартты. Кейінірек Тревитик Лондонның Блумсбери қаласында дөңгелек теміржолдың бір бөлігінде жұмыс істейтін локомотивті көрсетті, бірақ теміржол локомотивтерімен тәжірибелік кезеңнен ешқашан шықпады, себебі оның қозғалтқыштары сол кездегі теміржолдың теміржолдарына тым ауыр болды. Бірінші коммерциялық сәтті бу локомотивтері Мэтью Мюррейдің 1812 жылы Лидстегі Миддлтон теміржолы үшін салынған Саламанка локомотивтері болды. Бұл қос цилиндрлі локомотивтің салмағы шеткі рельсті сындыра алмай, рельстің бір жағына құйылған тістерді пайдалана отырып, тірек дөңгелегінің жабысу мәселесін шешті. Сонымен қатар бұл алғашқы тірек теміржолы болды. 1813 жылы Кристофер Блэкетт пен Уильям Хедли Wylam Colliery Railway үшін жасаған Puffing Billy локомотивінің зауыты пайда болды. Бұл тек жабысу арқылы жүретін алғашқы табысты локомотив болды. Бұл үшін салмақты бірнеше дөңгелекке бөлу керек еді. Қазір "Пуффинг Билли" лондондық Ғылым мұражайында орналасқан, ол әлемдегі ең көне локомотив болып табылады. 1814 жылы Джордж Стивенсон Тревитик, Мюррей және Хедлидің алғашқы локомотивтерінен шабыт алып, ол жұмыс істеген Киллингворт кенішінің менеджерін бумен жұмыс істейтін машина жасауға көндірді. Стивенсон бу локомотивінің дамуы мен кеңінен қолданылуында маңызды рөл атқарды. Оның жобалары бұрынғы пионерлердің жұмысына қарағанда айтарлықтай жақсарды. Ол Блюхер локомотивін, сонымен қатар флангалы дөңгелектің жабысуымен сәтті локомотивін жасады. 1825 жылы ол Англияның солтүстік-шығысындағы Стоктон және Дарлингтон теміржолы үшін локомотив Локомотивін құрды, ол әлемдегі алғашқы қоғамдық бу теміржолы болды, бірақ ол әр түрлі жүріс-тұрыста жылқы күші мен бу қуатын қолданды. 1829 жылы ол Рейнхилл сынақтарына қатысып, жеңіп шыққан "Ракета" локомотивін жасады. Бұл жетістік Стивенсонға өз компаниясын Ұлыбритания мен Ирландия, АҚШ және Еуропаның көп бөлігіндегі теміржолдар үшін бу локомотивтерін жасаудың ең танымал құрастырушысы ретінде құруға мүмкіндік берді. 1830 жылы салынған Ливерпуль мен Манчестер теміржолы тек бу локомотивтерін ғана қолданған алғашқы қоғамдық теміржол болды. Бу қуаты бір ғасырдан астам уақыт бойы бүкіл әлемдегі теміржолдарда басым күш жүйесі болып қала берді.

Электр қуаты енгізілген

Алғашқы электр локомотивін 1837 жылы Шотландиядағы Абердин қаласынан шыққан химик Роберт Дэвидсон жасаған. Ол гальвандық элементтермен (батареялармен) жұмыс істеді. Осылайша, ол сонымен қатар ең алғашқы батареялық электр локомотиві болды. Кейін Дэвидсон Галвани деп аталатын үлкен локомотив жасады, ол 1841 жылы Шотландия Корольдік өнер көрмесінде көрсетілді. Жеті тонналық көліктің екі тікелей жететін моторы, әр ошақтағы ағаш цилиндрге бекітілген темір тақталарға әсер ететін тұрақты электромагниттері және қарапайым коммутаторлары болды. Ол алты тонна жүк тартты, сағатына төрт миль (6 шақырым) жылдамдықпен. Келесі жылдың қыркүйегінде Эдинбург пен Глазго темір жолында сынақтан өтті, бірақ батареялардың шектеулі қуаты оның кеңінен қолданылуына кедергі келтірді. Теміржолшылар оны өздерінің жұмыс орындарына қауіп төндіретінін ойлап, жойды. Темір жолдарды электрлендіру бойынша алғашқы тәжірибелерді украин инженері Федор Пиротский жүргізді. 1875 жылы ол Сестрорецк пен Белостров арасындағы Миллер желісінде электрмен жұмыс істейтін темір жол вагондарын жүргізді. 1880 жылдың қыркүйегінде Пиротский Санкт-Петербургте екі қабатты ат трамвайынан қайта жасалған электр трамвайын іске қосты. Пиротскийдің трамвай жобасы одан әрі дамытылмаса да, оның тәжірибелері мен жұмысы электр трамвайларына әлемдік қызығушылықты оятты. Карл фон Сименс Пиротскиймен кездесіп, оның жұмыстарын мұқият зерттеді. Сименс ағайындылары (Карл мен Вернер) 1881 жылы өздерінің электр трамвайларын коммерциялық өндіріске енгізді. Вернер фон Сименс 1879 жылы Берлинде электр теміржолын көрсетті. Дүние жүзіндегі алғашқы электр трамвай желілерінің бірі – Грос Лихтерфелде трамвай желісі 1881 жылы Берлинге жақын Лихтерфелдеде ашылды. Оны «Сименс» компаниясы жасаған. Трамвай 180 вольт тұрақты тоқпен жүретін, оны жүретін рельстермен қамтамасыз етілген. 1891 жылы жолға үстірт сым орнатылды және желі Берлиннің Лихтерфельде батыс станциясына дейін ұзартылды. Волктың электр темір жолы 1883 жылы Англияның Брайтон қаласында ашылды. Темір жол әлі де жұмыс істейді, сондықтан ол әлемдегі ең көне жұмыс істейтін электр темір жолы болып табылады. Сондай-ақ 1883 жылы Австрияның Вена қаласына жақын жерде Модлинг және Хинтербрюль трамвайлары ашылды. Бұл әлемдегі әуе желісінен қуат алатын, тұрақты қызмет көрсететін алғашқы трамвай желісі болды. Бес жылдан кейін АҚШ-та 1888 жылы Ричмонд Юнион жолаушылар теміржолында Франк Дж. Спрагтың құрылғыларын пайдалана отырып, электр троллейбустары ізашарлық қызмет атқарды. Электрлі жолды алғаш рет 1895 жылы Балтимор және Огайо теміржолының Балтимор белдеуінің төрт мильдік бөлігінде пайдаланды. Ол Балтимордың орталық бөлігін Балтимордың шетіндегі туннельдер арқылы Нью-Йоркке жаңа желіге жалғастырды. Электр энергиясы метрополитеннің таңдаулы қуат көзіне айналды, оны 1897 жылы Спрагтың бірнеше бірлік пойыздарды басқаруды ойлап тапқанынан басталды. 1900 жылдардың басында көше темір жолдарының көпшілігі электрлендірілді. Бірінші практикалық айнымалы ток электр локомотивін Чарльз Браун жобалаған, ол кезде Цюрихтегі Оерликон үшін жұмыс істеген. 1891 жылы Браун Лауфен-ам-Неккардағы гидроэлектр станциясы мен Франкфурт-на-Майне-Вест арасындағы 280 км қашықтықта үш фазалы АЖ арқылы ұзақ қашықтыққа электр қуатын беруді көрсетті. Жан Хайльманның булы электр локомотивтерін жасау бойынша жұмыс кезінде алған тәжірибесін пайдаланып, Браун үш фазалы қозғалтқыштардың салмақ-қуат арақатынасы тұрақты ток қозғалтқыштарға қарағанда жоғары екенін және коммутатордың жоқтығынан өндірісі мен күтімі қарапайым екенін байқады. Алайда, олар сол кездегі тұрақты ток моторларынан әлдеқайда үлкен болды және оларды еден астындағы bogies-ке орнатуға болмайды: оларды тек локомотивтердің корпустарында ғана тасымалдауға болады. 1894 жылы венгр инженері Кальман Кандо электр локомотивтері үшін жаңа типті үш фазалық асинхронды электр қозғалтқыштары мен генераторларын жасады. Кандоның 1894 жылғы ертедегі жобалары алғаш рет 1896 және 1898 жылдар аралығында салынған Эвиан-ле-Бенс (Франция) қаласындағы қысқа үш фазалы АС трамвайда қолданылды. 1896 жылы Оерликон Лугано трамвай желісіне осы жүйенің алғашқы коммерциялық үлгісін орнатты. Әр 30 тонналық локомотивтің екі моторы үш фазалы 750 В 40 Гц қосалқы желіні қоректендіреді. Үш фазалы қозғалтқыштар тұрақты жылдамдықпен жұмыс істейді және регенеративті тежегішті қамтамасыз етеді, сондай-ақ тік бағыттағы бағыттарға өте қолайлы. Алғашқы негізгі үш фазалы локомотивтерді Браун (сонда Уолтер Боверимен серіктестікте) 1899 жылы 40 км Бургдорф-Тун желісінде, Швейцарияда жеткізді. Итальяндық темір жолдары әлемдегі бірінші болып, қысқа бөлім емес, бүкіл желінің бойында электрлі жетегін енгізді. 106 км Ferrovia della Valtellina желісі 4 қыркүйекте 1902 жылы Кандо және Ganz зауытынан шыққан командасымен жобаланған. Кандо айналмалы фазалық түрлендіргішті ойлап тапты және дамытты, бұл электр локомотивтеріне үш фазалы қозғалтқыштарды пайдалануға мүмкіндік берді, ал жоғары кернеулі ұлттық желілердің қарапайым өнеркәсіптік жиілігімен (50 Гц) бір сымды желі арқылы қуатталды. Айнымалы ток жетегін кеңінен қабылдауға SNCF компаниясының (Франция) соғыстан кейінгі үлкен үлесі болды. Компания 50 Гц жиілігінде сынақтар жүргізіп, оны стандарт ретінде белгіледі. SNCF компаниясының сәтті сынақтарынан кейін 50 Гц (қазір де өнеркәсіптік жиілік деп аталады) әлемдегі негізгі желілер үшін стандарт ретінде қабылданды.

Дизель қуаты енгізілген

Темір жолдарда қолданылған ішкі жану қозғалтқыштарының ең алғашқы мысалдары Уильям Дент Пристманның 1888 жылы жасаған прототипін қамтыды, оны сэр Уильям Томсон қарап шығып, оны "[Пристманның мұнай қозғалтқышы] уақытша рельс жолында жұмыс істейтін жүк вагонына орнатылған, локомотивтік мақсаттар үшін мұнай қозғалтқышын бейімдеуді көрсету үшін" деп сипаттады. 1894 жылы Пристман бауырлары жасаған екі осьті машина Халл доктарында пайдаланылды. 1906 жылы Рудольф Дизель, Адольф Клозе және бу және дизель қозғалтқыштарын өндіретін Gebrüder Sulzer компаниясы дизельді локомотивтерді өндіру үшін Diesel Sulzer Klose GmbH компаниясын құрды. Sulzer 1898 жылдан бері дизель қозғалтқыштарын өндіріп келген. 1909 жылы Пруссия мемлекеттік темір жолдары компаниядан дизель локомотивіне тапсырыс берді. Әлемдегі алғашқы дизельді локомотив 1912 жылғы жазда Швейцариядағы Винтертур–Романшорн темір жолында жұмыс істеді, бірақ коммерциялық сәттілікке жете алмады. Локомотивтің салмағы 95 тонна, қуаты 883 кВт, максималды жылдамдығы 100 км/сағ болды. 1920 жылдардың ортасына дейін бірнеше елде дизель локомотивтерінің шағын прототиптері жасалды. 1914 жылы маңызды табысқа қол жеткізілді, сол кезде General Electric компаниясының электр инженеры Герман Лемп сенімді тұрақты токпен басқару жүйесін жасап, патенттеді (кейінгі жақсартулар да Лемптің патентімен қорғалды). Лемптің дизайны қозғалтқыш пен генераторды үйлесімді түрде басқару үшін бір рычагты пайдаланды және барлық дизель-электр локомотивтерінің басқару жүйелерінің прототипі болды. 1914 жылы Waggonfabrik Rastatt компаниясы Königlich Sächsische Staatseisenbahnen (Корольдік Саксон мемлекеттік темір жолдары) үшін Brown, Boveri & Cie компаниясының электр жабдықтарымен және Swiss Sulzer AG компаниясының дизель қозғалтқыштарымен әлемдегі алғашқы дизель-электрлік вагондарды жасады. Олар lt=DET 1 және DET 2 деп жіктелді. Дизель-электрлік локомотивтерді алғаш рет маневрлік (шнурлық) жұмыстарда қолданды. General Electric 1930 жылдары бірнеше шағын маневрлік локомотивтер шығарды (әйгілі "44 тонналық" маневрлік локомотив 1940 жылы енгізілді). Westinghouse Electric және Baldwin компаниялары 1929 жылдан бастап маневрлік локомотивтерді жасау үшін бірлесіп жұмыс істеді. 1929 жылы Канаданың Ұлттық темір жолы Солтүстік Америкадағы дизельді негізгі желіде пайдаланған алғашқы темір жол болды, ол Westinghouse компаниясынан 9000 және 9001 номерлі екі локомотивті алды.

Жоғары жылдамдықты темір жол

1964 жылы Жапонияда Токио мен Осака қалалары арасында алғашқы электрленген жоғары жылдамдықты «Токайдо Шинкансен» (0 сериясы) темір жолы іске қосылды. Одан бері 300 км/сағ және одан жоғары жылдамдықпен қозғалатын жоғары жылдамдықты темір жол көлігі Жапонияда, Испанияда, Францияда, Германияда, Италияда, Тайваньда, Қытай Халық Республикасында, Ұлыбританияда, Оңтүстік Кореяда, Скандинавияда, Бельгияда, Нидерландыда және Индонезияда салынды. Осы желілердің көптегендерінің салынуы қысқа қашықтыққа жасалатын авиарейстер мен байланысты қалалар арасындағы автомобиль қозғалысының күрт төмендеуіне алып келді, мысалы, Лондон–Париж–Брюссель бағытында, Мадрид–Барселона, Милан–Рим–Неаполь және тағы да басқа маңызды бағыттарда. Жоғары жылдамдықты пойыздар әдетте стандартты кеңдіктегі, үздіксіз дәнекерленген рельстермен жабдықталған, бөлек жол бойында, үлкен бұрылу радиусымен салынған жолдарда жүреді. Жоғары жылдамдықты темір жол көбінесе жолаушылар тасымалына арналған болса да, кейбір жүйелерде жүк тасымалы да жүзеге асырылады.

Сутек қуаты енгізілген

Alstom Coradia Lint сутегімен жұмыс істейтін пойзы 2018 жылы Германияның Төменгі Саксониясында қызметке түсті.

Еуропа

Соңғы жылдары ережелерді жеңілдету мәселесі Еуропа бойынша кеңінен талқыланды.

Бельгия

Бельгия 1820 жылдары континенттегі өнеркәсіптік революцияға бастаушы ел болды. Ол өнеркәсіптік революцияны жеделдету үшін темір жолдың маңыздылығын көрсетуге арналған үлгі болып табылды. 1830 жылы Нидерландыдан бөлінгеннен кейін, жаңа мемлекет өнеркәсіпті дамытуға көшті. Олар ірі қалаларды, порттарды және кен өндіру аймақтарын байланыстыратын, сондай-ақ көрші елдерге жол ашатын қарапайым, крест тәрізді жүйені жоспарлап, қаржыландырды. Ерекшелігі, Бельгия мемлекеті ерте темір жол құрылысына белсенді түрде қатысып, ешқандай қайталанбас жолдарсыз ұлттық желі құруды қолдады. Осылайша Бельгия аймақтың темір жол орталығына айналды. Жүйе британдық үлгіде салынды, көбінесе жобалау жұмыстарын британдық инженерлер жүзеге асырды. Пайда аз болғанымен, өнеркәсіптің қарқынды өсуіне қажетті инфрақұрылым құрылды. Бельгиядағы алғашқы темір жол, солтүстік Брюссельден Мехеленге дейін, 1835 жылдың мамыр айында аяқталды.

Алғашқы дамуы

Ұлыбританиядағы ең алғашқы темір жол – 1560 жылдары Англияның Камбрия округындағы Калдбек қаласында неміс шахтерлері қолданған, атпен тартылатын ағаш рельстерден тұратын жүйе болған. Аттың трамвай тасымалы үшін басымдылығы бу машиналары келгеннен кейін де, тіпті 19 ғасырдың соңына дейін сақталды. Мұның басты себебі – атпен жүретін вагондар бумен жүретін трамвайлармен салыстырғанда қала көшелерінде түтін шығармайтын, таза болды. 1812 жылы американдық инженер және өнертапқыш Оливер Эванс өзінің көре бастағандарын жариялады: қалалар мен елді мекендерді ұзақ қашықтықтағы темір жол желісімен байланыстырып, жылдам локомотивтермен жүретін пойыздар арқылы жеке сапарлар мен тауар тасымалын жеделдетуді көздеді. Эванс әртүрлі бағыттағы пойыздар үшін параллель рельстердің бөлек жиынтығы болуы керектігін нақтылады. Алайда, жаңадан құрылған Америка Құрама Штаттарының жағдайы оның көзқарасын қалыптастыруға мүмкіндік бермеді. Бұл көрініс Ұлыбританияда одан да ықпалдырақ болды. Бай және ықпалды геодезист және жер агенті Уильям Джеймс, бу локомотивінің дамуына шабыттандырылып, ұлттық темір жол желісін ұсынды. 1808 жылы Джеймс Ричард Тревитиктың лондондық "Catch me who can" паровозының демонстрациялық жұмысына қатысқан болуы мүмкін; сол кезде ол осы көлік түрінің ұзақ мерзімді дамуын қарастыра бастады. Ол кейіннен іске асырылған бірқатар жобаларды ұсынды және Ливерпуль мен Манчестер темір жолының зерттеуін жүргізгені үшін мақталады. Өкінішке орай, ол банкротқа ұшырап, оның жобаларын Джордж Стивенсон және басқалар қолға алды. Дегенмен, көптеген тарихшылар оны "Темір жолдың әкесі" деп атайды. Мұндай рельстер берік болды. Бұл темір жол Дархэмнің көмір кенішін Дарлингтон қалаларымен және Стоктон-он-Тис портымен байланыстырды, жергілікті кеніштерге (желіге қысқа тармақтармен қосылған) көмірін доктарға тасымалдауға мүмкіндік беруді көздеді. Бұл трафик көлемінің басым бөлігін құрастыратындықтан, компания локомотив күшімен кеніш вагондарын немесе кальдерндарды тартуды ұсынды, бұл жоспарлы немесе кестелік пойыз қызметін қажет етеді. Алайда, желі жеке атпен тартылған вагондарды тасымалдауға болатын төлемақы темір жолы ретінде де жұмыс істеді. Бұл гибридтік жүйе (бір кезде, жеткілікті локомотивтер болмағанда, жолаушылар тасымалын атпен жүргізу де болды) ұзаққа созылмады және бірнеше жыл ішінде трафик кестелік пойыздармен шектелді. (Дегенмен, жеке меншік вагондар дәстүрі Ұлыбританиядағы теміржолдарда 1960 жылдарға дейін сақталды.) S&DR бас инженері Тимоти Хакворт, негізгі қаржыгері Эдвард Пиздің басшылығымен, АҚШ, Пруссия және Франциядан келген инженерлерді қабылдады және темір жолды қалай салу және жүргізу туралы тәжірибе мен біліммен бөлісті, сондықтан 1830 жылға қарай теміржолдар Ұлыбритания, АҚШ және Еуропаның бірнеше аймақтарында салына бастады. S&DR-дан оқытылған инженерлер мен жұмысшылар 1830 жылғы Ливерпуль мен Манчестерді қоса алғанда, басқа да бірнеше желілерді дамытуға көмектесті, бұл теміржол дамуының келесі қадамы болды. Стоктон мен Дарлингтонның табысы Англияның солтүстік-батысында қарқынды индустрияланудағы бай инвесторларды мақта өндірісімен әйгілі Манчестер қаласын гүлденген Ливерпуль портымен байланыстыратын жобаға кірісуге ынталандырды. Ливерпуль мен Манчестер темір жолы – ең алғашқы заманауи темір жол, онда жүк және жолаушылар тасымалы жоспарлы немесе кестелік локомотивтермен жүзеге асырылды. Салынып біткен кезде, локомотивтер қажетті қашықтықта тұрақты қызмет көрсете алатынына күмән болды. 1829 жылы пойыздарды тартуға ең қолайлы бу машинасының анықталуы үшін "Рейнхилл сынақтары" деп аталатын кеңінен жарияланған бәйге өткізілді. Novelty, Perseverance және Sans Pareil локомотивтерінің ішінде бірнеше локомотивтер қатысты. Жеңімпаз – Стивенсоннің "Ракетасы", көп түтіктелген қазандығының арқасында жақсы бу шығарды (теміржол компаниясы директоры Генри Буттың ұсынысы бойынша). Жобаны іске асырушылар негізінен жүк тасымалына қызығушылық танытты, бірақ 1830 жылдың 15 қыркүйегінде желі ашылғаннан кейін жолаушылар тасымалы да олар күткендей тиімді екенін көріп, таң қалды. Ливерпуль мен Манчестер теміржолының табысы S&DR-нің Ұлыбританияда және шетелде теміржолдарды дамытуға ықпалын арттырды. Компания басқа теміржол жобаларынан келген көптеген делегацияларды қабылдады және көптеген теміржолшылар осы желіде алғашқы дайындықтары мен тәжірибелерін алды. Алайда, Ливерпуль мен Манчестер арасындағы желінің ұзындығы 35 миль (56 км) ғана болды. Әлемдегі ең алғашқы магистральдық желі 1837 жылы ашылған және Ливерпуль мен Манчестер теміржолының орталық бөлігін Бирмингеммен, Кру, Стаффорд және Вулверхэмптон арқылы байланыстырған Гранд Джанкшн теміржолы деп санауға болады.

Желі кеңейту

Темір жолдар индустрияландыру үшін қажетті тауарлар мен жұмыс күшін жылдам тасымалдау үшін аса маңызды болып дамыды. Алғашқыда каналдар темір жолдармен бәсекелесті, бірақ бу және теміржол технологиясы жетілдікке жеткенде және каналдар салу қиын болған жерлерде темір жолдар салына бастады, осылайша темір жолдар жылдам үстеме дамуға ие болды. 1850 жылдары көптеген бумен жүретін темір жолдар Лондонның шеткі аймақтарына жетті. Алайда, жаңа компанияларға қаланың ішіне немесе Вест-Эндке ену үшін жеткілікті мүлікті бұзуға рұқсат берілмеді, сондықтан жолаушылар Паддингтон, Юстон, Кингс-Кросс, Фенчерч-стрит, Чарлинг-Кросс, Ватерлоо немесе Виктория станцияларында түсіп, кейін такси немесе жаяу орталыққа өтуге мәжбүр болды, бұл қаладағы тығындарды едәуір арттырды. Осы жеке теміржол терминалдарының бірнешеуін байланыстыру үшін метрополитен темір жолы салынды, ол әлемдегі алғашқы "Метро" атанды.

Әлеуметтік және экономикалық салдарлары

Темір жол британдық қоғамды көптеген және күрделі жолдармен өзгертті. Темір жолдардың экономикалық маңыздылығын өлшеуге жасалған соңғы тырастықтар олардың жалпы ЖІӨ өсіміне тигізген үлесі бұрынғы тарихшылардың болжағаннан қарапайым болғанын көрсетсе де, темiр жолдардың экономикалық белсенділіктің көптеген салаларына айтарлықтай әсер еткені сөзсіз. Мысалы, теміржолдар мен локомотивтерді салу үшін көп мөлшерде ауыр материалдар қажет болды, осылайша көмір өндіру, темір өндіру, инженерлік және құрылыс салаларына маңызды серпіліс немесе «кері байланыс» жасады. Олар транзакциялық шығындарды төмендетуге де көмектесті, бұл өз кезегінде тауарлардың бағасын төмендетті: ет, сүт, балық және көкөніс сияқты тез бұзылатын тауарлардың таратылуы мен сатылуы темір жолдардың пайда болуымен жаңарып, дүкендердегі өнімдерді ғана емес, сонымен қатар адамдардың диетасындағы әртүрлілікті де арттырды. Соңында, жеке мобильділікті жақсарту арқылы темір жол әлеуметтік өзгерістердің маңызды күшіне айналды. Темір жол көлігі бастапқыда көмір мен өнеркәсіптік тауарларды тасымалдау үшін жоспарланған, бірақ темір жол операторлары темір жол саяхатының әлеуетті нарығын тез түсініп, жолаушылар қызметтерінің өте жылдам өсуіне әкелді. 1842 және 1850 жылдар аралығында сегіз жылдың ішінде темір жол жолаушыларының саны үш есеге өсті: 1850 жылдары көлік көлемі шамамен екі есеге, ал 1860 жылдары тағы да екі есеге артты. Тарихшы Дерек Олдкрофт атап өткендей, «қозғалыс және таңдау мүмкіндігі тұрғысынан олар күнделікті өмірге жаңа өлшем қосты».

Болгария

Русе-Варна – қазіргі Болгария аумағындағы және бұрынғы Осман империясындағы алғашқы темір жол желісі болды. Ол 1864 жылы Түрік үкіметінің тапсырысымен, саясаткер Уильям Гладстон мен Баркли ағайындылары басқаратын ағылшын компаниясына жүктелді. 223 км ұзындығындағы бұл жол 1866 жылы ашылды.

Франция

Францияда теміржолды алғаш рет жекеменшік көмір компаниялары пайдаланды. Теміржол салуға алғашқы заңды келісім 1823 жылы берілді, ал желі (Сен-Этьеннен Андрезиоға дейін) 1827 жылы іске қосылды. Көптеген жабдықтар Ұлыбританиядан әкелінді, бірақ бұл машина жасаушыларды ынталандырып, жақын арада ұлттық ауыр индустрияны құруға себеп болды. Пойыздар артта қалған аймақтарды жаңғыртудың ұлттық құралына айналды, ал осы бағыттың басты жақтаушысы ақын-саясатшы Альфонс де Ламартин болды. Бір жазушы теміржолдың «бір-екі ғасыр қалып қойған халықтардың» жағдайын жақсартады және «жекешелік пен қайырсыздық тудырған жабайы сезімдерді» жояды деп үміттенді. Осының нәтижесінде Франция Парижден сәулеленетін орталықтандырылған жүйені салды (сонымен қатар оңтүстікте шығыстан батысқа дейін созылған желілер де болды). Бұл жоба тиімділікті арттыру емес, саяси және мәдени мақсаттарға жету үшін жасалды. Бірқатар компаниялар біріккеннен кейін алты компания өз аймақтарының монополиясын бақылады, олар тарифтер, қаржы және тіпті ең ұсақ техникалық мәселелер бойынша үкіметтің қатаң бақылауында болды. Орталық үкіметтің «Көпірлер мен жолдар» департаменті британдық инженерлер мен жұмысшыларды шақырды, құрылыс жұмыстарының көп бөлігін жүргізді, инженерлік сараптама мен жоспарлаумен, жерді сатып алумен және теміржол төсегі, көпірлер мен туннельдер сияқты тұрақты инфрақұрылымды салумен айналысты. Ол сондай-ақ Германия шекарасы бойындағы әскери қажетті желілерге, ұлттық қорғаныс үшін қажет деп есептелген, қаржылық көмек берді. Жеке компаниялар басқаруды ұйымдастырып, жұмысшыларды жалдап, жолдарды төседі, стансаларды салып, пайдалануға берді. Олар жылжымалы құрамды сатып алып, күтіп ұстады. 1880 жылы 6000 локомотив жұмыс істеді, олар жылына орта есеппен 51 600 жолаушы немесе 21 200 тонна жүк тасымалдады. Жүйені бірден іске қосу саяси жағынан ыңғайлы болғанымен, аяқталу мерзімі кешіктірілді және Британиядан шақырылған уақытша сарапшыларға одан да көп сүйенуге мәжбүр болды. Қаржыландыру да қиындық тудырды. Шешім Ротшильдтер мен Париждегі биржаның жабық топтары арқылы қаржыландырудың тар базасын құру болды, сондықтан Франция Лондон мен Нью-Йоркте гүлденген ұлттық қор биржасының ұқсас түрін құра алмады. Жүйе Францияның ауылдық аймақтарын жаңғыртуға және, көбінесе солтүстікте (көмір және темір кен орындары) және шығыста (текстиль және ауыр индустрия) көптеген жергілікті өнеркәсіп орталықтарын дамытуға көмектесті. Эмиль Зола сияқты сыншылар оның саяси жүйенің жемқорлығын жеңе алмағанын, керісінше оған үлес қосқанын айтты. Теміржол Францияда шикізат, шарап, ірімшік және импортталған және экспортталған өндірілген өнімдер үшін ұлттық нарықты құру арқылы өнеркәсіптік революцияға көмектесті. Эдвин А. Пратт 1915 жылы жарық көрген «Соғыста және жаулап алуда теміржол күшінің өсуі» (1833–1914) еңбегінде былай деп жазды: «Француз теміржолдары едәуір табысқа жетті. 20-30 сәуір аралығында Парижден Жерорта теңізіне немесе Сардиния Корольдігінің шекарасына теміржолмен тасымалданған 75 966 адам мен 4469 жылқы осы сапарды жолмен жасағанда 60 күнге жуық уақыт алатын еді. Бұл Германия теміржолдарында осы уақытқа дейін тіркелген ең жақсы көрсеткіштен екі есе жылдам болды». Дегенмен, француздықтардың теміржол жүйесіне қойған мақсаттары экономикалық емес, моральдық, саяси және әскери болды. Осының салдарынан жүк пойыздары Британия, Бельгия немесе Германия сияқты қарқынды индустрияланған елдерге қарағанда қысқа және аз жүктелген болды. Франциядағы ауылдық аймақтардағы басқа инфрақұрылымдық қажеттіліктер, мысалы, жақсы жолдар мен каналдар, теміржолдардың қымбаттығына байланысты назардан тыс қалды, сондықтан пойыздар қызмет көрсетпейтін аймақтарда салдары жағымсыз болуы мүмкін.

Германия

Георгий Агрикола 1556 жылы өзінің "De re metallica" атты еңбегінде Германиядағы бір операцияны суреттеген. 1830 жылдары үштен бір бөлігі саяси жағынан біртілдік танытпаған және кең таралған консерватизм теміржол салуды қиын етісті. Алайда, 1840 жылдары маңызды қалаларды байланыстыратын магистральдық желілер салынды; әр неміс мемлекеті өз территориясындағы желілерге жауапты болды. Экономист Фридрих Лист 1841 жылы теміржол жүйесін дамытудың пайдасын былай қорытындылады: Ұлттық қорғаныс құралы ретінде ол әскерді шоғырландыруға, таратуға және басқаруға мүмкіндік береді. Бұл ұлт мәдениетін жақсартудың бір жолы. Ол кез келген талантты, білімді және шеберді нарыққа оңай жеткізеді. Ол қоғамды аштықтан және тіршілік көрінетін заттардың бағасының тым ауытқуынан сақтайды. Ол халықтың рухын көтеріп, оқшауланудан, провинциалдық көзқарастан және мақтандықтанудан туындайтын филистерлік рухты жоюға көмектеседі. Ол елдерді байланыстыратын жіптер арқылы біріктіріп, тағам мен тауарлардың алмасуын қамтамасыз етеді, осылайша оларды біртұтас сезіндіреді. Темір рельстер – қоғамдық пікірді күшейтетін және полиция мен мемлекеттік істер үшін мемлекеттің билігін арттыратын жүйке жүйесіне айналады. Бастапқыда технологиялық базасы болмаған немістер өздерінің инженерлік және аппараттарын Ұлыбританиядан импорттады, бірақ теміржолдарды пайдалану мен кеңейту үшін қажетті дағдыларды тез меңгерді. Көптеген қалаларда жаңа теміржол шеберханалары технологиялық білім мен оқыту орталықтарына айналды, сондықтан 1850 жылға қарай Германия теміржол құрылысының қажеттіліктерін өзі қамтамасыз етті және теміржолдар жаңа болат өнеркәсібінің өсуіне үлкен түрткіс берді. Сала мамандары 1890 жылға дейін неміс инженерлерінің деңгейі британдықтардан төмен екенін анықтады. Алайда, 1870 жылы Германияның бірігуі шоғырлануға, мемлекеттік компанияларға ұлттандыруға және одан әрі қарқынды өсуге жағдай жасады. Франциядағы жағдайдан айырмашылығы, мақсат – индустрияландыруды қолдау болды, сондықтан ауыр желілер Рураймақ және басқа да өнеркәсіптік аймақтарды кесіп өтіп, Гамбург пен Бременнің ірі порттарымен жақсы байланыс жасады. 1880 жылға қарай Германияда күніне 43 000 жолаушы мен 30 000 тонна жүк тасыған 9 400 локомотив болды және Франциядан озып кетті.

Польша

Польша 1918 жылы Германия, Австрия-Мажарстан және Ресей империяларынан Екінші Польша Республикасы ретінде тәуелсіздігін қайта жаңартты. Алғашқы польша локомотиві Ok22 (100 км/сағ) 1923 жылы пайдалануға берілді. 1936 жылдан бастап Варшавада импортталған ағылшын электр локомотивтері EL.100 (100 км/сағ) қолданылды. Жаңа польша локомотиві Pm36 1 (140 км/сағ) 1937 жылы Парижде өткен Халықаралық өнер және технология көрмесінде таныстырылды. Жаңа польша электр локомотиві EP09 (160 км/сағ) 1977 жылы жобаланып, 1987 жылы Варшава мен Краковты байланыстыратын тұрақты жұмыс режиміне қосылды. 2014 жылдың 14 желтоқсанында PKP Intercity Alstom компаниясының 'Express Intercity Premium' атты жаңа Pendolino пойыздары CMK желісінде (Краков пен Катовицеден Варшаваға дейінгі 224 шақырымдық желі) 200 км/сағ (124 миль/сағ) жылдамдықпен тұрақты кесте бойынша жүре бастады.

Ресей

1830-шы жылдардың басында орыс әкесі мен ұлы Черепановтар тұңғыш ресейлік бу локомотивін құрастырды. Ресейдегі алғашқы темір жол желісі 1837 жылы Санкт-Петербург пен Царское Село арасында салынды. Оның ұзындығы 27 шақырымды құрады және Царское Село мен Павловск қалаларындағы императорлық сарайларды байланыстырды. Рельстің ені 6 фут (2 метр) болды. Ресейге үлкен көлік жүйелері қажет болды және географиялық тұрғыдан темір жол салуға өте қолайлы болды, өйткені жер ұзын, жазық және жерді сатып алу салыстырмалы түрде оңай еді. Дегенмен, ескірген саяси жағдай мен капиталдың жетіспеуі кедергі келтірді. Сыртқы бастама мен капитал қажет болды. Американдықтар темір жол құрылысының технологиясын Ресейге әкелді. 1842 жылы Ресейдегі алғашқы маңызды темір жол құрылысын жоспарлау басталды, ол Мәскеу мен Санкт-Петербургті байланыстырды.

Испания

Ол кезде Испанияның колониясы болған Кубада 1837 жылы алғашқы темір жол салынды. Испания түбегіндегі темір жол көлігінің тарихы 1848 жылы Барселона мен Матаро қалалары арасындағы темір жол желісінің құрылысымен басталды. 1852 жылы алғашқы тар темір жол желісі салынды. 1863 жылы бір желі португал шекарасына жетті. 1864 жылы Мадрид-Ирун желісі ашылып, француз шекарасына дейін созылды.

Канада

Канададағы ең алғашқы темір жол – француз бекінісін салу кезінде Луисбургта (Жаңа Шотландия) қолданылған ағаштан жасалған темір жол болды. Канаданың алғашқы темір жолы – Шамплейн және Сент-Лоуренс темір жолы 1836 жылы Монреальдің сыртында ашылды, өзен арқылы жүк тасымалын байланыстыру үшін маусымдық тасымалдау темір жолы болды. 1840 жылы Стеллартон қаласында (Жаңа Шотландия) Albion темір жолы ашылды, ол көмір шахталарын теңіз портына қосып тұрды. Канададағы ұлттық үкімет саяси мақсаттармен темір жол құрылысын белсенді түрде қолдады. Біріншіден, алыс провинцияларды біріктіруді, екіншіден, Канада ішіндегі сауданы барынша арттырып, АҚШ-пен сауданы азайтуды, экономикалық тәуелділікке түсуді болдырмауды қалады. 1853 жылы Grand Trunk Railway of Canada Торонто мен Монреальді байланыстырды, содан кейін Портлендке (Мэн, мұз жармайтын порт), Мичиган мен Чикагоға бағыттар ашылды. 1870 жылы ол әлемдегі ең ұзын темір жол болды. 1876 жылы аяқталған Intercolonial темір жолы теңіз жағалауы провинцияларын Квебек пен Онтариоға байланыстырып, жаңа Конфедерацияға қосты. Монреальдегі британдық кәсіпкерлер АҚШ-қа тікелей бағыттар іздеді және Тынық мұхиты бағытындағы американдық темір жолдарымен бәсекелесуді мақсат етіп, теңіз жағалауымен байланысты қарым-қатынастан бас тартты. Джозеф Хоу, Чарльз Таппер және басқа да Нова-Скотия жетекшілері британдық мұраға негізделген «мәдениетті дамыту миссиясы» риторикасын қолданды, себебі Атлантикаға бағытталған темір жол жобалары Галифаксты Лондонға байланысты колонияаралық темір жол жүйесінің шығыс терминалына айналдыруға мүмкіндік беретін еді. Нью-Брансуиктің темір жолды ынталы қолдаушысы Леонард Тилли «экономикалық прогресс» идеясын жақтады, Атлантикалық канадалықтардың жергілікті нарықтан тыс ықпалын кеңейту үшін ең тиімді көлік байланыстарын іздеуі керектігін атап көрсетті. Канадамен колонияаралық байланыс және Мэндегі және одан әрі америкалық нарықтарға батысқа қарай кеңейтуді жақтаған Нью-Брансуик кәсіпкерлері бірінші кезекте АҚШ-пен байланыс, екінші кезекте Галифакспен байланыс және содан кейін Канаданың орталық бөлігіне бағыттарды ұсынды. Осылайша Монреаль, Галифакс және Сент-Джон арасындағы метрополиялық бәсекелестік Канаданы өзге индустрияландырылған елдерге қарағанда жан басына шаққанда көбірек темір жол желілерін салуға итерді, тіпті оның капиталдық ресурстары жеткіліксіз болды және жүк және жолаушылар ағыны жүйелердің пайда әкелуіне мүмкіндік бермеді. Ден Оттер (1997) Канаданың агрессивті американдықтардың аннексиялық жоспарларынан қорқып, құрлықтық темір жолдарды салғаны туралы кең таралған пікірге қарсы шықты. Оның орнына, Канада құрлықтық байлық үшін жарыста американдықтармен бәсекелесуге және тіпті олардан озуға үміттене отырып, темір жолдарды тым көп салды. Ол Лондонға бағытталған, теңізге негізделген, нақтылы байланыстарды азайтып, батыстың егістік жерлері мен минералдарына қатысты утопиялық перспективаларға бет бұрды. Нәтижесінде солтүстік пен оңтүстік арасындағы байланыс күшейді, бұл Grand Trunk-тың Американың орталық-батысына кеңеюімен бейнеленді. Бұл экономикалық байланыстар екі ел арасындағы сауда-саттықты, коммерцияны және идеялардың ағынын ынталандырып, 1880 жылға қарай Канаданы Солтүстік Америка экономикасы мен мәдениетіне интеграциялады. XIX ғасырдың соңында шамамен 700 000 канадалық АҚШ-қа көшті. Америка шекарасына параллель салынған Canadian Pacific темір жолы Британдық Канадамен маңызды байланыс құрды және Прерия аймақтарының қоныстануын ынталандырды. CP Джеймс Дж. Хиллдің американдық темір жолдарымен байланысты болды және оңтүстікке одан да көп байланыстар ашты. Бұл байланыс екі жақты болды, өйткені мыңдаған американдықтар өздерінің шекаралары жабылғаннан кейін Прерияға көшіп келді. Батыс жағалауына тағы екі құрлықтық темір жол салынды – барлығы үш, бірақ бұл көлік ағынына қарағанда әлдеқайда көп болды, бұл жүйені тым қымбат етті. Бірінен соң бірі федералды үкімет желілерді өз қолына алып, олардың дефицитін жабуға мәжбүр болды. 1923 жылы үкімет Grand Trunk, Grand Trunk Pacific, Canadian Northern және National Transcontinental желілерін жаңа Canadian National Railways жүйесіне біріктірді. Көптеген жабдықтар Ұлыбританиядан немесе АҚШ-тан әкелінген және тасымалданған өнімдердің көпшілігі шаруашылықтардан, кен орындарынан немесе ормандардан келгендіктен, отандық өндірісті ынталандыру шектеулі болды. Екінші жағынан, темір жолдар Прериядағы бидай өндірісінің өсуіне және көмір өндіру, ағаш өңдеу және қағаз жасау салаларының кеңеюіне өте маңызды болды. Сент-Лоуренс су жолының жақсартуы жалғасты және көптеген қысқа желілер өзен портына салынды.

Шолу

Темір жолдар АҚШ-тың дамуында, Солтүстік-шығыстағы өнеркәсіптік революциядан бастап (1810–50 жылдар) Батысқа қоныстануға дейін (1850–1890 жылдар) маңызды рөл атқарды. Америкалық теміржол құмары 1828 жылы Балтимор және Огайо темір жолымен басталды және 1873 жылғы үрей көптеген компанияларды банкротқа ұшыратып, дамуды уақытша тоқтатқанға дейін гүлденді. Темір жолдар көліктің жылдамдығын ғана емес, сонымен қатар оның құнын күрт төмендетті. Мысалы, алғашқы құрлықарлық темір жолдың арқасында жолаушылар мен жүктерді бірнеше айдың орнына бірнеше күнде, ал пошта вагондарымен немесе ат арбасымен тасымалдаудан он есе арзанға жеткізуге мүмкіндік болды. Батыстағы (бұрын "Ұлы Америка шөлі" деп аталған) тиімді көлік қатынасының арқасында егіншілік, мал шаруашылығы және кен өндіру пайдалы болды. Нәтижесінде темір жолдар елді, әсіресе Батысты (жағаға жарамды өзендері аз болғандықтан) өзгертіп жаңартты. Оңтүстік темір жол салуды ерте бастағанмен, мақта өңірлерін мұхиттық немесе өзен порттарымен байланыстыратын қысқа желілерге назар аударды. Ал желілердің өзара байланыспауы Азамат соғысы кезінде үлкен кемшілік болды. Солтүстік және Орта Батыс 1860 жылға қарай барлық қалаларды байланыстыратын желілерді құрды. Орта Батыстағы жүгері белдеуіндегі фермалардың 80 пайыздан астамы темір жолға 10 мильдей жақын орналасқан, бұл астық, шошқа және малдың ұлттық және халықаралық нарықтарға тасымалдануын жеңілдетті. Көптеген қысқа желілер салынды, бірақ Уолл-стритке негізделген және темір жол облигацияларына бағытталған қаржы жүйесінің арқасында көпшілігі 1890 жылға қарай 20 магистральдық желіге біріктірілді. Мемлекеттік және жергілікті билік көбінесе желілерге субсидия берді, бірақ оларды иелену сирек болды. Жүйе 1910 жылға қарай негізінен аяқталды, бірақ содан кейін жүк тасымалын жүк көліктері, ал жолаушылар тасымалын автомобильдер (кейінірек ұшақтар) басып алды. Дизельдік электр локомотивтерді пайдалану (1940 жылдан кейін) жолдарда және жөндеу шеберханаларында жұмысшылардың санын азайтып, тиімділікті арттырды.

Миляж

Жолдың ұзындығы 1916 жылы ең жоғары деңгейге жетіп, 2009 жылы төмендеді. 1830 жылы темір жолдың ұзындығы шамамен 75 миль (121 км) болатын, ол қысқа желілермен көмір және гранит кен орындарына жалғанған. Осыдан кейін темір жол желілері тез өсті. Он жылдан кейін, 1840 жылы темір жолдың ұзындығы 2800 мильге (4506 км) дейін өсті. 1860 жылы азамат соғысы қарсаңында ұзындығы 29000 мильге (46671 км) жетті, көбінесе солтүстікте. Оңтүстік аймақтағы жолдың көлемі әлдеқайда аз болды және ол мақтаның өзен немесе мұхит порттарына қысқа қашықтыққа тасымалдануына бағытталған. Соғыста оңтүстік темір жолдары қирады, бірақ көп ұзамай қайта құрылды. 1890 жылы ұлттық жүйе 164000 миль (263932 км) толыққанды аяқталды. Аймақ бойынша темір жолдың жинақталған шақырымы: 1830 1840 1850 1860 1870 1880 1890 ME, NH, VT, MA, RI, CT 29.80 513.34 2595.57 3644.24 4326.73 5888.09 6718.19 NY, PA, OH, MI, IN, MD, DE, NJ, DC 1483.76 3740.36 11927.21 18291.93 28154.73 40825.60 VA, WV, KY, TN, MS, AL, GA, FL, NC, SC 10.00 737.33 2082.07 7907.79 10609.60 14458.33 27833.15 IL, IA, WI, MO, MN 46.48 4951.47 11030.85 22212.98 35579.80 LA, AR & OK (Үнді) Аймағы 20.75 107.00 250.23 331.23 1621.11 5153.91 (Terr.) ND/SD, NM, WY, MT, ID, UT, AZ, WA (Мемлекеттер) NE, KS, TX, CO, CA, NV, OR 238.85 4577.99 15466.18 47451.47 TOTAL USA 39.80 2755.18 8571.48 28919.79 49168.33 87801.42 163562.12 1869 жылы символдық маңызы бар трансконтинентальдық темір жол АҚШ-та алтын қадамен (Огден қаласының жанында) аяқталды.

Латын Америкасы

Латын Америкасында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында темір жолдар Латын Америкасы экономикасын жаңғыртудың алғашқы кезеңдерінде, әсіресе ауыл шаруашылығы аймақтарын экспортқа бағытталған теңіз порттарымен байланыстыруда маңызды рөл атқарды. 1870 жылдан бастап Латын Америкасы үкіметтері жол құрылысын ынталандыру үшін жан-жақты жеңілдіктер мен мемлекеттік субсидиялар берді. Темір жол құрылысының экономикалық, саяси және әлеуметтік әсерлерін зерттеуге арналған көптеген зерттемелер бар. Темір жолдар Латын Америкасының көптеген аймақтарын XIX ғасырдың соңынан бастап өзгертіп жаңартты. "Негізгі тауарлардың экспортының өсуі, капитал тауарларының импортының ұлғаюы, тікелей және жанама түрде шетелдік инвестицияларға байланысты қызметтердің кеңеюі, өндірістегі өнімнің өсуі және экономикалық белсенділіктің қарқыны мен ауқымының жалпы өсуі – барлығы аймақтың инфрақұрылымдық дамуының уақыты мен ерекшеліктерімен тығыз байланысты болды". Темір жол құрылысының қарқыны біркелкі болмады, бірақ 1870 жылға қарай құрылыс жұмыстары басталды, Куба ең ұзын желіге (1295 км) ие болды, одан кейін Чили (797 км), Бразилия (744 км), Аргентина (732 км), Перу (669 км) және Мексика (417 км) орналасты. 1900 жылға қарай Аргентина (16,563 км), Бразилия (15,316 км) және Мексика (13,615 км) пайдаланудағы рельстер ұзындығы бойынша көшбасшыларға айналды, ал бұрын жол құрылысында жетекші болған Перу (1,790 км) дамуын тоқтатты. Мексикада ұлттық сезімнің күшеюі 1909 жылы үкіметті елдің темір жолдарының көп бөлігін мемлекеттік бақылауға алуға мәжбүр етті. Жаңа мемлекеттік корпорация, Ferrocarriles Nacionales de México (FNM), акциялардың көп бөлігіне иелік ету арқылы негізгі магистральдық темір жол желілерін басқарды.

Үндістан

Үндістанда темір жол салу туралы алғашқы ұсыныстар 1832 жылы Мадраста жасалды. Үндістандағы алғашқы пойыз 1837 жылы Мадрастағы Ред Хиллден Чинтадрипет көпіріне дейін жүрді. Ол Red Hill Railway деп аталды. Оны Уильям Эйвери жасаған айналмалы булы локомотив тартты. Оны сэр Артур Коттон салған. Ол негізінен Мадрастағы жол құрылысына арналған гранит тастарды тасымалдау үшін пайдаланылды. Бұл темір жол 1676 мм кеңдікте салынды, ол елдегі темір жолдар стандарты болды. Шығыс Үндістандағы алғашқы жолаушылар пойызы 1854 жылдың 15 тамызында Калькуттаға жақын Ховрахтан Хуглиге дейін 24 миль қашықтыққа жүрді. Желі EIR компаниясы салған және басқарған. Оңтүстік Үндістандағы алғашқы жолаушылар пойызы 1856 жылдың 1 шілдесінде Рояпурам / Вейсарапади (Мадрас) -тан Валаджа жолы (Аркот) аралығына 60 миль қашықтыққа жүрді. Оны Мадрас темір жолы салған және басқарған. 1873 жылдың 24 ақпанында Калькуттада алғашқы трамвай (атпен тартылатын трамвай) Сейлда мен Армян қақпасы көшесі арасында, 3,8 км қашықтықта ашылды.

Иран

Иран темір жолының тарихы 1887 жылға дейін барып жетеді, осы жылы Тегеран мен Рай арасында шамамен 20 шақырымдық темір жол салынды. Одан кейін көптеген қысқа темір жолдар құрылды, бірақ басты темір жол – Транс-Иран темір жолы 1927 жылы салына бастап, 1938 жылы Персия шығанағын Каспий теңізімен байланыстырды.

Жапония

1867 жылы Жапонияда Эдо дәуірі (Токугава сёгунаты) және оның феодалдық жүйесі аяқталды, содан кейін Мейдзи дәуірі басталды және үкімет батыс мәдениеті мен технологиясын қабылдауға тырысты. 1872 жылы Жапониядағы алғашқы темір жол, Жапон үкіметтік темір жолы (JGR) арқылы Токиодағы Шимбаши мен Йокогаманы байланыстырды. Алғашқы 10 бу локомотиві Ұлыбританиядағы Avonside, Dübs, Sharp Stewart, Vulcan және Yorkshire компанияларына тапсырыс берілді. Кейіннен, Жапонияда өндірілгенге дейін, көптеген локомотивтер мен теміржол вагондары Ұлыбритания, АҚШ және Германиядан тапсырыс берілді. Сол кезде JGR құрылыс құнына байланысты стандартты калибрге (1435 мм) қарағанда тар калибрді (1067 мм) қабылдады, сондықтан бүгінге дейін тар калибр көбінесе қолданылады және «Жапониядағы стандартты калибр» деп аталады. 1874 жылы JGR арқылы Осака мен Кобе арасында екінші темір жол салынды. Одан кейін JGR және көптеген жеке компаниялар арқылы теміржолдар Жапонияның Хоккайдо, Тохоку, Канто, Чубу, Кансай, Чугоку, Шикоку және Кюсю аймандарына тарады. 1895 жылы Киотодағы Киото электр теміржолы алғашқы электр теміржолын, сондай-ақ алғашқы электрлік көше теміржолын ашты, ал алғашқы трамвайлар АҚШ-тағы J. G. Brill компаниясына тапсырыс берілген сияқты. 1923 жылы Шидзуока префектурасындағы Хоринучи теміржол компаниясы Германиядағы Deutz AG компаниясына алғашқы дизель локомотивін тапсырыс берді. 1927 жылы Токио метрополитені алғашқы метроны ашты, ол Токиодағы Уэно мен Асакусаны байланыстырды, ал электр вагондары 1000-шы сынып ретінде Ниппон Шарёға тапсырылды. 1928 жылы MAN AG дизель қозғалтқышымен жабдықталған алғашқы дизельді теміржол вагоны Ниигата префектурасындағы Нагаока теміржолы үшін Амемия Manufacturing компаниясы тапсырыс берді және өндірді. Жапонияда локомотивтер мен теміржол вагондары технологиясының дамуын ескере отырып, 1893 жылы JGR Kobe зауыты JGR 860-шы сынып ретінде алғашқы бу локомотивін өндірді. 1904 жылы Kōbu теміржолының (қазіргі JR East Chūō Main Line) Иидабаши зауыты 950-шы сынып ретінде алғашқы электрлік теміржол вагонын өндірген сияқты. 1926 жылы Hitachi компаниясы JGR ED15-ші сынып ретінде алғашқы электрлік локомотивті өндірді. 1927 жылы Ниигата инженерлік компаниясының дизель қозғалтқышымен жабдықталған алғашқы дизель локомотивін Амемия Manufacturing өндірді. Екінші дүниежүзілік соғыста Жапония да ауыр зардаптарға ұшырады, бірақ ел қайта құруды жүзеге асырды. 1964 жылы Жапон Ұлттық теміржолы (JNR) әлемдегі алғашқы электрлі жоғары жылдамдықты теміржолын, Токайдо Шинкансенді (стандартты калибр) ашты және Токио мен Осаканы байланыстырды. Бірінші жоғары жылдамдықты пойыздарды Kawasaki Heavy Industries, Nippon Sharyo, Hitachi, Kinki Sharyo және Tokyu Car Corporation (қазіргі J TREC) компаниялары Шинкансен 0-шы сериясы ретінде өндірді. Бүгінде Hitachi, Kawasaki, Nippon Sharyo, Kinki Sharyo, J TREC және Mitsubishi Heavy Industries компаниялары электр, аккумуляторлық, электрлі гибрид, электр дизельдік, дизельдік локомотивтерді, теміржол вагондарын, жоғары жылдамдықты пойыздарды және AGT-ларды өндіреді, олар бүкіл әлемде жүреді.

Пәкістан

1847 жылы алғашқы темір жол туралы ой туды, бірақ ол 1861 жылға дейін Қарачиден Котриге дейін салынған темір жол түрінде іске аспады. Осыдан бері темір жол көлігі Пәкістанда тәуелсіз көлік құралы ретінде кең таралған.

Шығыс Африка

Темір жол Кенияның Момбаса портынан Уганданың Кампаласына дейін салынды, бірақ құрылыс адам жейтін арыстандардың болуынан қиындыққа тап болды.

Намибия (Оңтүстік-Батыс Африка)

Оңтүстік-Батыс Африка неміс колониясындағы алғашқы темір жол – Уалвис-Бейден солтүстік-шығысқа қарай созылған, Свакопмунд пен Виндхук арасындағы бар жолмен қосылатын ұзын желі болды. Ол стандартты рельс енімен салынды және 1898 жылы пайдалануға берілді.

Марокко

Марокко теміржол көлігі алғаш рет 1906 жылы, ал кейіннен француз және испан протектораты кезінде дамыды. Бастапқыда ол ішкі аумақтардағы кен орындарынан портерге табиғи ресурстарды тасымалдау үшін пайдаланылды. Сонымен қатар, отарлық әскерлерді тасымалдауға да қолданылды.

Тарихнама

Хард II, Джон және Ян Дж. Керр, ред. Үндістанның темір жол тарихы: зерттеу нұсқаулығы (Брилл, 2012)
Ли, Роберт. "Қайшылықты федерация: Австралия темір жол тарихын зерттеудегі үлгілер". Тарихтағы қозғалыс (2013) 4#1 б. 149–158
Макдональд, Кейт. "Асимметриялық интеграция: темір жол империясынан алынған сабақтар". Технология және мәдениет (2015) 56#1 б. 115–149
Патак, Дев Н. "Мариан Агуар, Қазіргі заманды қадағалау: Үндістанның темір жолы және қозғалыс мәдениеті". Оңтүстік Азия: Оңтүстік Азия зерттеулері журналы (2012) 35#4 б. 900–901
Салерно, Елена. "Аргентинадағы темір жол тарихын зерттеу: шетелдік инвестициялар, ұлтшылдық және либерализм арасында". Тарихтағы қозғалыс (2014) 5#1 б. 105–120