Кіріспе

Христиандық теологиялық ұстаным

Христиандық теологияда патрипассионизм (батыс шіркеуінде осылай аталады) – шығыс шіркеуіндегі сабеллиандық ілімнің бір түрі (сондай-ақ модализм, модалистік монархизм немесе модальдық монархизмнің түрі). Модализм – Құдай Әке, Иса Мәсіх және Киелі Рух – Құдайдың үш жеке тұлғасы емес, бір монадтық Құдайдың үш түрлі көрінісі немесе шығуы деген сенім. Бұл сенімге сүйенушілердің түсінігі бойынша, олардың арасында ешқандай нақты немесе маңызды айырмашылық жоқ, сондықтан Рухтың немесе Ұлдың мәні Әкеге тән. Батыста бұл сенімнің бір түрі сыншылары тарапынан жеккөру мағынасында патрипассионизм деп аталды (латын тілінен "patri" – "әке", "passio" – "азап" сөздерінен), себебі олар бұл ілім Құдай Әке Мәсіхте тікелей денеленгендіктен, Әке айқын түрде өзінің толық құрбаны болды деп талап етеді.

Үштік көзқарас

Троица іліміне сәйкес, патрипассионизмді кейбір христиан шіркеулері еретик деп санайды, өйткені ол "Жаңа Келісімнің Әке, Ұл және Киелі Рухтың өзара қарым-қатынасы туралы ілімін түсіндіре алмайды". Бұл орында патрипассионизм Құдай Әкенің, Құдай Ұлының емес, адам болып, адамзаттың құтқарылуы үшін айқышқа шегеленіп азап шеккенін білдіреді. Бұл Иса Мәсіхтің Әкенің тұлғасы екенін көрсетеді, бірақ үштік ілімін ұстанатындар оны елші Пауыл сипаттаған айқышқа шегеленгенде болған құтқарудың рухани мәмілесін бұрмалау деп қарастырады: "Құдай [Үштік] адамдардың күнәларын есепке алмай, Мәсіх арқылы әлемді Өзімен татуластырды. Құдай [Үштік] күнәсіз болған [Назареттік Исаны] біз үшін күнә етіп жасады, осылайша біз [Ұл] арқылы Құдайдың [Үштік] адалдығына ие болдық". Дегенмен, патрипассионизмді өзгертіп, Құдайдың Исаға және басқа да адамдарға деген сезімі бар екенін, олардың тәжірибелерін бөлісетінін мойындауға болады. Толыққанды патрипассионизм үштік ерекшеліктерді жоққа шығарады, бірақ Құдайдың сезінуі немесе нәрселерді, соның ішінде физикалық емес азап түрлерін сезінуі христиандық дінінің негізгі қағидаларына қайшы келмейді. Исаның айқышқа шегеленуіне қатысты, олар Құдай Әкенің азап шеккені – Яғни, Ұлының айқышта азап шегуін көргенде эмоционалды және рухани қыналыс сезінгені, Киелі кітапта жазылғандай, жарайды деп мәлімдейді: "Рух барлық нәрсені, тіпті Құдайдың терең ойларын да зерттейді… Құдайдың ойларын Құдайдың Рухынан басқа ешкім білмейді… Бізге берілген нәрсе – Құдайдан келген Рух".

Тарих

Патрипассиандық II ғасырдың басында куәландырылған; Праксеас сияқты теологтар Құдайды бір жақты тұлға ретінде сипаттайды. Патрипассиандық – Сабеллиандықтан шыққан сенім ретінде қарастырылды, оның басты жақтаушысы Сабеллий болды, әсіресе оның басты қарсыласы Тертуллиан, ол сондай-ақ Праксеасқа да қарсы болды. Ертедегі қозғалыстың негізін қалаушы саналатын Сабеллий 220 жылы Папа Каликст I-мен шіркеуден қуылған дін қызметкері болды және Римде өмір сүрді. Сабеллий кейде «экономикалық Үштік» деп аталатын бір Құдай туралы доктринаны дамытты және «маңыздық Үштік» доктринасына қарсы шықты. Праксеас және Ноэт оның маңызды ізбасарлары болды. Сабеллийдің жазбалары жойылғандықтан, оның шын мәнінде патрипассиандыққа сенгенін анықтау қиын, бірақ Руфин жазған Апостолдардың сенімінің ерте нұсқасы Әкенің «жанынан өшпес» екенін нақты көрсетеді. Бұл жазба шамамен 390 жылға дейін сақталып қалған. Бұл қосымша патрипассиандыққа жауап ретінде жасалды, оны Руфин ересь деп санады, ал Игнатий денеге енгеннің жанынан өшпес екеніне сенді, «жанынан өшпес болғандықтан, Ол сезімтал денеде, өлмейтін болғандықтан, өлімге ұшырайтын денеде болды» деді. Киприан мен Тертуллиан модальдық монархияшыларды патрипассиандықпен айыптады. Монархияшылар Құдайдың Мәсіхтегі бірлігін және Ұл азап шеккенде Әке де сол азапты сезінгенін үйретті. Олар Әкенің айқышқа шегеленіп өлгенін үйретпесе де, кейде олар осыны істеген деп айыпталды. Бұл термин Ф. Л. Кросс және Э. А. Ливингстон сияқты басқа да бірлік діндерін сипаттау үшін қолданылды.