Кіріспе

Иммануил Великовский (,/v//ɛ//l//i/'/k//ɒ//f//s//k//i/; ; 10 маусым 1895 [Ескі стиль бойынша 29 мамыр 1895] 17 қараша 1979) – орыс-американдық психоаналитик, жазушы және катастрофист. Ол ежелгі тарихты псевдотарихи тұрғысынан түсіндіретін бірнеше кітаптың авторы, соның ішінде 1950 жылы жарық көрген «Worlds in Collision» (Соқтығысқан әлемдер) американдық бестселлері. Великовскийдің еңбегі псевдонауканың канондық мысалы ретінде жиі келтіріледі және демаркация мәселесінің мысалы ретінде қолданылады. Оның кітаптарында салыстырмалы мифология мен ежелгі әдеби көздер (Ескі өсиетті қоса алғанда) пайдаланылып, Жердің ежелгі тарихта басқа планеталармен (атап айтқанда, Венера мен Марс) қатаң байланыста болғаны дәлелденеді. Великовскийді Ханс Беллами, Игнатиус Доннели және Иоганн Готтлиб Радлоф сияқты катастрофистер қатарында британдық астрономдар Виктор Клуб және Билл Нейпер «Великовский жаңа катастрофистердің біріншісі емес; ол орта ғасырларға және одан да ертерек кезеңдерге дейінгі дәстүрлі катастрофистердің соңғысы» деп атап көрсеткен. Великовский электромагниттік әсерлердің аспан механикасында маңызды рөл атқаратынын дәлелдеді. Сондай-ақ, ол ежелгі Египет, Грекия, Израиль және басқа да ежелгі Таяу Шығыс мәдениеттері үшін қайта қарастырылған хронологияны ұсынды. Қайта қарастырылған хронологияның мақсаты – Шығыс Жерорта теңізінің шамамен 1100–750 жылдар аралығындағы «қара ғасыры» деп аталатын кезеңін түсіндіру және библиялық мәліметтерді негізгі археология және египеттік хронологиямен үйлестіру болды. Жалпы алғанда, Великовскийдің теориялары академиялық қауымдастықта назарсыз қалды немесе күшті қарсылыққа ұшырады. Дегенмен, оның кітаптары көбінесе жақсы сатылып, көпшілік ортасында ынталы қолдау тапты, көбінесе Великовскийге қатысты консервативті академиялық ортаның әділетсіздігі туралы мәлімдемелерге байланысты. Оның еңбектері мен оның қабылдануына байланысты туған дау «Великовский ісі» деп аталады.

Балалық шақ және ерте білім беру

Иммануил Великовский 1895 жылы Ресей империясының Витебск қаласында (қазіргі Беларусь) өркендеген еврей отбасында дүниеге келген. Шимон (Симон Иехиел) Великовскийдің (1859–1937) және Бейла Гроденскийдің ұлы, ол бала кезінде бірнеше тіл үйреніп, Мәскеудегі Медведников гимназиясына оқуға жіберілді, онда орыс тілі мен математикадан жақсы үлгерді. 1913 жылы алтын медальмен бітірді. Великовский содан кейін Еуропаға саяхаттап, Палестинаны аралады, Франциядағы Монпельеде қысқа мерзімге медицина оқыды және Эдинбург университетінде медицинаға дайындық курстарын тындырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталар алдында Ресейге оралып, Мәскеу университетіне түсіп, 1921 жылы медицина ғылымдарының кандидаты атағын алды.

Иерусалим еврей университеті

Медициналық білімін алғаннан кейін Великовский Ресейден Берлинге кетті. Әкесінің қаржылық қолдауымен Великовский еврей тіліне аударылған екі томдық ғылыми мақалалар жинағын редакциялап, жариялады. Бұл жинақтар "Scripta Universitatis Atque Bibliothecae Hierosolymitanarum" ("Иерусалим университеті мен кітапханасының жазбалары") деп аталды. Ол математика және физика саласын қамтитын томды дайындау үшін Альберт Эйнштейнді шақырды. Бұл жоба Иерусалимдегі Еврей университетінің қалыптасуындағы маңызды кезең болды, себебі жаңа құрылған университет басқа академиялық мекемелердің кітапханаларына "Scripta" жинағының көшірмелерін сыйға тартқандықтан, олар осы мекемелердің басылымдарының тегін көшірмелерін алуға мүмкіндік алды. 1923 жылы Великовский жас скрипкашы Елишева Крамерге үйленді.

Психиатр мамандығы

Великовский 1924 жылдан 1939 жылға дейін Палестинаның сол кездегі Британдық мандатында өмір сүрді, жалпы медицина, психиатрия және психоанализ салаларында медициналық тәжірибемен айналысты. Ол Венада Зигмунд Фрейдтің шәкірті Вильгельм Стекельден оқыған. Осы кезеңде ол медициналық және психоаналитикалық журналдарда шамамен ондай мақала жариялады. Ол Фрейдтің "Имаго" журналында да жарияланды, соның ішінде Фрейдтің өзінің түстерін ерте талдаған зерттемесі де бар.

АҚШ-қа көшіп келу және жазушы ретінде мансап құру

1939 жылы соғыс қаупі зейінге толы болған кезде Великовский отбасымен бірге Нью-Йорк қаласына көшті, «Эдип және Ахенатон» кітабы үшін зерттеу жұмыстарын жүргізу мақсатындағы академиялық демалысын өткізуді ниеттенді. Кітап Фрейдтің «Мосей және монотеизм» еңбегінен шабыттандырылып, фараон Ахенатонның аңызға айналған Эдип болу мүмкіндігін қарастырды. Фрейд Ахенатонның, көне египеттік, бір құдайға табынушы фараонның, Мұса пайғамбардың Израиль халқына шөлде үйреткен діни қағидалардың бастауы екенін айтқан. Фрейдтің (және одан бұрынғылардың) бұл тұжырымы, Киелі кітаптағы 104-ші псалмның Ахенатон қаласындағы Ахенатонның сарайындағы уәзір Айдың қабірінен табылған египеттік гимн – Атенге арналған Ұлы гимнмен ұқсастығына негізделген. Фрейдтің тұжырымын жоққа шығарып, Мысырдан шығу оқиғасын дәлелдеу үшін Великовский Мысыр құжаттарында Мысырдан шығуға қатысты мәліметтерді іздеді. Ондай құжаттардың бірі – Ипувер папирусы, онда Бібліядағы жазалардың бірнешесіне ұқсас оқиғалар баяндалған деп ол сенді. Конвенционалды египтология Ипувер папирусын Бібліядағы Мысырдан шығу күнінен (б.з.д. 1500–1450 жылдар) және Египеттің дәстүрлі хронологиясын қабылдағандардың Мысырдан шығу күнінен (б.з.д. 1250 жыл) бұрынғы кезеңге жатқызғандықтан, Великовскийге дәстүрлі хронологияны қайта қарастыру қажет болды. АҚШ-қа келгеннен кейін бірнеше апта өткен соң Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Алғашқы кітап жобасынан ауытқып, Великовский радикалды катастрофизм космологиясы мен қайта қарастырылған хронология теорияларын дамыта бастады, осы теориялары үшін ол танымал болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың қалған кезеңінде, Нью-Йорк қаласының тұрақты тұрғыны ретінде, ол өз идеяларын зерттеуді және жазуды жалғастырды, оларды академиялық және кең жұртшылыққа таратудың жолдарын іздеді. 1945 жылы ол өзінің теорияларын қорытындылаған екі шағын «Scripta Academica» кітапшасын жеке жариялады («Ежелгі тарихты қайта құру үшін тезистер» және «Гравитациясыз космос»). Ол соңғысының көшірмелерін академиялық кітапханалар мен ғалымдарға, соның ішінде 1947 жылы Гарвард астрономы Харлоу Шаплиге жіберді. 1950 жылы «Worlds in Collision» қолжазбасын сегіз баспа үйі қабылдамағаннан кейін, оны академиялық оқулықтар нарығында үлкен үлеске ие болған Macmillan баспасы жариялады. Кітап жарыққа шықпас бұрын-ақ, Harper's Magazine және Reader's Digest сияқты журналдарда оның жайлы өте оң пікірлер жарияланғаннан кейін, қызу дау-дамайлардың ортасына түсті, бұл бүгінгі күні креационистік көзқарас деп аталатын көзқарасқа ұқсас болды. Бұл Шаплинің назарына түсті, ол Великовскийге берген памфлеті арқылы оның тұжырымдарымен танысқандықтан, кітаптың жариялануына қарсылық көрсетті. Шапли Macmillan баспасына «Worlds in Collision» кітабын жариялағаны үшін оқулықтарды бойкоттауға ұйымдастыруға уәде берді, екі ай ішінде кітап Doubleday баспасына берілді. Ол кезде ол АҚШ-та бестселлерге айналды. 1952 жылы Doubleday Великовскийдің қайта қарастырылған хронологиясының бірінші бөлімін – «Хаос дәуірлері» кітабын жариялады, содан кейін 1955 жылы «Жердің үдеуі» (геологиялық том) кітабы жарық көрді. 1952 жылдың қарашасында Великовский Манхэттеннен Нью-Джерси штатының Принстон қаласына көшіп келді. 1950-жылдар мен 1960-жылдардың басында Великовский колледждер мен университеттерде ыңғайсыз тұлға саналды. Осы кезеңнен кейін ол лекция оқуға көбірек шақырулар ала бастады. Ол Солтүстік Американың университеттерінде, көбінесе көп көрермендер жиналғанда, лекциялар оқыды. 1972 жылы Canadian Broadcasting Corporation телеарнасы Великовский мен оның шығармашылығына арналған бір сағаттық арнайы бағдарлама көрсетті, содан кейін 1973 жылы BBC-де отыз минуттық деректі фильм түсірілді. 1970-жылдардың қалған бөлігінде Великовский өзінің уақытының көп бөлігін академиялық қауымдағы сыншыларын жоққа шығаруға арнады және өз идеялары туралы лекциялар оқу үшін Солтүстік Америка мен Еуропаны аралап сапарлады. Ол кезде қарт Великовский қант диабетіне және үдемелі депрессияға шалдыққан, оның қызының айтуынша, академиялық қауымның оның жұмысын тоқтатпауы оның жағдайын нашарлатқан болуы мүмкін. Ол 1979 жылы қайтыс болды.

Өлімнен кейінгі әдеби мұраны басқару

Көп жылдар бойы Великовскийдің мүлкін оның екі қызы – Шуламит Великовский Коган (1925 ж.т.), және Рут Рухама Великовский Шарон (1926 ж.т.) басқарды, олар көбінесе кез келген қосымша материалды жариялауға қарсы тұрды. (Бірақ, 1995 жылы жарық көрген және арагідік сынға ұшыраған «АБА – Даңқ және азап: Доктор Имануэль Великовскийдің өмірі» атты биографиясы мен Израильде жарық көрген «Хаос заманындағы» еңбектің тағы бір томы – «Грекияның қараңғы ғасыры» еврей тіліне аударылған нұсқасы осы ерекшеліктерге жатады). Великовскийдің Альберт Эйнштейнмен болған әңгімелері мен хат алмасуының жинағы Израильде еврей тілінде жарық көрді, оны оның қызы Шуламит Великовский Коган аударған және редакциялаған. 1990 жылдардың соңында Великовскийдің жарияланбаған кітап қолжазбаларының, мақалаларының және хаттарының көп бөлігі Великовский мұрағатының веб-сайтында қолжетімді болды. 2005 жылы Великовскийдің қызы Рут Шарон оның барлық мұрағатын Принстон университетінің кітапханасына тапсырды.

Қайта қаралған хронология

Великовский Мысырдың сотик даталау жүйесі мен Манетоның патшалық тізімдеріне негізделген Таяу Шығыс және классикалық әлемнің дәстүрлі хронологиясы мүлдем кемшіліктерге толы деп мәлімдеді. Осы себепті Киелі кітаптағы оқиғалар мен көршілес мәдениеттердегі оқиғалар арасында айқын сәйкестік болмады, сондай-ақ Грекияда және басқа жерлердегі жұмбақ "Қараңғы ғасырлардың" себебі де осы болды. Великовский бірнеше хронологиялар мен династияларды Мысырдың Ескі патшалығынан Птолемей дәуіріне ғасырлар бойы жылжытты (оның "Қайта қарастырылған хронология" деп атаған схемасы), "Шығуды" Мысырдың Орта патшалығының құлауымен бір уақытта етіп көрсетті. Ол Александр Македонский заманына дейінгі көптеген синхронизмдерді ұсынды. Ол бұл идеялар "Қараңғы ғасырлар" иллюзиясын жойып, Киелі кітаптағы тарихтық оқиғаларды және Геродот жазғандарды растайды деп дәлелдеді. Бұл ойлар алғаш рет оның "Ежелгі тарихты қайта құру жөніндегі тезистерінде" қысқаша айтылды, бірақ "Қаостағы ғасырлар" осы тақырыптағы оның алғашқы толық еңбегі болды. Одан кейін "Эдип пен Ахенатон", "Теңіз халықтары", "Рамзес II және оның заманы" және оның қайтыс болған кезде жарияланбаған, бірақ қазір Великовский мұрағатында онлайн қолжетімді екі қосымша еңбек: "Ассирияның жаулауы" және "Грекияның қараңғы ғасырлары" жарық көрді. Басты ағымдағы тарихшылар бұл идеяларды қабылдамаса да, Дэвид Роль және Питер Джеймс сияқты басқа тарихшылар да оларды дамытып, өздерінің қайта қарастырылған хронологияларын жасауға тырысты.

Великовскийлік

Великовский 1960-1970 жылдары көптеген ізбасарларына шабыт берді. Альфред де Грация өзінің «American Behavioral Scientist» журналының 1963 жылғы санын Великовскийге арнады, ол 1966 жылы кеңейтілген нұсқада «The Velikovsky Affair — Scientism Versus Science» кітабы ретінде жарық көрді. «The Skeptical Inquirer» журналы де Грацияның кейінірек жазған «Космикалық еретиктер» (1984) кітабына жазған шолуында де Грацияның күш-жігері 1970 жылдары Великовскийдің танымалдылығын сақтап қалуға себеп болуы мүмкін деп болжайды. Интердисциплинарлық зерттеулер қоғамы (SIS) «заманауи катастрофистердің, әсіресе, өте даулы доктор Иммануэль Великовскийдің еңбектеріне қызығушылықтың артуына байланысты 1974 жылы құрылды». Интердисциплинарлық ғылымдарды зерттеу институты (ISIS) 1985 жылы SIS-тен бөлініп шықты және Дэвид Роллдың басшылығымен құрылды, ол Великовскийдің қайта қарастырылған хронологиясын өз «Жаңа хронологиясы» пайдасына қабылдамады. «Кронос: Интердисциплинарлық синтез» журналы 1975 жылы «Великовскийдің жұмысымен айналысу үшін» құрылды. «Pensée: Immanuel Velikovsky Reconsidered» журналының он саны 1972 жылдан 1975 жылға дейін жарық көрді. Великовскийді қоршаған дау 1970 жылдардың ортасындағы шыңына жетті, ал 1980 жылдары халықтың қызығушылығы төмендеді. 1984 жылы бұрынғы Великовскийдің жақтасы К. Лерой Элленбергер Великовскийдің катастрофизмін қатты сынға алды. Кейбір Великовскийдің жарияланымдары мен Дэвид Талбот сияқты авторлар 2000 жылдарға дейін белсенді болып қала берді.

Сын

Великовскийдің идеяларын негізгі академиялық қауым (көбінесе қатты қарсылық білдіре отырып) қабылдамады, ал оның жұмысы барлық егжей-тегжейлі қорытындыларында қателі деп саналады. Сонымен қатар, ғалымдар оның дәстүрден тыс әдістемесін (мысалы, аспан механикасындағы сценарийлерді туындату үшін салыстырмалы мифологияны пайдалану) қорытынды жасаудың қабылдамас жолы деп санайды. Стивен Джей Гулд Великовскийге қатысты негізгі реакцияның тұжырымын ұсынды, ол былай деп жазды: "Великовский әсте не шарлатан емес, бірақ, менің пікірімді білдіріп, әріптестерімнің бірінен келтірсем, ол кем дегенде керемет қателік жасады. Великовский көне аңыздардың сөздік дәлдігін сақтау үшін аспан механикасы ғылымын қайта құруға тырысады." Великовскийдің ең көп сатылған, соның салдарынан ең көп сынға ұшыраған кітабы – "Дүниелер соқтығысуда". Астроном Харлоу Шапли, Сесилия Пейн Гапочкин сияқты басқалармен бірге, Макмилланның осы еңбекті жариялау шешімін қатты сынады. Астрономия қауымдастығының осы кітапқа қарсы негізгі сын-пікірлері – оның аспан механикасы физикалық тұрғыдан мүмкін емес, энергияны сақтау және бұрыштық импульсті сақтау заңдарына сәйкес келмейтін планеталық орбиталарды талап етеді. Великовский өзінің "Жұлдызды көрермендер және қабір қазушылар" кітабында, аспан механикасына қатысты сыннан қорғану үшін "Дүниелер соқтығысуда" кітабынан бастапқы қосымшаны алып тастауға тырысқанын, оның идеяларының құндылығы салыстырмалы мифология мен әдеби дереккөздерді пайдалану негізінде бағаланады деп үміттенгенін баяндайды. Алайда, бұл стратегия оны қорғамады: қосымша 1940 жылдардың аяғында Шаплиге және басқаларға таратылған "Гравитациясыз ғалам" монографиясының кеңейтілген нұсқасы болды, олар оның ішіндегі физиканы абсурдты деп санады. 1974 жылға қарай Великовскийдің еңбегіне қатысты даулар АҚШ қоғамына осылай тарағандықтан, Америка ғылымды ілгерілету қауымдастығы жағдайды шешуге міндетті болды, бұрын НЛО-ға қатысты жасағандай, Великовскийге ғылыми сессия арнады, онда (басқалармен қатар) Великовскийдің өзі және профессор Карл Саган болды. Саган Великовскийдің идеяларын сынады (Саганның сын кітабының нұсқасы баяндамада ұсынылғаннан әлдеқайда ұзын; төмендегі бейнені қараңыз). Оның сын-пікірлері "Ғылымшылар Великовскийге қарсы" және "Броктың миы: ғылым романсы туралы ойлар" кітабында түзетілген және қайта қарастырылған нұсқада бар. 1980 жылдарға дейін ғана "Дүниелер соқтығысуда" кітабы мифтік және әдеби көздерді пайдалану тұрғысынан егжей-тегжейлі сынға алынды, Боб Форрест оларды өте сынға алды (төменде қараңыз). 1974 жылдың басында Джеймс Фиттон Великовскийдің мифті түсіндіруіне қысқаша сын жариялады (Великовский мен оның жақтастары елемеді), оның айыптамасы былай басталды: "Кем дегенде үш маңызды жағынан Великовскийдің мифологияны қолдануы дұрыс емес. Біріншісі – оның барлық мифтерді дербес құндылық ретінде қарастыруға бейімділігі; екіншісі – тек оның тезисіне сәйкес келетін материалды қарастыруға бейімділігі; ал үшіншісі – оның өте жүйесіз әдісі." 20 ғасырдың аяғындағы аргументтердің позициясын қысқаша талдауды доктор Великовскийдің бұрынғы серіктесі және "Кронос" журналының редакторы К. Лерой Элленбергер өзінің "Великовскийден сабақ" еңбегінде берді. Жақында мұз ядроларын зерттеуде (мысалы, Гренландияның Dye 3 және Восток ядролары) қолдаушы материалдың болмауы, ұсынылған масштабтағы жаһандық апат туралы ұсыныстың кез келген негізін жоққа шығарды. Алайда, ағаш сақинасы сарапшысы Майк Бейли "Дүниелер соқтығысуда" кітабының мүмкін емес аспектілерін жоққа шығарғаннан кейін Великовскийге құрмет көрсетеді: "Дегенмен, мен Великовскийдің жұмысының барлық аспектілерімен келіспеймін. Великовский, әрине, ежегі заманғы мәтіндерде, адам өркениетінің аралығында, кометалар, метеориттер мен кометалық шаңның әсерін қамтитын, қазіргі уақыттағы апатты оқиғаларға сылтау бар екені туралы өз тұжырымында дұрыс болды. Бірақ, негізінен, Великовский кометалар туралы ештеңе түсінбеді. Ол салыстырмалы түрде шағын объектілердің төндіретін қауіпі туралы білмейді. Великовскийдің қайта қарастырылған хронологиясын барлық дерлік негізгі тарихшылар мен египтологтар қабылдамады. Алғашқы сыншылардан бастап, Великовскийдің дәлелдеу үшін материалды пайдалануы жиі өте таңдаулы деп мәлімделді. 1965 жылы әйгілі сына жазушы Абрахам Сакс Браун университетінің форумында Великовскийдің Месопотамияның сына жазу көздерін қолданғанын жоққа шығарды. Великовский Сакстың шабуылдарын ешқашан жоққа шығара алмады. 1978 жылы, Великовскийдің "Азаттық дәуіріндегі хаос" сериясының келесі томдарының ұзаққа соққан жариялануынан кейін, Ұлыбританиядағы Интердисциплинарлық зерттеулер қоғамы Глазго қаласында оның қайта қарастырылған хронологиясын талқылау үшін арнайы конференция ұйымдастырды. Питер Джеймс, Джон Бимсон, Джеффри Гаммонн және Дэвид Рол сияқты ғалымдардың жұмысының соңғы қорытындысы – қайта қарастырылған хронология негізсіз болды. SIS осы ағымдағы талқылаудың жаңаруларын жариялауды жалғастыруда, әсіресе тарихшы Эммет Суинидің еңбегін. Джеймс Великовскийге "египеттік хронологияға күдік тудыру арқылы шешімге жол көрсеткені үшін" алғыс айтса да, оның хронологиясының мазмұнын "қатаңдықпен қате" деп сынады, "шешілген мәселелерден гөрі одан да ауыр проблемалар тудырды" және "Великовский археологияны түсінбеді және стратиграфияны білмеді" деп мәлімдеді. Бауэр Великовскийді дәлелдеу үшін интерпретацияларды догматикалық түрде бекітуде айыптайды, олар ең болмағанда мүмкін, және "Азаттық дәуіріндегі хаос" кітабынан бірнеше мысал келтіреді.

"Великовский ісі"

Кейбір жақтан (әсіресе Харлоу Шапли бастаған алғашқы науқан) Великовскийге қарсы бағытталған жаушылық соншалық, кейбір комментаторлар қақтығыстың өзін талдады. Олардың арасында "Американдық мінез-құлық ғалымы" журналының зерттеулері болды, ол ақырында "Великовский ісі – Сациентизм ғылымға қарсы" деген атпен кітап түрінде жарық көрді. Бұл академиялық пәндердің өз саласынан тыс жұмыс істейтіндердің идеяларына қалай ден қойғанын талқылауға негіз салды, адамдардың пәндер аралық шекараны кесіп өтуіне академиялық қарсылық бар екенін көрсетті. Соңғы кезде Мэриленд университетінің тарих профессоры Джеймс Гилберт бұл дәстүрлі көзқарасқа қарсы шығып, Велковскийдің одақтасы Хорас Каллен мен Харлоу Шэпли арасындағы зияткерлік бәсекелестікке назар аударды. Ал бұрын Генри Бауэр "Великовский ісі" ғалымдардың жаңа идеяларға қарсылығын көрсетеді деген пікірге қарсылық білдіріп, "Великовскийдің талаптарының мәні мен дұрыстығын қарастыру керек, содан кейін ғана бұл іс ғылымдағы жаңа идеялардың қабылдануын түсіндіре алады деп шешуге болады" деп атап көрсетті. Осыған байланысты Кит Диксон социологтардың осы іске қатысты талдауы социологиядағы кең таралған дені сау емес тенденцияның мысалы екенін айтты, яғни барлық пікірлерді олардың рационалды негіздерін ескермей, идеологиялық ықпалмен түсіндіруге бейімділік. Ғылыми баспасөз, жалпы алғанда, Великовскийге өзінің сыншыларына жауап беруге мүмкіндік бермеді. Великовский бұл оны "жасырылған гений" етті деп мәлімдеді және өзін 16 ғасырғы еретик монах Джордано Бруномен салыстырды, ол өз нанымы үшін өртеуге берілді. Великовскийдің жарияланымдарынан туған дау 20 ғасырдың екінші жартысындағы катастрофизм қозғалысын қайта жандандыруға көмектескен болуы мүмкін; алайда, осы саладағы мамандардың кейбіреулері бұл қозғалыстың дамуына кері әсер еткенін, "Великовский ісі" деп аталатын жағымсыз жағдайлардың салдарынан қалып қойғанын санайды.