Кіріспе

"Іс жасаған әйел" (1895) – Грант Алленнің өзіне сенімді, орта тапқа жататын жас әйел туралы романы. Ол принцип тұрғысынан қалыпты жағдайға қарсы шығып, өз іс-әрекеттерінің салдарына толық дайын. Алғаш рет бұл роман Лондонда Джон Лейн басылымында "Жаңа әйел" идеалын насихаттау мақсатындағы серияда жарияланды. 1915 жылы Уолтер Уэсттің режиссерлігімен "Іс жасаған әйел" атты британдық нұсқаусыз фильмге бейімделді, ал кейін 1925 жылы неміс фильмi "Die Frau mit dem schlechten Ruf" болып түсірілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Герминия Бартон, Кембриджді бітірген дін қызметкерінің қызы, ата-анасының ықпалынан құтылып, Лондонға көшіп, жалғыз өмір сүре бастайды. Өзін-өзі асырауға мүмкіндігі болмағандықтан, ол мұғалім болып жұмыс істейді. Заңгер Алан Меррикпен танысып, ғашық болғаннан кейін, олар үйленбей бірге тұруды ұсынады. Ол да ойынша келісіп, екеуі Италияға көшеді. Флоренцияда Меррик, қызы Долорес дүниеге келмей тұрып, ішек қабынуынан қайтыс болады. Заңдық талаптар мен олардың үйленбегендігі Герминияның Мерриктің мүлкінен мұрагерлік құқығына ие болуына бөгет жасайды. Долорес пен оның достарына үлгі болғысы келген Герминия Англияға оралып, қызын жалғыз ана ретінде тәрбиелейді. Ол жас буынға әйел болса да, қоғамдағы әйелдердің әділетсіз жағдайына өз үлесін қоса алатынын көрсеткісі келеді – бәлкім, шағын қадам, бірақ одан кейін одан да ірі қадамдар жасалады. Алайда, Долорес анасының үйленбегендігіне ұялып, біртіндеп оған қарсы шыға бастайды. Соңында Герминия қызының бақыты үшін үлкен құрбандыққа барып, өмірден қол жұмбаққа бел буады.

Қабылдау

Аллен феминистік қозғалысты қолдады және өзінің романын әйелдер құқықтарын ілгерілету жолы ретінде қарастырды. Бұл дереу үлкен қызығушылық тудырды, мысалы, Флора Томпсонның шағын Гэмпшир қаласындағы жағдайды сипаттағандай, «ауылдағы ересектердің барлығы дерлік оны сатып алып, бір-біріне жеткізіп, оқып, пікір білдірді». Дегенмен, роман бастапқыда-ақ даулы болды, консервативті оқырмандар да, феминистер де Алленді ол ойлап тапқан басты кейіпкері үшін сынады. Мысалы, Виктория Кросс Алленнің кітабына жауап ретінде «Білмейтін әйел» (1895) романын жазды, ал миссис Ловетт Кэмерон «Білмейтін ер адам» романын жазды. Герминия Бартон неке институтына күмән келтіріп, үйленуден бас тартса, Виктория Кросстың кейіпкері Эвридика Уильямсон – «үйленбеген әйел» – мүмкін емес күйеуіне адал болып қалады, бірақ Үндістаннан келген сапарында оған ғашық болатын бір ер адаммен кездеседі. Сол сияқты, Ловетт Кэмеронның кейіпкері – үйленген ер адам, ол адасуға құмарлықтан бас тартады. Алленнің туындысына жауап ретінде жазылған тағы бір роман, Лукас Кливтің «Кімге ұнамайсың?» (1895) романы жақсы сатылып, жатқысымсыз пікірлерге ие болды. Автор бұл туралы былай деді: «Егер бір жас қыз махаббатсыз, қате некеден сақталса, егер бір бейберекет мінез леди Морристі еске түсіру арқылы оның флирт мансабында тоқтатылса, онда мен «Іс жасаған әйелге» жауап ретінде әлсіз дауысымды көтергенім үшін жұрттан кешірім сұраймын». Кампанияшы Эмма Брук бұл романды және өзінің «Артық әйел» романын 1880 жылдардағы интеллектуалдық пікірталасқа үстемдік еткен «жыныстық мәселені» шешуде маңызды деп санады. Ол 1906 жылы Фабиан қоғамында сөз сөйлеген кезде Г.Г. Уэллстің бұл мәселені қайта көтергеніне ренжіді. «Жаңа әйел» терминін енгізген феминист жазушы Сара Гранд романның маңызды әлеуметтік тазалық және моральдық мәні бар деп есептеді: «Грант Аллен мырза кең ойлы, либералды адам, және ол егер ер адамдарға көп әйел алуға рұқсат берілсе, әйелдер де полиандрияға баруға еркін болуы керек дейді. Мен оның көп әйел алуды мақұлдайтынын білмеймін, бірақ ол ер адамдарға жыныстық еркіндік берілсе, әйелдерге де берілуі керек деп айтуға дайын. Оқиғаның логикалық аяғына жеткенде, бұл сұраққа жауап беріледі және әйелдердің заңды неке арқылы қорғаныстан бас тартып, ештеңе ұтпайтынын, керісінше, барлығын жоғалтатынын анық көрсетеді». Томас Харди романдағы Алленнің прогрессивті мақсаттарын, олардың көркемдік орындалуынан гөрі көбірек бекітті.