Кіріспе
"Іс жасаған әйел" (1895) – Грант Алленнің өзіне сенімді, орта тапқа жататын жас әйел туралы романы. Ол принцип тұрғысынан қалыпты жағдайға қарсы шығып, өз іс-әрекеттерінің салдарына толық дайын. Алғаш рет бұл роман Лондонда Джон Лейн басылымында "Жаңа әйел" идеалын насихаттау мақсатындағы серияда жарияланды. 1915 жылы Уолтер Уэсттің режиссерлігімен "Іс жасаған әйел" атты британдық нұсқаусыз фильмге бейімделді, ал кейін 1925 жылы неміс фильмi "Die Frau mit dem schlechten Ruf" болып түсірілді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Герминия Бартон, Кембриджді бітірген дін қызметкерінің қызы, ата-анасының ықпалынан құтылып, Лондонға көшіп, жалғыз өмір сүре бастайды. Өзін-өзі асырауға мүмкіндігі болмағандықтан, ол мұғалім болып жұмыс істейді. Заңгер Алан Меррикпен танысып, ғашық болғаннан кейін, олар үйленбей бірге тұруды ұсынады. Ол да ойынша келісіп, екеуі Италияға көшеді. Флоренцияда Меррик, қызы Долорес дүниеге келмей тұрып, ішек қабынуынан қайтыс болады. Заңдық талаптар мен олардың үйленбегендігі Герминияның Мерриктің мүлкінен мұрагерлік құқығына ие болуына бөгет жасайды. Долорес пен оның достарына үлгі болғысы келген Герминия Англияға оралып, қызын жалғыз ана ретінде тәрбиелейді. Ол жас буынға әйел болса да, қоғамдағы әйелдердің әділетсіз жағдайына өз үлесін қоса алатынын көрсеткісі келеді – бәлкім, шағын қадам, бірақ одан кейін одан да ірі қадамдар жасалады. Алайда, Долорес анасының үйленбегендігіне ұялып, біртіндеп оған қарсы шыға бастайды. Соңында Герминия қызының бақыты үшін үлкен құрбандыққа барып, өмірден қол жұмбаққа бел буады.
Қабылдау
Аллен феминистік қозғалысты қолдады және өзінің романын әйелдер құқықтарын ілгерілету жолы ретінде қарастырды. Бұл дереу үлкен қызығушылық тудырды, мысалы, Флора Томпсонның шағын Гэмпшир қаласындағы жағдайды сипаттағандай, «ауылдағы ересектердің барлығы дерлік оны сатып алып, бір-біріне жеткізіп, оқып, пікір білдірді». Дегенмен, роман бастапқыда-ақ даулы болды, консервативті оқырмандар да, феминистер де Алленді ол ойлап тапқан басты кейіпкері үшін сынады. Мысалы, Виктория Кросс Алленнің кітабына жауап ретінде «Білмейтін әйел» (1895) романын жазды, ал миссис Ловетт Кэмерон «Білмейтін ер адам» романын жазды. Герминия Бартон неке институтына күмән келтіріп, үйленуден бас тартса, Виктория Кросстың кейіпкері Эвридика Уильямсон – «үйленбеген әйел» – мүмкін емес күйеуіне адал болып қалады, бірақ Үндістаннан келген сапарында оған ғашық болатын бір ер адаммен кездеседі. Сол сияқты, Ловетт Кэмеронның кейіпкері – үйленген ер адам, ол адасуға құмарлықтан бас тартады. Алленнің туындысына жауап ретінде жазылған тағы бір роман, Лукас Кливтің «Кімге ұнамайсың?» (1895) романы жақсы сатылып, жатқысымсыз пікірлерге ие болды. Автор бұл туралы былай деді: «Егер бір жас қыз махаббатсыз, қате некеден сақталса, егер бір бейберекет мінез леди Морристі еске түсіру арқылы оның флирт мансабында тоқтатылса, онда мен «Іс жасаған әйелге» жауап ретінде әлсіз дауысымды көтергенім үшін жұрттан кешірім сұраймын». Кампанияшы Эмма Брук бұл романды және өзінің «Артық әйел» романын 1880 жылдардағы интеллектуалдық пікірталасқа үстемдік еткен «жыныстық мәселені» шешуде маңызды деп санады. Ол 1906 жылы Фабиан қоғамында сөз сөйлеген кезде Г.Г. Уэллстің бұл мәселені қайта көтергеніне ренжіді. «Жаңа әйел» терминін енгізген феминист жазушы Сара Гранд романның маңызды әлеуметтік тазалық және моральдық мәні бар деп есептеді: «Грант Аллен мырза кең ойлы, либералды адам, және ол егер ер адамдарға көп әйел алуға рұқсат берілсе, әйелдер де полиандрияға баруға еркін болуы керек дейді. Мен оның көп әйел алуды мақұлдайтынын білмеймін, бірақ ол ер адамдарға жыныстық еркіндік берілсе, әйелдерге де берілуі керек деп айтуға дайын. Оқиғаның логикалық аяғына жеткенде, бұл сұраққа жауап беріледі және әйелдердің заңды неке арқылы қорғаныстан бас тартып, ештеңе ұтпайтынын, керісінше, барлығын жоғалтатынын анық көрсетеді». Томас Харди романдағы Алленнің прогрессивті мақсаттарын, олардың көркемдік орындалуынан гөрі көбірек бекітті.
"If one young girl is kept from a loveless, mistaken marriage, if one frivolous nature is checked in her career of flirtation by remembrance of Lady Morris, I shall perhaps be forgiven by the public for raising my feeble voice in answer to The Woman Who Did". The campaigner Emma Brooke saw this novel and her own novel "The Superfluous Woman" as important in trying to resolve the "Sex Question" which she thought dominated intellectual debate in the 1880s. She was annoyed when H. G. Wells reinvented the question when he spoke to the Fabian Society in 1906. Sarah Grand, the feminist writer who coined the term "New Woman," considered the novel to have and important social purity moral:Mr. Grant Allen is a large minded, liberal man, and he argues that if men are permitted to practice polygamy then women should be equally free to indulge in polyandry. I do not know that he approves of polygamy, only he is liberal enough to say that if men are to claim sexual freedom then it should be accorded to women also. The story answers the question when followed to its logical conclusions, and shows very clearly that women have nothing to gain and everything to lose by renouncing the protection which legal marriage gives. Thomas Hardy approved more of Allen's progressive aims in the novel, than of their artistic realisation.