Кіріспе

Савойялық философ, жазушы, заңгер және дипломат (1753–1821)

Жозеф Мари, граф де Мейстр (də mɛstʁ; 1 сәуір 1753 – 26 ақпан 1821) – савойялық философ, заңгер, дипломат және сот судьясы. Консерватизмнің негізін қалаушылардың бірі Майстр Француз революциясынан кейінгі кезеңде әлеуметтік иерархия мен монархияны қолдады. Франциямен тығыз жеке және зиялық байланыстарына қарамастан, Майстр өмірі бойы Сардиния Корольдігінің азаматы болды, ол Савой Сенатының мүшесі (1787–1792), Ресейдегі елші (1803–1817) және Туриндегі мемлекеттік министр (1817–1821) қызметтерін атқарды. Қарсы-Ағартушылықтың маңызды тұлғасы және Романтизмнің алға басушысы Майстр монархияны құдайдан бекітілген институт және үкіметтің ең тұрақты нысаны деп санады. Ол Франция тағына Бурбон әулетін қайтаруды және Рим папасының дүниелік істердегі жоғары билігін орнатуды қалады. Мейстрдің пікірінше, христиан дінін рационалистердің теріске шығаруы 1789 жылғы Француз революциясынан кейінгі тәртіпсіздік пен қан төгіске тікелей себеп болды.

Өмірбаян

Майстр 1753 жылы Савой герцогтігінің Шамбери қаласында дүниеге келді. Ол кезде Савой әулеті билік еткен Пьемонт-Сардиния Корольдігінің құрамына кірген. Оның отбасы француз және итальян текке жататын. Оның атасы Андре (Андреа) Майстр, ата-анасы Франческо және Маргарита Майстр (құрметті аты Далмасси) Ницца графтығынан шыққан, Ниццада (кейін Савой әулетінің билігінде болған) мата тігуші және кеңесші болып жұмыс істеген. Әкесі Франсуа Ксавье (1705–1789) 1740 жылы Шамбериге көшіп келген, судья және сенатор болды, соңында Пьемонт-Сардиния Королінен граф титулын алды. Анасының туысы Десмоц Румилли қаласынан еді. Ол он баланың ең үлкені және кіші ағасы Ксавьеге тәрбиеші болды, ол кейін генерал-майор және танымал көркем әдебиет жазушысы болды. Майстрдың біліміне иезуиттердің қатысы болған болуы мүмкін. Бастапқыда Майстр Франциядағы саяси реформаларды қолдаған, король Людовик XVI-ны Генералдық штаттарды шақыруға мәжбүрлеу үшін Парламенттегі магистраттардың күш-жігерін атқарылған. Франциядағы жер иеленуші ретінде Майстрдың осы органға қосылуға құқығы болды және ол мұндай мүмкіндікті қарастырғаны туралы мәліметтер бар. Майстр Генералдық штаттың аристократияны, дін қызметкерлерін және қара халықты біртұтас заң шығару органына біріктіру туралы шешімінен алаңдады, ол Ұлттық Конституциялық Ассамблеяға айналды. 1789 жылғы 4 тамыздағы тамыз жарлықтары қабылданғаннан кейін ол Франциядағы саяси оқиғаларға қарсы бұрылды. 1792 жылы француз революциялық әскері Шамбериді басып алғанда Майстр қашқан, бірақ Туриндегі патша сарайында лауазым таба алмағандықтан келесі жылы қайтып келді. Француздық режимді қолдамауды шешкен Майстр тағы бір рет, бұл жолы Швейцарияның Лозанна қаласына кетті. Ол Мадам де Стальдің салонында саясат және теология тақырыптарын талқылады, сонымен қатар «Савойлық роялисттің хаттары» (1793), «Маркиза Коста де Борегардқа, оның ұлының өмірі мен өлімі туралы сөз» (1794) және «Маркиза де Нав үшін бес парадокс» (1795) сияқты еңбектерін жазып, контрреволюциялық жазушы ретіндегі мансабын бастады. Оның дипломатиялық міндеттері көп болған жоқ, ол аристократиялық және бай саудагерлік айналымдарда кең танылған, достарының кейбіреулерін Рим католиктігіне өткізді және саяси философия бойынша ең ықпалды еңбектерін жазды. Майстрдің орыс өміріне қатысты дипломатиялық естеліктері мен жеке хаттары Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» романының дереккөзіне айналды. «Саяси конституциялардың және басқа да адам институттарының генеративтік принципі туралы эссе» (1809) атты кітабында Майстр конституциялар адам ақылының өнімі емес, керісінше, оларды біртіндеп жетілдіретін Құдайдан келетінін дәлелдеді. Майстрдің жазбаларындағы жаңалық – монархиялық және діни билікті ынталы түрде қорғауы емес, ең бастысы, биліктің шешуші әрекеттерге қабілетті жеке тұлғаға тиеуінің қажеттігі туралы аргументтері, сондай-ақ осы биліктің заңдылығының әлеуметтік негіздерін талдауы болды. Ол француз эмигранттарының аристократтарына арнаған сөзінде: «Сіздер роялист болудың жолын білуіңіз керек. Бұрын бұл инстинкт болған, ал қазір ғылым. Сіздер билікті тәртіпті сүйгендей сүйесіз, барлық ақыл-ой күшіңізбен». Майстрдың билік мәселесі мен оның заңдылығын талдауы Огюст Конт және Анри де Сент-Симон сияқты ертедегі әлеуметтанушылардың кейбір мәселелерін көре алды.

Дін

1816 жылы Плутархтың «Кінәлілерді жазалаудағы Құдайдың әділдігінің кешігуі» атты трактатының француз тіліне аудармасы жарық көргеннен кейін, Мастр 1819 жылы «Папа туралы» еңбегін жариялады – оның билік туралы діни көзқарасының ең толық баяны. Мастрдың пікірінше, үкіметті ұқсас тұрғыдан негіздеуге жасалған кез келген әрекет, қазіргі кез келген үкіметтің заңдылығы мен тиімділігі туралы шешілмейтін дау-жанжалдарға алып келеді, ал мұның өзі зорлық-зомбылық пен хаостың тууына себеп болады. Осыдан келіп, Мастр үкіметтің заңдылығы оның азаматтарына сұрақ қоюға рұқсат етілмейтін, бірақ ұқсас емес, сенімге негізделген негізде болуы керек деп санайды. Ол сондай-ақ саясаттағы билік діннен бастау алуы тиіс екенін, ал Еуропада бұл діни билік соңында Папаның қолында болуы керек екенін айтты.

Этика

Ол өзінің көптеген хаттарынан өзге, өлімінен кейін жарық көрген екі кітап мұра етіп қалдырды. «Санкт-Петербург кештері» (1821) – Платондық диалог нысанындағы теодиция, онда Майстр зұлымдық Құдайдың жоспарындағы орны арқасында бар екенін дәлелдейді. Оған сәйкес, кінәсіздердің қанды құрбандығы күнәлілердің күнәларын жуу арқылы адамдарды Құдайға қайтарады. Майстр мұны адам тарихының тағылымды да, түсініксіз де заңдылығы деп санайды.

Ғылым

Examen de la Philosophie de Bacon ("Бэкон философиясының зерттеуі", 1836) – Франсис Бэконның ой-өрісіне жасалған сын, оны Майстр құрылымдық рационалистік ойдың бастауы деп есептейді. Майстр сонымен қатар, гений ғалымдардың ұлы ғылыми жаңалығында шешуші роль атқарады деп романтикалық тұрғыдан дәлелдеді, мысалы, Иоганн Кеплер, Галилео Галилей және Исаак Ньютон сияқты шабыттанған ойшылдар көрсеткендей, бұл Бэконның механикалық әдіске сәйкес болу туралы теориясына қарсы келеді.

Саясат

Англо-ирланд мемлекет қайраткері және философ Эдмунд Беркпен бірге Мейстре еуропалық консерватизмнің негізін қалаушылардың бірі деп есептеледі. Мастре испандық саяси ойшыл Хуан Доносо Кортеске, француз роялисті Чарльз Мауррасқа және оның Action Française ұлтшыл қозғалысына, сондай-ақ неміс құқық философы Карл Шмиттке зор ықпал етті. Дегенмен, Мастре туралы төрт кітап жазған Каролина Арментеростың сөзіне сәйкес, оның еңбектері консервативті саяси ойшылдар ғана емес, сонымен қатар утопиялық социалистерге де әсер еткен. Огюст Конт пен Анри де Сент-Симон сияқты алғашқы социологтар әлеуметтік бірлік пен саяси биліктің бастаулары туралы өз ойларына Мейстренің ықпалын нақты мойындады. Саяси тарихшы Исайя Берлин Мейстрені 20 ғасырдағы фашизм қозғалысының алға басушысы деп санады, ол Мейстренің адам табиғатындағы өзін-өзі жоюға ұмтылысын білгенін және оны пайдалануға ниеттенгенін айтты. Алайда, итальян фашизмі Мейстренің реакциялық консерватизмін ашық түрде қабылдамады, ал Мейстренің шығармалары нацистік Германияда тыйым салынды.