Бір құдайға табыну, көп құдайлардың бар екендігіне сену

Кіріспе

Көп құдайлардың бар екендігіне сену, бірақ тұрақты түрде бір ғана құдайға табыну.

Монолатрия (μόνος, және λατρεία) – көптеген құдайлардың бар екендігіне сену, алайда тек бір құдайға ғана үнемі табыну. Бұл терминнің алғашқы қолданушысы Юлиус Веллхаузен болған деседі. Монолатрия, тек бір құдайдың ғана бар екенін мәлімдейтін монотеизмнен және хенотеизмнен өзгеше. Хенотеизмде сенуші бір құдайға табынса да, басқалардың, мысалы, әртүрлі аймақтардағы адамдардың, басқа құдайларға да тең құлшылық ете алатындығын қабылдайды.

Атенизм

Бастапқыда Аменхотеп IV ретінде таққа отырған перғауын Ахнатон, Мысырдың он сегізінші династиясы кезінде билігінің бесінші жылы (шамамен б.з.б. 1348–1346 жж.) Атонизмді енгізді. Бұрын салыстырмалы түрде беймәлім болған, Күннің дискісін бейнелейтін Күн құдайы Атонды ежелгі Мысыр дініндегі жоғарғы құдай дәрежесіне көтерді. Билігінің бесінші жылы Ахнатонның жаңа астана, Ахетатен (Атонның көкжиегі) салуының басталуын белгіледі, ол қазіргі "Амарна" деп белгілі бір жерде орналасқан. Аменхотеп IV өзінің жаңа табынуының куәсі ретінде өзінің атын ресми түрде "Ахнатон" (Атонға ұнамды) деп өзгертті. Атон құдайының құрметіне жаңа астана салумен қатар, Ахнатон ежелгі Мысырдың ең ірі ғибадатхана кешендерінің құрылысын қадағалады, оның ішінде Карнакта және Фивада, Амонның ескі ғибадатханасына жақын жерде. Билеушілігінің тоғызыншы жылы (шамамен б.з.б. 1344–1342 жж.) Ахнатон өзінің жаңа дінінің радикалды түрін жариялады, Атонды Египет пантеонының жоғарғы құдайы ғана емес, Египеттің жалғыз құдайы деп мәлімдеді, ал өзі Атон мен египет халқы арасындағы жалғыз делдал ретінде танылды. Атонизмнің маңызды ерекшеліктері Атонның көзге көрінбейтін рухын бейнелейтін сәулелермен (көбінесе қолмен аяқталатын) сәулелі күн дискісінен басқа, Атонның мүсіндері мен басқа да бейнелеріне тыйым салуды қамтыды. Ахнатон Атонға арналған Ұлы гимн сияқты дұғаларда Атонмен сөйлесті. Атонизм теологиясының толық мәліметтері әлі де белгісіз. Бір ғана құдайды мойындау және мүсіндерге тыйым салу – мысырлық дәстүрден радикалды қашықтық болды, бірақ көптеген ғалымдар Ахнатонды монотеизм емес, монолатрияның жақтасы деп санайды, өйткені ол басқа құдайлардың бар екенін белсенді түрде жоққа шығармады; ол тек Атоннан басқа ешкімге табынбады. Атонизм Атонға ғана құдайлық қасиеттерді жатқызбағаны белгілі. Ахнатон өзін Атонның ұлы деп жариялап, халықты өзіне табынуға шақырып, императорлық культті жалғастырды. Халық Ахнатонға табынуға тиіс болды; тек Ахнатон мен перғауынның әйелі Нефертити ғана Атонға тікелей табына алатын. Ахнатонның ізбасарлары билікке келгеннен кейін, Египет өзінің дәстүрлі дініне қайта оралды, ал Ахнатонның өзі діннен тайып кеткен деп айыпталды.

The pharaoh Akhenaten, who was initially enthroned as Amenhotep IV, initially introduced Atenism in the fifth year (approximately 1348–1346 BCE) of his reign during the Eighteenth Dynasty of Egypt. He raised Aten, once a relatively obscure solar deity representing the disk of the Sun, to the status of supreme deity in ancient Egyptian religion. The fifth year of his reign marked the beginning of his construction of a new capital, Akhetaten (Horizon of the Aten), at the site known today as "Amarna". Amenhotep IV officially changed his name to "Akhenaten" (Agreeable to the Aten) as evidence of his new worship. In addition to constructing a new capital in honor of Aten, Akhenaten also oversaw the construction of some of the most massive temple complexes of ancient Egypt, including one at Karnak and one at Thebes, close to the old temple of Amun. In his ninth year of rule (approximately 1344–1342 BCE), Akhenaten declared a more radical version of his new religion, declaring Aten not merely the supreme god of the Egyptian pantheon but the only god of Egypt, with himself as the sole intermediary between the Aten and the Egyptian people. Key features of Atenism included a ban on idols and other images of the Aten, with the exception of a rayed solar disc in which the rays (commonly depicted ending in hands) appear to represent the unseen spirit of Aten. Aten was addressed by Akhenaten in prayers, such as the Great Hymn to the Aten. The details of Atenist theology are still unclear. The exclusion of all but one god and the prohibition of idols was a radical departure from Egyptian tradition, but most scholars see Akhenaten as a practitioner of monolatry rather than monotheism, as he did not actively deny the existence of other gods; he simply refrained from worshiping any but Aten. It is known that Atenism did not solely attribute divinity to the Aten. Akhenaten continued the imperial cult, proclaiming himself the son of Aten and encouraging the people to worship him. The people were to worship Akhenaten; only Akhenaten and the pharaoh's wife Nefertiti could worship Aten directly. Under Akhenaten's successors, Egypt reverted to its traditional religion, and Akhenaten himself came to be reviled as a heretic.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) Әке Құдай, Иса Мәсіх және Киелі Рухты бір Құдайға жататын үш бөлек тұлға деп үйретеді: "Олардың үшеуі де ойларында, іс-қимылдарында және мақсатында біріктірілген, әрқайсысы білімнің, шындықтың және күштің толықтығына ие". Соңғы күндердің қасиеттілері дұғаны тек Әке Құдайға, Иса Мәсіхтің атынан айту керек деп санайды. Джеффри Р. Холланд былай деді:

Соңғы күндердің қасиеттілері Исаның Жохан 17:11-дегі: "Әй қасиетті Әке, Өзіңнің атыңмен маған бергендеріңді сақта, олар біздей біртұтас болсын" деген дұғасын, Ұлдың Әкемен ортақ сипаттарына, қасиеттеріне және мақсатына сілтеме ретінде түсіндіреді, сондай-ақ адамдардың соларға қол жеткізуі мүмкін деген үмітте. Мормондық ілімде Құдаймен біртұтас болу – өлместікке, кемелділікке, мәңгілік өмірге және Оның патшалығындағы ең жоғары дәрежеге ие болуды білдіреді. Д. Тодд Кристоферсон айтқандай, біз Иса сияқты "Құдаймен біртұтас бола аламыз". Жозеф Смит адамдардың Мәсіхпен бірге ортақ мұрагерлер болуға және егер олар Евангелияның заңдарын мен қағидаларын орындап, лайықты екендігін дәлелдесе, Мәсіх мұра еткеннің бәрін Құдайдан мұра етуге болатынын үйретті. Бұл жоғарылату процесі, адамдардың тәуекелдік арқылы сөзбе-сөз құдайларға айналуы мүмкін екенін білдіреді; сондықтан "құдай" термині – Құдайдың ең жоғары патшалығының мұрагері үшін қолданылады. Монолатрия монотеизм емес екендігін ескере отырып, мормонизмді монолатриялық дін деп жіктеуге қатысты Соңғы күндердің қасиеттілері арасында қызу пікірталас болып жатыр. Брюс Р. Макконки былай мәлімдеді: "Егер [монотеизм] дұрыс түсіндірілсе, Әке, Ұл және Киелі Рух – әрқайсысы бөлек және ерекше құдайлық тұлға – бір Құдай, яғни бір Құдайлық, онда нағыз қасиеттілер монотеисттер болып табылады".