Кіріспе

Құс түрлері

Батыс көкпар (Aechmophorus occidentalis) – көкпарлар тұқымдасына жататын су құсы. Халық арасында "dabchick", "қошқар мойынды көкпар" және "аққу мойынды көкпар" деп те аталады. Солтүстік Американың оңтүстік-батысынан табылған Плейстоценнің соңғы кезеңіне жататын батыс көкпардың қазба қалдықтары ерекше түр ретінде сипатталған, олардың түсі қара-ақ, мойны ұзын, жұқа, аққуға ұқсас және көздері қызыл. Оны Кларк көкпарымен шатастыру оңай, себебі екеуінің де сыртқы түрі, дене мөлшері, мінез-құлқы және тіршілік ортасы ұқсас, сондай-ақ аралас түрлері де белгілі. Батыс көкпарлары көлдерде, қамысты және ашық сулы жерлерде колониялар құрып ұялайды. Батыс көкпарларының ұялары өсімдік қалдықтарынан және ылғалданған материалдардан жасалады, ұя салу шамамен сәуірдің соңынан маусымға дейін басталады. Ұяны екі жыныстың да еңбегімен салады және оны жұмыртқа салу мен жатыру кезеңінде де жалғастырады. Бұл су құсы Солтүстік Американың батыс бөлігінде кең таралған, сондықтан оның көптеп таралған нақты бір жері жоқ. Оның бір тармағы – Кларк көкпары, көбінесе Солтүстік Американың оңтүстік бөлігінде кездеседі. A. o. clarkii-мен салыстырғанда A. o. occidentalis-тің қабырғалары ақшыл, ал арқасы ақырғы сұр түсті болады. Батыс көкпарының көздерінің айналасы қара, тұмсығы тік, жасыл-сары түсті, ал Кларк көкпарының көздерінің айналасы ақ, тұмсығы жоғары қарай иілген, ашық сары түсті. Батыс көкпарының жас балапандары сұр, ал Кларк көкпарының жас балапандары ақ болады.

Кіші түрлер

1858 жылы Джордж Ньюболд Лоуренс қараңғы түсті үлгілерге негізделген Podiceps occidentalis және Калифорниядан екі, ал Чиуауадан біреуі алынған үш ашық түсті үлгіге негізделген P. clarkii түрлерін анықтады. Бұл екі түсті морфтар бірге кездесіп, қоныстанып, тіпті шағылысып та жататын, сонымен қатар ұзақ жылдар бойы синонимдер саналды (бірақ P. clarkii неге кіші синоним ретінде қарастырылғаны белгісіз, себебі алфавит бойынша алғашқы болып келді). 1961 жылы Дигнан мексикалық үлгіні P. clarkii таксонының голотипі деп белгіледі. 1963 жылы Дикерман таксонды Aechmophorus clarkii деп қайта жаңартып, оны Мексикадан алынған кішкентай, қараңғы және ақшыл түсті құстар деп сипаттады. 1979 жылы Ратти жасаған толыққанды зерттеу шұңғырлардың әртүрлі фазалары арасында көбеюге кедергілер бар екенін көрсетті. 1986 жылы Дикерман қараңғы және ақшыл фазалар арасындағы айырмашылықтардың таксономиялық маңыздылығын мойындап, осы фазаларды әртүрлі түршелерге жіктеді:

A. occidentalis ssp. occidentalis, (Lawrence, 1858), ірі, қара түсті морф, Канаданың батыс бөлігінен және АҚШ-тан (Калифорния, Юта)
A. occidentalis ssp. ephemeralis, Dickerman, 1986 Батыс шұңғырдан кіші, қара морф, Солтүстік және Орталық Мексикадан.
A. clarkii ssp. clarkii, (Lawrence, 1858) Dickerman, 1963 Кішкентай, ақшыл морф, Солтүстік және Орталық Мексикадан.
A. clarkii ssp. transitionalis, Dickerman, 1986, ірі, ақшыл морф, Канаданың батыс бөлігінен және АҚШ-тан (Калифорния, Юта)

Көптеген дәлелдер әртүрлі түсті батыс шұңғырларының (қара және ақшыл) бір популяциядағы әртүрлі таксондар екенін көрсетеді, онда симпатриялық түрлену белгілі бір жолмен сақталады. Бұл түрлер өз түстеріне сәйкес жұптасады және қара және ақшыл жеке тұлғалар арасында араласу сирек кездеседі. Әр түр өзіне ұқсас топқа жақын қалуға бейімделген, осылайша олардың колониялық ұялары кездейсоқ таратылмайды.

Өсіру

Батыс гребсіздер Солтүстік Американың батысындағы ірі ішкі көлдерде жүздеген колонияларда ұялайды, кейде жағалаудағы батпақтарды да пайдаланады. Олардың ерекше жұптасу биі бар; екі құс тік тұрып, су бетінде шапшаң қимыл жасайды. Солтүстік құстар қыста батысқа, жағалау мұхиттарына көшеді, ал оңтүстік-батыстағы және Мексикадағы құстар жыл бойы тұрақты болуы мүмкін. Ұрпақ шашу маусымында құстар өздерін түрлі рәсімдер арқылы таныстырады. "Жүгіру рәсімі", сонымен қатар "су биі", "жарыс" немесе "жүгіру" деп те аталатын бұл рәсім жұп құрудың ең көп кездесетін тәсілі. Бұл рәсім екі еркек батыс гребсізінің немесе бір еркек пен бір ұрғашының жұбымен орындалады. Екі құстың бірі жүгіруді бастайды, ал жұптасқан құс дереу оны жалғастырып, үйлесімді түрде орындайды. Құстар қанаттарын бүгіп, басын алға созып, иілген мойнымен тік жүгіреді. Еркектер ұрғашылардың назарын аудару үшін бірге жүгіреді, ал егер екі еркектің бірі жүгіру арқылы ұрғашының қызығушылығын тудырса, ұрғашыны иелену үшін еркектер арасында бәсеке пайда болады. Екеуінің бірі бас тартады, ал "жеңімпаз" еркек ұрғашымен бірге жүгіру рәсімін орындап жұптасады және "Шөп рәсімін" жалғастырады. Шөп рәсімі көбінесе жұптасу және ұя салуға дейін орындалады. Жұп құрылғаннан кейін басталатын бұл рәсімде жұптастар бастарын суға батырады. Содан кейін олар бір орында суға сүңгіп, су бетіне шөпті мүңкілерінде ұстап шығады. Бұл рәсім жұптың біреуі шөпті тастап, суға қалыпты жағдайға келгенге дейін жалғасады. Олар "Сәлемдесу рәсімімен" жұптасуын жалғастырады. Сәлемдесу рәсімі жүгіру рәсіміне ұқсас және суға батыру, дірілдеу, күтім жасау және мойынды иіп дауыс шығару сияқты әрекеттерді қамтиды. Суға батыру рәсімінде бас суға батырылып, жылдам қозғалыспен мүңкіл қозғалтылады. Бұл төменгі мойын позыциясымен және көзге түсетін су шашырауымен сипатталады, ал дірілдеу рәсімінде мұндай емес.

Байланыс стилі

Батыс қазтұмсықтары балаларын күтіп-бағып жүргенде, байланыс үшін әртүрлі дыбыстарды қолданады. «Тықылдау» – олардың қолданатын екі дыбыстың бірі және ол дабыл қағыс сигналы ретінде пайдаланылады. Ата-аналар жаңадан туған балапандарын арқаларына мінгізіп алып жүреді, ал ата-аналар тықылдаған дыбысты естігенде, балапандар бас-мойындарын ата-аналарының арқасына жасырып, үндемейтін сигнал болып табылады. Егер балапандар 4 аптадан асқан болса, олар тықылдауға жауап ретінде өздігінен жүзіп немесе суға сүңгіп кетеді. Тықылдаған дыбыс шығарғанда, дыбыс шығарушылар ауыздарын ашпайды, сондықтан дыбысты кім шығарғанын анықтау қиын. Балапандарын мінгізіп алып жүрген ата-аналар, олай істемейтін ата-аналарға қарағанда, көбірек тықылдайды, сондай-ақ ата да, ана да тықылдауға бірдей бейім. Тағы бір дыбыс – «құрқылдау», ол тамақ туралы сигнал береді. Ата-ана құрқылдағанда, жас балапандар тамақ алу үшін ата-аналарының арқасынан бас-мойындарын шығарып, күтеді.

Ұрықтандыру және тіршілік ету

Жұпталу маусымы өткен сайын, жұптың шағылысу саны азаяды, яғни маусымның соңғы күндерінде жұпталу орын алса, туған балалардың саны кем болады. Дегенмен, маусымның соңында шайқаған ұялардан туған балалардың саны, ертерек шайқағандардан көбірек екендігі де хабарланады, бұл бұрынғы зерттеулермен келіспейді. Олардың өте сезімталдығына байланысты, батыс гребтердің табиғи ортасын қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, осы арқылы олардың көбейіп, балаларын алаңдатусыз немесе қауіпсіз өсіру мүмкіндігі артады. Соңғы екі онжылдықта гребтердің саны ақырындап азайып келеді, себебі тек қана жыртқыштар ғана емес, сонымен қатар олардың мекендеу орындарының жойылуы да, ал мұнай төгілуі – осының басты себептерінің бірі.

Тамақ және азықтандыру

Бұл құс карп, шабақ, моллюскалар, крабтар және саламандра сияқты екімекенділерді аулап жейді. Суға бату алдында көбінесе су астына қарайды. Жақындағы байқаулар гребе көлдің түбінде суға түсетінін көрсетеді. Кейбір шағын балықтар қасқырдың балықты ұстаған сияқты мүңкісімен шаншылады, ал қалғандары ұсталып алынады. Көпшілігі су астында жұтылады, бірақ кейбіреулері су бетіне көтеріліп, қысылып, жұтылады.