Кіріспе

Кларк көкбауыры (Aechmophorus clarkii) – көкбауырылар тұқымдасына жататын Солтүстік Америка су құсының бір түрі. 1980 жылға дейін бұл түр батыс көкбауырының (western grebe) ақшыл түрі деп есептелген, олардың дене мөлшері, таралған аймағы және мінез-құлқы ұқсас. Екі түрдің аралық белгілері де кездеседі. Бұл құс Солтүстік Американың батысындағы ірі көлдерде ұялайды және қыс айларында Тынық мұхитының жағалауына қоныс аударады. Калифорния, Невада және Аризонада (Төменгі Колорадо өзені аңғары), сондай-ақ Мексиканың орталық бөлігінде жыл бойы тұрақты популяцияларын сақтайды. Ол жәндіктермен, көпқыртысты құрттармен, шаябақтармен және саламандралармен қоректенеді, оларды суға сүңгіп ұстайды. Бұл түр батыс көкбауыры сияқты күрделі жұптасу биін орындайды.

Этимологиясы және жалпы атаулары

Оның жалпы атауындағы "Кларк" және түрлік эпитеті clarkii 19 ғасыр американдық геодезисі, сонымен қатар натуралист және коллекционер Джон Генри Кларкты құрметтейді. Aechmophorus туысының атауы ежелгі грек тіліндегі αἰχμά (айхме) сөзінен шыққан, ол "найзаның ұшы" дегенді білдіреді, ал φόρος ("форос") - "көтеруші" дегенді білдіреді. Екеуі бірге "найза ұшын көтеруші" деп аударылады және құстың ұзын, қанжар тәрізді мүсініне сілтеме жасайды. Мексикада оны "ачичилик пико наранжа" (батыс гребесі "ачичилик пико амарилло" деп аталады) деп атайды. Испанияда бұл құсқа ұсынылған жалпы атау - "Calque achichilique de Clark".

Сипаттама

Кларк көбелегі батыс көбелегіне өте ұқсас және олар бірге бірдей колонияларда кездеседі. 1992 жылы Сторер және Нуэчтерлейн, Сторер және басқалардың бұрынғы морфологиялық зерттеулерін жалғастыра отырып, бұл түрді батыс көбелегінен арқасындағы жалпы ақшыл қауырсынымен, сондай-ақ бетінің көбірек ақ бөлігімен ерекшеленеді деп анықтады, ол тек төменгі жағынан емес, көздің үстінен де созылады. Бір ерекшелік – оның тұмсығы, ол АҚШ-та ашық сары, ал батыс көбелегінің тұмсығы АҚШ-та жасыл сары, бұл басқа зерттеушілер де байқаған. Сторер және Нуэчтерлейн 1992 жылы бұл түрдің тұмсығының сәл жоғары қарай иілгенін, ал батыс көбелегінікі тік екенін айтады, бұл бұрынғы зерттеулерде көрсетілмеген. Жыныстар арасында айырмашылықтар аз, еркектерді әйелдерден ерекшелейтін ең басты белгі – еркектердің басындағы кішкене қырқаның болуы. Жастардың қауырсыны да батыс көбелегіне ұқсас, бірақ олар батыс түрлеріне қарағанда ақшыл болады. Гребтердің қараңғы және ақшыл түсті морфтары Мексикадағы көшіп-қонбайтын популяцияларда кездеседі, бірақ оларды жоғарыда сипатталған басқа морфологиялық белгілер бойынша ажыратуға болатыны белгісіз, себебі көптеген зерттеулер тек АҚШ популяцияларын қарастырды. Мексикадағы ақшыл морфтардың тұмсығы қызғылт сары, ал қараңғы морфтардың тұмсығы сары болады. Калифорнияда қыс мезгілінде қара түсті батыс көбелектерінің көптеген мысалдары Кларк көбелегіне тән ақ бетті көрсетті, бірақ бұл аралық белгі екені және маусымдық өзгерістерге байланысты болуы мүмкін деп саналды.

Тарих

Бұл таксон батыс көкбағаға өте ұқсас: оның мінез-құлқы, соның ішінде күрделі ұсыну билері бірдей, осы ареалда бірге кездеседі және ортақ көші-қон жасайды, сондай-ақ морфологиялық жағынан да дерлік еш айырмасы жоқ, тек түсі біршама ақшыл келеді. Екі таксон да сәтті шағылысуы мүмкін, нәтижесінде аралық түрлер пайда болады. Сондықтан, бұл көптеген құс түрлерінде кездесетіндей, жарық түсті морф (ақ түсі басым, ашық түсті нұсқа) деп есептелді. 1858 жылы Джордж Н. Лоуренс жарық түсті морфты жеке мексикалық және калифорниялық түр ретінде, Podiceps clarkii деп алғаш рет сипаттады. Лоуренс жаңа түрінің өкілі ретінде үш мысал келтірді, бірақ нақты холотипті көрсетпеді. Лоуренс қолданған үш үлгінің екеуі Калифорниядан келген ірі, көшіп-қоныс жасайтын құстар болса, ал үшінші үлгісі Чиуауа штатындағы Лагуна Санта-Мариядан алынған кішкентай құс еді. Дигнан 1961 жылы осы соңғы үлгіні холотип ретінде белгіледі.

Тіршілік ету ортасы

Су құстары болғандықтан, олар өмір сүруі үшін қажетті азық-түлік пен баспананы ұсынатын су көздеріне – көбінесе көлдерге немесе қолайлы ылғалды жерлерге, сондай-ақ ұя салу үшін пайдалана алатын ағаш жамылғысына жақын орналасқан су көздеріне мұқтаж. Мексикадағы осы құстың таралған аймағы екі жолақ бойымен оңтүстікке қарай созылады: біреуі Калифорния шекарасынан Тынық мұхитының жағалауымен Баха-Калифорния арқылы және шығанақ бойымен оңтүстік Сонораға дейін, екіншісі – Техас шекарасының артындағы Биг-Бенд аймағынан Мексиканың орталық тауларына дейін, биік орналасқан, ішкі аймақтарда таралған. Ең көп саны Халискодан Пуэблаға және солтүстік Оахакаға дейін оңтүстікте шоғырланған, мұнда таралу кенеттен тоқтатылады. Бұл екі таралған аймақ, гребтердің қайда кездесетінін көрсетеді, тек Мексиканың солтүстігінде АҚШ шекарасы бойындағы жолақта ғана бірігеді, оңтүстікте олар бірікпейді және өте үлкен қашықтықтармен бөлінеді. Атлантика жағалауында олар мүлдем кездеспейді. Осы құдаланулар көктемгі көші-қон кезінде және көбейту орындарына келгеннен кейін көп ұзамай болады. Кларк және батыс гребтері арасында көбейтіліс жағдайлары өте сирек болғанымен, фенотиптік будандар (екі түрге ұқсас қауырсыны бар құстар) жұптасып, өнімді ұрпақтар тудырған жағдайлар тіркелген. Дегенмен, егер бұл құстар әртүрлі көші-қондардан келсе және будандас емес болса, мұндай жағдайлардың болу ықтималдығы төмендеуі мүмкін, себебі олардың құдалану кезінде сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары.