Кіріспе

Primulaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Primula (/ˈprɪmjʊlə/) Primulaceae тұқымдасына жататын шөптесін гүлді өсімдіктер туысы. Оларға примула (P. vulgaris) – жағалар мен жол жиектерінде кездесетін танымал жабайы гүл кіреді. Басқа да көп таралған түрлері: P. auricula (аурикула), P. veris (сиыргүлі) және P. elatior (желтоқсан). Бұл және көптеген басқа түрлер әсем гүлдері үшін бағаланады. Олар кеңінен өсіріліп, будандастырылған (примуланың жағдайында, жүздеген жылдар бойы). Primula Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарында, оңтүстікке қарай Эфиопия, Индонезия және Жаңа Гвинеядағы тропикалық тауларда, сондай-ақ Оңтүстік Американың қоңыржай аймақтарында таралған. Белгілі түрлердің шамамен жартысы Гималай тауларынан шыққан.

Сипаттама

Примула – күрделі және әртүрлі туыс, альпілік етектен бастап батпақты шалғындарға дейін кең таралған өсетін орындары бар. Өсімдіктер көбінесе көктемде гүлдейді, гүлдері жиі жапырақтардың түбірлік розеткасынан өсіп шығатын қалың сабақтарда шар тәрізді сыпырғыштар түрінде ашылады; олардың гүлдері күлгін, сары, қызыл, қызғылт, көк немесе ақ түсті болуы мүмкін. Кейбір түрлерінің әртүрлі бөліктерінде ақ ұнтақты қабықша (фарина) жабыны болады.

Этимология

Примула сөзі – латын тіліндегі "бірінші" деген мағынаны білдіретін primus сөзінің әйелдік кішіргіші, көктемде ең бірінші гүл ашуға жататын гүлдерге қолданылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Примуланың 400-ден астам түрі бар, бірақ олардың шамамен 75%-ы шығыс Гималай тау тізбегінде және Батыс Қытайда (Юньнань провинциясы) таралған, бұл түрлердің көптігінің орталығы болып табылады. Басқа түрлер көптігінің орталықтары – Батыс Азия (Кавказ, Пиреней тауларынан Альп таулары арқылы Карпат тауларына дейінгі Еуропа таулары), Шығыс Азия таулары және Солтүстік Американың батыс жағындағы таулар. Примула Солтүстік Америка, Еуропа және Азияның таулы және жоғары ендік аймақтарында кездеседі, сондай-ақ Оңтүстік Америкаға, Африкаға (Эфиопия тауларына) және тропикалық Азияға (Ява және Суматра аралдарына) таралады. Солтүстік Америкада шамамен 25 түрі бар (олар бес бөлімге бөлінеді). Примула Солтүк жарты шардың ылғалды және қоңыржай климат аймақтарында, көбінесе орманды белдеуде, жазық далаларда, Альпілік шалғындарда, қарлы және далалық тундраларда өседі.

Экология

Примулалар Бургундия герцогы көбелегінің тамақтанатын өсімдігі болып табылады.

Өсіру

Примула түрлері кеңінен өсіріліп, гибридтелген, негізінен P. elatior, P. juliae, P. veris және P. vulgaris түрлерінен шығарылған. Полиант (Primula × polyantha) – осындай өсімдіктердің бір тобы, ол әдетте бір немесе екі жылдық ретінде өсіріледі және тұқымдар немесе жас өсімдіктер түрінде қол жетімді, барлық түстерде көптеген сорттарды қамтиды. Тағы бір үлкен сорттар тобы, аурикулалар деп аталатын, P. auricula және P. hirsuta (сондай-ақ басқа түрлер) арасындағы будандастыру нәтижесінде алынған. Мамандандырылған өсіру орындары мен аурикула қоғамдары осы құнды сорттардың өсірілуіне және көрмелерге қойылуына көмектеседі.

Гибридтер

Примула × Кевенсис = P. floribunda × P. verticillata (Кью примуласы)
Примула × pubescens = P. hirsuta × P. auricula

Түрлер

, Қытай флорасы онлайн 15-томдық.