Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарындағы шоқжұлдыз

Қарға – Оңтүстік аспан жарты шарындағы шағын шоқжұлдыз. Латын тіліндегі атауы "қарақас" дегенді білдіреді. 2-ші ғасыр астрономы Птолемей тізімдеген 48 шоқжұлдыздың бірі болып табылады, ол су жыланы Гидраның үстінде отырған, құдай Аполлон туралы әңгімелермен байланысты қарақасты бейнелейді. Ең жарқын төрт жұлдыз – Гамма, Дельта, Эпсилон және Бета Қарғасы түнгі аспанда ерекше төртбұрыш немесе крест пішінін құрайды. 2,59 шамасымен Гамма Қарғасы – сондай-ақ Гиена деп те аталады – шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыз. Бұл Күннен төрт есе салмақты қартайған көк алып жұлдыз. Жас жұлдыз Эта Қарғасында екі қалдық дискісі бар екені анықталды. Үш жұлдыз жүйесінде экзопланеталар бар, ал төртінші планеталық жүйе әлі расталмаған. TV Қарғасы – өте жақын орбитадағы ақ және қоңыр еріксіз жұлдыз.

Тарих және мифология

Б.з.д. кем дегенде 1100 жылға дейінгі Вавилон жұлдыз каталогтарында кейіннен Корвус деп аталатын жұлдызды қара қаңбақ (MUL. UGA. MUSHEN) деп атаған. Дәстүрлі астрономиядағыдай, ол жыланның (гректің Гидрасы) құйрығына орналастырылған. Вавилондық шоқжұлдыз жаңбыр және дауыл құдайы Ададқа қасиетті болған; б.з.д. екінші мыңжылдықта ол күзгі жаңбырлы маусым басталар алдында көтерілген болуы керек. Джон Роджерс Гидраның Бабылдың МУЛ. АПИН жинағындағы жер асты құдайы Нингишзиданы бейнелегенін айтты. Ол Корвус пен Кратердің (Гидрамен бірге) өлім символы екенін және жер асты әлеміне қақпаны белгілегенін ұсынды. Бұл екі шоқжұлдыз, бүркіт Аквила және балық Piscis Austrinus гректерге шамамен 500 жылы таныстырылды; олар тиісінше қысқы және жазғы күн тоғысын белгіледі. Сонымен қатар, Гидра ежелгі заманда аспан экваторын кесіп өткендіктен, маңызды белгі болып саналды. Корвус пен Кратер Митраизмнің иконографиясында да кездеседі, ол ежелгі Грекия мен Римге таралудан бұрын Орта Шығыстан шыққан деп есептеледі. Корвус Аполлон мен оның сүйіктісі Лапидтің Коронисі туралы мифпен байланысты. Коронис Аполлонға адал болмаған; ол бұл туралы таза ақ қарғыдан (немесе кейбір нұсқаларда қара қаңбақтан) білгенде, ашуға еріп, оның қауырсындарын қараға бояды. Корвусқа байланысты тағы бір аңыз: қара қаңбақ Аполлонға су әкелу жолында, інжір жеу үшін тоқтаған. Аполлонға шындықты айтудың орнына, ол өтірік айтып, Гидра жыланы оны судан тоқтатып, тырнағында жылан ұстап тұрғанын айтқан. Аполлон бұл өтірік екенін түсініп, көкке қара қаңбақты (Корвус), тостағанды (Кратер) және жыланды (Гидра) лақтырды. Ол одан әрі құсты жазалап, оның дүниеде де, аспанда да шөлдеуін қамтамасыз етті, онда тостаған қол жетпейтін жерде қалды.

Басқа мәдениеттерде

Қытай астрономиясында, Corvus жұлдыздары Оңтүстік Vermilion құсы (南方朱雀, Nán Fāng Zhū Què) ішінде орналасқан. Төрт негізгі жұлдыз арабаны бейнелейді, Жэнь, бұл 28-ші және соңғы айлық сарай; Альфа және Эта доңғалақтың тіректерін белгілейді, ал Зета – Чанша, табут. Үнді астрономиясында Corvus-тың бес басты жұлдызы Hasta, 13-ші накшатра немесе айлық сарайға сәйкес келетін қолды немесе жұдырықты білдіреді. Corvus бірнеше Полинезия мәдениеттерінде шоқжұлдыз ретінде танылды және мұхитты бағыттау үшін пайдаланылды. Маркиза аралдарында ол Mee деп, Пукапукада Te Manu деп, ал Қоғам аралдарында Metua ai papa деп аталды. Торрес бұғазының аралдарындағы халық үшін Corvus – үлкен Tagai шоқжұлдызының оң қолы (kupa жемісін ұстап тұрған), балық аулайтын адам. Бразилияның орталық бөлігіндегі Мату-Гросудағы Бороро халқы бұл шоқжұлдызды Geriguigui деп санады, ал солтүстік-батыс Амазонка аймағындағы Тукано халқы оны аққу деп қарады. Бразилиядағы Сан-Луис аралының тупи халқы үшін Corvus балық пісірілетін гриль немесе барбекю (seychouioura) ретінде көрінуі мүмкін. Бұл сурет Пегас шоқжұлдызының Ұлы алаңына да сілтеу болуы мүмкін.

Сипаттамалары

184 шаршы градусқа жататын және аспанның 0,446% -ын құрайтын Корвус 88 шоқжұлдыздың 70-ші орнында тұр. Оның солтүстігінде және шығысында Virgo, оңтүстігінде Hydra, батысында Crater орналасқан. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған шоқжұлдыздың үш әріптен тұратын белгісі "Crv" болып табылады. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы анықтаған шоқжұлдыздың ресми шекаралары алты сегменттен тұратын көпбұрышпен белгіленеді (суретте көрсетілген). Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оңтүстік көтерілу координаттары -11.68° мен -25.20° аралығында, ал ендік координаттары -11.68° мен -25.20° аралығында орналасқан. Оның Оңтүстік аспан жарты шарындағы орны, шоқжұлдыздың барлығын 65° солтүстік енінен оңтүстікке қарай көруге мүмкіндік береді. Шоқжұлдыздың шекараларында 6,5 жұлдыздық шамадан жарық немесе оған тең 29 жұлдыз бар. Жұлдыздардың ешқайсысы ерекше жарқын болмаса да, олар аспанның күңгірт бөлігінде орналасқан, бұл астеризмді түнгі аспанда оңай ажыратуға мүмкіндік береді. Гамма және Дельта Spica-ға жол көрсетушілер болып табылады. Гамма, сондай-ақ Гиена деп те аталады, Корвустың ең жарқын жұлдызы, оның шамасы 2,59. Оның дәстүрлі атауы "қанат" дегенді білдіреді, бұл B8III спектрлік типіндегі көк-ақ түсті алып жұлдыз, оның массасы 4,2 есе көп, негізгі ядролық сутегін толыққанды пайдаланып, негізгі тізбектен алшақтап, кеңейе бастады және салқындады. Гамма Корви А-дан 50 астрономиялық бірлік қашықтықта орналасқан, ол орбитасын 158 жылда аяқтауы мүмкін. Delta Corvi A-ның айналасында, оның ішкі жұлдыздық жүйесінің бөлігі ретінде жылы жұлдыздық шаң анықталды. Delta Corvi B - бұл 8.51 шамалы және K спектрлік класты қызғылт түсті жұлдыз, оны да жұлдыздық шаң қоршап тұр. Бұл жұлдыз T Tauri жұлдызынан кейінгі кезеңде, оның жарық серігінен кем дегенде 650 АЕ қашықтықта орналасқан және орбитасын аяқтау үшін кем дегенде 9400 жыл қажет. Дельта Корвидің жалпы атауы "қарақ" дегенді білдіреді. Бұл оң жақ қанатты белгілейтін екі жұлдыздың бірі. Жерден 280 жарық жылы қашықтықта. Екі ақ жұлдызды да қалың көзбен 5,2 шамасында көруге болады; негізгісі 5,9 шамалы, ал екіншісі 6,0 шамалы. Қарақтың кеудесін Бета Корви (нақты аты Крац) белгілейді. Ол өмірінің көп бөлігін B7V спектрлік типіндегі көк-ақ негізгі тізбекті жұлдыз ретінде өткізген болуы мүмкін. Минкар деген атпен белгілі, қарғаның мұрын тесігін белгілейтін Эпсилон Корви Жерден 318 ± 5 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Күннен шамамен 4 есе үлкен, өмірінің көп бөлігін B5V спектрлік типіндегі негізгі тізбекті жұлдыз ретінде өткізді. Бета мен Эпсилон Корви арасындағы төртбұрыштың оңтүстігінде 6 Корви орналасқан, Байер атласына сәйкес, ол құстың тұмсығының үстінде жатыр. Бұл жұлдыздың айналасында екі қалдық диск анықталды, біреуі 3,5 астрономиялық бірлік аралығында, ал екіншісі ~150 астрономиялық бірлік қашықтықта орналасқан. Зета Корви қарғаның мойнына белгі қояды. 420 ± 10 жарық жылы қашықтықта орналасқан, бұл шын мәнінде алыс қос жұлдыздық жүйе, спектрлік типі B1.5V қызу көк-ақ жұлдызы және оның серігі туралы көп мәлімет жоқ. Екі жұлдыз бір-бірін 2,9631 күнде айналып тұрады. Негізгісі Гиадес тобының көк артта қалған жұлдызы болуы мүмкін. Алғашқысы Күннен 15,5 есе үлкен, ал жарықтығы 52262 есе көп. VV Corvi - бұл жақын спектроскопиялық қосжұлдыз, оның екі құрамдас жұлдызы бір-бірін 1,46 күндік кезеңмен айналып тұрады. Екеуі де сары-ақ негізгі тізбекті жұлдыздар, спектрлік типі F5V, бірақ негізгі тізбектегі уақытының соңына жақындағандықтан кеңейе бастады және салқындады. Екі жұлдыздың массалық қатынасы 0,775 ± 0,024. Үшінші серігі "Екі микрондық аспанды зерттеу" кезінде табылды. W Corvi - бұл 9 сағат ішінде жарықтығы 11,16-дан 12,5-ке дейін өзгеретін тұтылуды жүзеге асыратын қосжұлдыз. Оның циклы бір ғасыр ішінде 1/4 секундқа өсті. Бұл ерекше жүйе, өйткені оның екі жұлдызы бір-біріне өте жақын, бірақ бетіндегі температурасы әртүрлі, сондықтан жылулық алмасу күтілгендей жүрмейді. SX Corvi - бұл тұтылу екілік, сонымен қатар W Ursae Majoris айнымалысы ретінде белгілі байланыс екілік. Екі құрамдас жұлдыз бір-біріне жеткілікті жақын айналып, олардың арасында масса алмасуы болды. Бұл жағдайда екіншілік негізгіге көп мөлшерде массаны ауыстырды. RV Corvi - бұл тұтылу болатын тағы бір қос жұлдыз. Оның жарықтығы 18 сағат ішінде 8,6-дан 9,16-ға дейін өзгереді. Жүйе 0,7473 күнде бір-бірін айналып жүретін F0 және G0 типті жұлдыздардан тұрады. Гамма Корвиге жақын және сол бинокулярлы өрісінде R Corvi, ұзақ мерзімді (Мира) өзгермелі жұлдыз көрінеді. Оның жарықтығы шамамен 317 күн аралығында 6,7-14,4 шамасында болады. TT Corvi - бұл M3III спектрлік типіндегі жартылай тұрақты өзгермелі қызыл алып жұлдыз және 923 жарық жылы қашықтықта орналасқан 6,48 шамалы. Ол Күннен шамамен 993 есе жарық. TU Corvi - бұл Delta Scuti айнымалысы - ең көп болғанда алты сағаттық қысқа кезеңді пульсациялайтын жұлдыздардың класы, олар стандартты шамдар ретінде және жұлдыз сейсмологиясын зерттеу үшін қолданылған. Ол 59 минут ішінде 6,53 шамасының шамамен 0,025 бөлігіне өзгереді. Үш жұлдыз жүйесінде планеталар бар екені расталды. HD 103774 - бұл Жерден 181 ± 5 жарық жылы қашықтықта орналасқан, 7,12 шамалы жас сары-ақ негізгі тізбекті жұлдыз. Ол Күннен 1,335 ± 0,03 есе үлкен және 3,5 ± 0,3 есе жарық. Оның радиалдық жылдамдығындағы өзгерістер 2013 жылы 5,9 күнде Күннен Neptune өлшемді планета айналып тұрғанын көрсетті. HD 104067 - бұл Жерден 69 ± 1 жарық жылы қашықтықта орналасқан, 7,93 шамалы K2V спектрлік типіндегі қызғылт жұлдыз. Күннен шамамен 80% үлкен, ол 55,8 күнде Neptune массасынан 3,6 есе үлкен планетамен айналып тұрады. WASP 83-тің айналасында Сатурн массасына тең планета бар, ол 5 күнде айналып тұрады. Ол 2015 жылы жұлдыздың үстінен өтуі арқылы табылды. Төртінші жұлдыз жүйесінде расталмаған планета бар. HD 111031 - Жерден 101 ± 2 жарық жылы қашықтықта орналасқан G5V спектрлік типіндегі күнге ұқсас жұлдыз. VHS J1256–1257 - Жерден 72,4 жарық жылы қашықтықта орналасқан жас қоңыр ергежейлілердің үштік жүйесі. Жүйе кеш M спектрлік типіндегі ергежейлілердің тең массалы орталық екілік жүйесінен және 102 ± 9 АЕ қашықтықта кеңінен бөлінген планеталық массалы қоңыр ергежейлі серігінен тұрады. DENIS P J1228.2 1547 - Жерден 73 ± 3 жарық жылы қашықтықта орналасқан, бір-бірін айналып жүретін екі қоңыр ергежейліден тұратын жүйе. TV Corvi - ақ ергежейлі және қоңыр ергежейліден тұратын, 90 минут сайын айналып жүретін жарықдиодты жаңа жұлдыз. Жүйенің негізгі шамасы 17, ол 12 шамасына дейін жарықтанады, ол 1931 жылы Клайд Томбо және 1990 және 2005 жылдары Дэвид Леви тапқан. Корвустың орталығында планеталық тұмандық, NGC 4361 орналасқан. Ол өзара әрекеттесетін екі галактикадан - NGC 4038 және 4039 - тұрады, Жерден қарағанда жүрек пішінінде көрінеді. Аты екі галактиканың соңынан шығатын үлкен толқынды құйрықтардан шыққан, себебі бұл спиральді галактикалардың бастапқы айналысы. Екі бастапқы галактика да спиральді галактикалар еді және қазір газ бұлттарының өзара әрекеттесуіне байланысты кең ауқымды жұлдыз құралымына ұшырауда. Галактикалар Жерден 45 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан және әрқайсысының бірнеше ультра жарық X-ray көздері бар, олардың шығу тегі белгісіз. Астрономдар олар сирек кездесетін X-ray шығаратын екілік жұлдыздар немесе орташа массалы қара тесіктер болуы мүмкін деп санайды. Антенна галактикалары телескопта 10 шамасында көрінеді. SN 2004gt - 2004 жылдың 12 желтоқсанында жарылған Ic типіндегі жаңа жұлдыз. Прогенитор ескі суреттерден анықталмады және Күннен 40 есе көп массасы бар WC Wolf–Rayet жұлдызы немесе екілік жұлдыз жүйесіндегі 20-40 есе көп массасы бар жұлдыз болуы мүмкін. SN 2007sr - 2007 жылдың 14 желтоқсанында жарықтығы шарыққан Ia типіндегі жаңа жұлдыз. Галактика жақын арада басқа жаңа жұлдыздар пайда болған жағдайда егжей-тегжейлі суреттер түсіруге қолайлы орын ретінде анықталды.

Метеорлар жауын

Екі белгілі метеор шашырауы Корвустың шегінен басталады. Неміс астрономы Куно Хоффмайстер 1937 жылы 25 маусым мен 2 шілде аралығында оларды байқағаннан кейін Корвидтерді ашып, оларға ат қойды. Олар содан бері көрінбеді, ал бұрынғы жазбаларды қарағанда, шашыраудың болуына дәлел табылған жоқ. Хоффмайстер бұл шашыраудың траекториясы 11P/Tempel–Swift–LINEAR кометасының траекториясына ұқсас екенін айтты, бірақ 2011 жылы Жуков және оның әріптестері бұл туралы растамады. Бұл шашырау 4015 Уилсон-Харрингтонмен шартты түрде байланыстырылған. 2013 жылдың қаңтар айында MO Video Meteor Network 20-26 қаңтар аралығында байқалған 300-ге жуық метеорды анықтағаннан кейін Эта Корвидтерін ашқанын жариялады. Олардың бар екендігі сол жылдың соңындағы деректерді талдау арқылы расталды.

Танымал мәдениет

1624 жылы неміс астрономы Якоб Бартч Арго-Навис шоқжұлдызын Нұх пайғамбардың кемесімен теңестіріп, Корвус пен Колумбаны Төрелік кітабындағы оқиғадағы қаран мен көгершінмен байланыстырды. Action Comics #14 (қаңтар 2013) комиксі, 2012 жылдың 7 қарашасында жарық көрген, сюжетінде астрофизик Нил деГрасс Тайсон Суперменнің туған планетасы Криптонның Жерден 27,1 жарық жылы қашықтықтағы Корвус шоқжұлдызындағы LHS 2520 қызыл жұлдызының айналысында екенін анықтайды. Тайсон DC Comics компаниясына Криптонның туған жұлдызына лайықты нақты жұлдызды таңдауға көмектесті және Корвустағы жұлдызды таңдады, ол Суперменнің орта мектебінің символы – Смоллвилл қарандары.