Кіріспе

4 ғасырдағы грек ақыны Ликофрон (б.з.д. 330–325 жылдары шамамен туған) – эллинистік грек трагикалық ақыны, грамматик және комедияға түсініктеме беруші, оған «Александра» поэмасы жатқызылады (әлде болмаса, бұл дұрыс емес).

Өмір және әртүрлі шығармалар

Ол Евбеядағы Халкиде дүниеге келді және Александрияда Птолемей Филадельф (285–247 б.з.д.) тұсында өркендеді. Судаға сәйкес, он ғасырдағы Византиялық грек тарихи энциклопедиясы, ол Соклдің ұлы, бірақ Региумдық Ликусы оны асырап алған. Ликофронның кейбір трагедияларына әсер еткен және тіпті оның туралы сатиралық драма жазған грек философы Менедеммен таныс болған деп есептеледі. Белгісіз бір уақытта Ликофрон Александриядағы әдеби қозғалысқа қызығып, сонда қоныстанды. Птолемей оған Александрия кітапханасындағы комедияларды реттеуді тапсырды; оның еңбегінің нәтижесінде ол комедия туралы трактат жазды. Ликофрон анаграммаларды да шебер жазатын. Өмірінің көп бөлігі сияқты, Ликофронның өмірінің соңы да уақыттың құшағында жоғалып кетті, бірақ оның қайтысы туралы белгілі бір мәліметтер бар. Өмірінің соңы Александрияда өткені белгісіз, бірақ оның соңғы күндері туралы Овидийдің "Ибис" поэмасында айтылған: "Tuque cothurnatus cecidesse Lycophrona narrant, Haereat in fibris fixa sagitta tuis" ("Олар Ликофронның аяқкиімдерімен құлап, оның сүйектеріне жебесі кіргенін айтады") – толық сақталған. Ескендір туралы алғашқы айғақ б.з.б. бірінші ғасырда Александриялық грамматик Теооннан (б.з.б. бірінші ғасыр) келген. "Александра" 1474 иамбикалық триметрден тұрады. Бұл Кассандра айтқан болжамнан құралған, ол Трояның және гректер мен троялық батырлардың болашағын баяндайды. Мифтік және кейінгі оқиғаларға сілтемелер енгізілген, ал поэма Ұлы Ескендір туралы айтылыммен аяқталады, ол Азия мен Еуропаны біріктіретін әлемдік империя құрды. Поэма автордың сирек есімдер мен ерекше мифтер туралы білімін көрсетуге бағытталған көрінеді. Ол ескі ақындардан жиналған күмәнді мағыналы сөздерге толы, сондай-ақ автордың ұзақ ойлап тапқан күрделі сөздерінен тұрады. Бұл, әрине, Александрия мектебі үшін көрсетілімдік туынды ретінде жазылған, қарапайым поэзия емес. Византия кезеңінде ол өте танымал болды, жиі оқылды және түсіндірілді; "Александраның" қолжазбалары көп. Поэманың екі түсіндірмелі қайта жазылуы сақталған, ал Исаак пен Иоанн Цетцестің оқулықтарының жинағы өте құнды. Автордың нақты аты мен тегі, "Ликофрон" туралы құпиялы тарихи дәстүрдің астында жасырылған, ықтимал, Ликофронның атын және оның әдеби мазмұнын қолданған, бірақ бұл эмуляция емес, ертеректегі автордың трагедия мен комедияны түсіндіруді біріктіргенінің ирониялық еске алуы. Осылайша, оның туындысының толық ирониясын бағалауға болады. Кассандра оның троялық ата-бабаларының ұрпақтары "сұңғыларымен даңқтың ең биік тәжін жеңіп, жер мен теңіздің билігі мен монархиясын иеленеді" деп болжайды және тарихи оқиғаларға сілтемелермен толықтырады. Кейбір ғалымдар, мысалы Стефани Уэст, осы үзінділерді кейінірек қосылған деп санайды және поэманың көп бөлігін трагедиялық ақын Ликофронға жатқызуды қорғайды. Томас Нельсон мен Кэтрин Мольсворт "Ликофронның" псевдоним екенін, поэманың стилін көрсететінін және оны софист Ликофронның "салқындауымен" байланыстыратынын дәлелдейді. Көптеген ғалымдар Птолемей сарайының римдіктерді мақтау үшін мұндай туынды тапсырыс бермейтініне сенімді. Египет пен Рим арасында б.з.б. 273 жылы саяси қарым-қатынас орнағанымен, Птолемей II билігі кезінде екі держава көп дипломатиялық байланыс жасаған жоқ. Египет б.з.б. екінші ғасырдан кейін Римге көбірек тәуелді болды, өйткені әлсіз перғауындардың салдарынан бұрынғы қуатын жоғалтты. Сондықтан көптеген тарихшылар "Александраның" Рим генералы Тит Квинт Фламининнің Македонияның Филипп V-іне қарсы Киноскефаладағы әскери жеңісінен кейін жазылғанын айтады, егер бұл дұрыс болса, онда 197 жыл туу күні немесе жаратылу күні болар еді.