Кіріспе
Жеке құқық саласы
Міндеттемелер құқығы – азаматтық құқық жүйесі және аралас құқық жүйелерінде жеке құқықтың бір саласы болып табылады. Ол жеке тұлғалар арасында туындайтын құқықтар мен міндеттерді ұйымдастырып, реттейтін ережелер жиынтығы. Нақты құқықтар мен міндеттер міндеттемелер деп аталады, ал осы құқық саласы олардың туындауы, күшіне енуі және тоқтатылуымен айналысады. Міндеттеме – бір немесе бірнеше тараптардың (міндеттеме берушілердің) белгілі бір әрекеттерді жасауға немесе жасаудан бас тартуға міндетті болатын заңдық байланыс (vinculum iuris). Осылайша, міндеттеме борышкерге орындау міндетін жүктейді, сонымен бірге орындауды талап етуге борышкерге тиісті құқық тудырады, оған орындау тапсырылуға тиіс.
The law of obligations is one branch of private law under the civil law legal system and so called "mixed" legal systems. It is the body of rules that organizes and regulates the rights and duties arising between individuals. The specific rights and duties are referred to as obligations, and this area of law deals with their creation, effects and extinction. An obligation is a legal bond (vinculum iuris) by which one or more parties (obligants) are bound to act or refrain from acting. An obligation thus imposes on the obligor a duty to perform, and simultaneously creates a corresponding right to demand performance by the obligee to whom performance is to be tendered.
Тарих
Бұл сөз бастапқыда латын тіліндегі "obligare" сөзінен туындаған, ол "lig" түбірінен шыққан, бұл байланыстыруды, мысалы "re ligio" сияқты, Құдайға деген міндеттемелерді білдіреді. Бұл термин алғаш рет Плауттың "Трукулент" пьесасында 214-жолда пайда болады. Міндеттемелер бастапқыда Рим құқығының бір бөлігі болған жоқ, ол көбінесе мұрагерлік, мүлік және отбасылық қатынастар мәселелерімен айналысты. Ол бір тарап екінші тарапқа зиян келтірген кезде жүйедегі олқылықты толтыру үшін дамыды. Бұл жағдайлар бастапқыда өш алудың қарапайым дәстүрлі заңымен реттелді. Бұл жағымсыз жағдай ақырында жауапкершілік жүйесіне айналды, онда адамдар алдымен ынталандырылды, содан кейін кінәлі тараптан немесе оның отбасынан ақшалай өтемақы алуға, өш алудың орнына мәжбүр болды. Бұл заңдағы өш алудан өтемақыға қарай маңызды өзгерісті білдірді. Мемлекет бұл күш-жігерді белгілі бір құқық бұзушылықтар үшін стандартталған сомалармен қолдады. Міндеттеме құқығының ең алғашқы түрі бүгінгі күні қылмыстық құқық деп аталатын нәрседен шыққан. Алайда, осы формадағы жауапкершілік борышкердің кредиторға ақшалай өтемақы "борыш" екенін білдірмейтінін атап өту маңызды, ол жазадан қашудың бір жолы ғана болды. Егер борышкердің немесе оның отбасының төлем жасауға мүмкіндігі болмаса, онда бұрынғы ережелер он екі кестеде, атап айтқанда III кестеде көрсетілгендей сақталды. Бұл бөлім, қаншалықты қатал көрінсе де, бастапқыда борышкерлерді кредиторлардың артық қиянатын қорғау мақсатымен жасалды.
Анықтама
Юстиниан өзінің "Институттары" кітабының 3-ші кітабының 13-ші бөлімінде міндеттілікті (obligatio) "мемлекетіміздің заңдарына сәйкес белгілі бір әрекетті орындау қажеттілігімен байланысты заңдық байланыс" деп анықтайды. Ол міндеттемелерді келісімшарттар, деликттер, квази-келісімшарттар және квази-деликттер деп бөліп көрсетеді. Бүгінгі таңда азаматтық құқықта қолданылатын міндеттеме – бір немесе бірнеше тараптардың (міндеттілердің) белгілі бір әрекетті (престацияны) орындауға немесе орындамауға міндетті болатын заңдық байланыс (vinculum iuris). Осылайша, міндеттеме теңдеудің екі жағын қамтиды: міндеттінің престацияны орындау міндеті де, міндеттінің престацияны алу құқығы да. Бұл, тек міндеттілік жағын қамтитын, англо-саксондық құқықтағы міндеттеме ұғымынан өзгеше. Әрбір міндеттеменің төрт қажетті шарты бар, олар міндеттеме элементтері деп аталады:
міндетті: міндеттемені орындауға міндетті тұлға; міндеті бар адам.
міндеттіге талап етуші: міндеттемені орындауды талап ету құқығына ие тұлға; құқығы бар адам.
престация, нысан: орындалуға тиіс әрекет.
заңдық байланыс, vinculum juris: міндеттілерді престациямен байланыстыратын себеп.
the obligor: obligant duty bound to fulfill the obligation; he who has a duty. the obligee: obligant entitled to demand the fulfillment of the obligation; he who has a right. the subject matter, the prestation: the performance to be tendered. a legal bond, the vinculum juris: the cause that binds or connects the obligants to the prestation.
Келісімшарттар
Келісімшартты заң бойынша күші бар келісім деп кеңінен анықтауға болады. Гай келісімшарттарды төрт санатқа бөлді: консенсус негізіндегі келісімшарттар, ауызша келісімшарттар, заттық келісімшарттар және жазбаша келісімшарттар. Бірақ бұл жіктеме барлық келісімшарттарды, мысалы, уәделер мен атаусыз келісімшарттарды қамтып шыға алмайды; сондықтан қазір қолданылмайды. Көптеген заманауи құқық ғалымдарының пікірінше, келісімшарттардың ең маңызды жіктелуі – консенсус негізіндегі келісімшарттар, олар міндеттемелерді тудыру үшін жай ғана тараптардың келісімін қажет етеді, және формалды келісімшарттар, олардың жарамды болуы үшін белгілі бір нысанда жасалуы тиіс (мысалы, көптеген Еуропа елдерінде жылжымайтын мүлікті сатып алуды реттейтін келісімшарт нотариус куәландырған арнайы жазбаша нысанда жасалуы керек).
Квазишарттар
Квази-келісімдер келісімдер сияқты міндеттемелердің көзі болып саналады, бірақ басты айырмашылық – олар ерік білдірудің келісімі арқылы жасалмайды. Басты жағдайлар: басқа біреудің ісін оның рұқсатынсыз жүргізу (negotiorum gestio), негізсіз байыту және қателесіп төленген сома (solutio indebiti). Бұл римдік жіктеме қазіргі заманғы стандарттар бойынша әлдеқандай даулы, себебі осы жағдайлардың көптегені келісімдерден мүлдем бөлек деп есептеледі (әсіресе негізсіз байыту), және олардың орнына деликттер немесе міндеттемелердің ерекше көздері ретінде жіктеледі. Олар тараптардың келісіміне немесе келіспеуіне қарамастан, жағдайлар бойынша түйсіндіріледі. Сондықтан оларды квази-келісімдер деп атайды. Рим құқығы бойынша квази-шарттық міндеттемелердің мысалдары төменде көрсетілген:
Қалған қылмыстар
Атау қылмыстарға өте ұқсас, бірақ қылмыстардың маңызды элементтерінің бірінен айырылған әрекеттер жиынтығын қамтиды. Оған res suspensae, ғимараттардан төгілген немесе лақтырылған заттарға жауапкершілік, жүк тасушылардың/қонақүй иелерінің/жаяушылардың жауапкершілігі және қателік жіберген судьялар кіреді. Мысалы, қонақүй иелерінің жауапкершілігі, қонақтар қонақүйде қалдырған белгілі бір заттар қонақүйдің қызметкерлерімен жойылған, зақымдалған немесе жоғалған жағдайда міндеттемелер тудырады. Бұл жағдайда, қонақүй иесі қонақтың мүлкіне келтірілген залал үшін жауапты болады, тіпті ол өзі тікелей себеп болмаса да.