Кіріспе

Құс түрі

Ақ құйрық (Motacilla alba) – мотациллидтер тұқымдасына жататын шағын сайрақ құс, оған пипиттер мен ұзын тырнақтар да кіреді. Бұл түр Еуропаның көп бөлігінде, Азия Палеарктикасының және Солтүстік Африканың бір бөлігінде көбейеді. Аляскада сирек кездесетін көбелек құс ретінде таралған. Ол өзінің аумағының ең жылы жерлерінде тұрақты мекендейді, ал қалғандары Африкаға көшіп барады. Ирландия мен Ұлыбританияда қара түсті тұқымдас, пид вагтейл немесе су вагтейл (M. a. yarrellii) басым; Ирландияда оны вилли вагтейл деп те атайды, оны Австралияның Rhipidura leucophrys түрімен шатастырмау керек, себебі олардың екеуі де бірдей жалпы атауға ие. Барлығында М. альбаның 9-11 түршесі бар. Ақ құйрық – ашық кеңістікте, көбінесе адамдар қоныстанған және суға жақын жерлерде тіршілік ететін жәндік жейтін құс. Ол жемін көріп, қуалай алатын жалаңаш жерлерді ұнатады. Қалалық аймақтарда ол автотұрақтар сияқты асфальтталған жерлерде азық іздеуге бейімделген. Ол тас қабырғалар мен осыған ұқсас табиғи және адам жасаған құрылыстардың жарықтарында ұялайды. «Қамқорлық қажет емес» санатында болғанымен, оған қатысты бірнеше қауіп бар, мысалы, үй жануары ретінде ұстау және тамақ ретінде пайдалану.

Таксономия және жүйелеу

Аққұйрық – Карл Линнейдің 1758 жылы жарық көрген «Systema Naturae» еңбегінің 10-шы басылымында сипатталған көптеген түрлердің бірі және ол әлі де бастапқы атауын, Motacilla alba, сақтап келеді. «Alba» деген латынша сөздің мағынасы – «ақ». Мотацилла туысының ішінде аққұйрықтың ең жақын генетикалық туыстары басқа қара-аққұйрықтар, мысалы, жапондық мотацилла (Motacilla grandis) және ақ қабақты мотацилла (Motacilla madaraspatensis) (сондай-ақ, Меконг мотацилласы, Motacilla samveasnae, оның филогенетикалық орны әлі анықталмаған), олармен бірге ол жоғары түр құрайтын сияқты. Дегенмен, mtDNA цитохром b және NADH дегидрогеназа суббірлігі 2 тізбегінің деректері аққұйрықтың өзі полифилетикалық немесе парафилетикалық екенін (яғни, түрдің өзі біртұтас топ емес екенін) көрсетеді. МтДНК қолданылған басқа филогенетикалық зерттеулер нәсілдер арасында гендер ағынының жоғары екенін және осының нәтижесінде Motacilla alba бір түр болып табылады деген тұжырымға келеді. Бір зерттеуде тек екі топтың бар екені айтылған: альбоидтар тобы (М. а. альбоид, М. а. леукопсис және М. а. персоната) және альба тобы (М. а. альба, М. а. yarrellii, М. а. baicalensis, М. а. ocularis, М. а. lugens және М. а. subpersonata).

Сипаттама

Ақ құс - денесі жұқа, ұзындығы (Шығыс Азия түршесі ұзынырақ, - см-ге дейін жетеді), және оның туысына тән, үнемі құйрығын шайқап тұратын ұзын құйрығы бар. Орташа салмағы 7 кг, ал жабайы табиғаттағы ең ұзақ өмір сүру мерзімі шамамен 12 жылды құрайды. Одан басқа да бірнеше түршелер бар, олардың кейбіреулері географиялық оқшауланудың нәтижесі болуы мүмкін, мысалы, Ұлыбритания мен Ирландияда кездесетін M. a. yarrellii, қазір көршілес Еуропалық құрлықтың жақын аудандарында да көбейеді. Табиғатты зерттеуші Уильям Яреллдің құрметіне аталған пид-вагтейл, номинативті түршесінің сұр түсін қарамен (немесе әйелдерінде - өте қою сұрмен) алмастырады, бірақ мінез-құлқы жағынан бірдей болады. Басқа түршелердің кейбіреулерінің жарамдылығы күмәнді, олар қанаттарының, арқасының және басының түсімен немесе басқа да ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Кейбір түршелерде көбейтілу маусымында жыныстық диморфизм байқалады. Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияда қыстау кезінде алты түршеге дейін кездесуі мүмкін, оларды осы жерде ажырату қиын. мтДНҚ-ны пайдалана отырып жүргізілген филогенетикалық зерттеулер морфологиялық белгілердің, соның ішінде арқа мен жақтың түсінің бірнеше рет дамығанын көрсетті. M. a. yarrellii номинативті түршеге қара арқасынан басқа ұқсас, ал Гималайдың M. a. alboides Орталық Азияның M. a. personata-дан тек қара арқасымен ғана ерекшеленеді. M. a. personata Батыс Гималайдағы Кашмирдің Сиддар аңғарында көбейетіні тіркелген. Сондай-ақ, негізгі құйрық ауысымы кезінде арқа мен жақтың түсі өзгеретіні байқалады; барлық қара мойынды түршелер қыста ақ мойын мен таңдауына ие болады, ал кейбір қара арқалы құстар қыста сұр арқалы болады.

Түршесі Ауқымы Ескертулер Суреті M. a. alba Еуропа, Иберия түбегінен Урал тауларына дейін, Түркия, Левант, Исландия, Фарер аралдары және Гренландияның шығыс жағалауы. Кейбіреулері Еуропаның оңтүстігіне, Африкаға, Кения мен Малавиге дейін көшіп барады. Сирек жағдайда Ұлыбританияда кездеседі. Номинативті түрше M. a. yarrellii Ұлыбритания мен Ирландия, солтүстік бөлігіндегі құстар Испания мен Солтүстік Африкада қыстайды, оңтүстікке қарай орналасқандары жыл бойы тұрады. M. a. lugens Ресейдің Шығыс бөлігі (Приморье, Хабаровск өлкесі), Камчатка түбегі, Курил аралдары, Сахалин, Жапония (Хоккайдо, Хонсю) Қара арқалы вагтейл немесе Камчатка/Жапон пид-вагтейлі, M. a. yarrellii-ге ұқсас, бірақ қара көз жолағы және ақ ремигтері бар; жеке түр болуы мүмкін. M. a. leucopsis Қытай, Корея түбегі, Жапония (Рюкю аралдары, Кюсю), Жапонияға (Хонсю), Оңтүстік-Шығыс Азия, Үндістан және Океанияға қарай кеңейіп жатыр Амур вагтейлі Британдық түршесі Motacilla alba yarrellii Уильям Яреллдің (1784–1856), «Британ құстарының тарихы» (бірінші басылымы 1843 ж.) еңбектерінің авторының құрметіне аталған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр бүкіл Еуразияда 75° солтүстік ендікке дейін көбейеді, Арктикада тек шілде айының изотермасы 4 °C-тан төмен болатын аймақтарда таралмайды. Сондай-ақ, Марокко және Батыс Аляска тауларында да көбейеді. Ол әртүрлі орталарда мекендейді, бірақ шөлдерде кездеспейді. Ақ құйрық қарғалары оның таралу аймағының батыс Еуропа және Жерорта теңізі сияқты жылы аймақтарында қыстап қалады, ал қалған бөлігінде көшіп-қонып жүреді. Солтүстік Еуропалық түрлер Жерорта теңізі мен тропикалық және субтропикалық Африкада қыстайды, ал Азиялық құстар Таяу Шығысқа, Үндістанға көшеді. Солтүстік Америкалық популяцияның құстары тропикалық Азияда қыстайды.

Мінез-құлық және экология

Бұл түрдің ең айқын ерекшелігі – дерлік үнемі құйрығын қимылдатуы, осы қасиет түрге және тіпті туысқа жалпы атауын берген. Осы мінез-құлықтың кең таралғандығына қарамастан, оның себептері толыққанды түсініксіз. Оның себебі, ол жануарларды қозғап, аулауға көмектесуі немесе басқа шайқақтарға бағынуын білдіруі мүмкін деген болжамдар бар. 2004 жылғы зерттеу нәтижелері оның ықтимал жыртқыштарға ескерту белгісі болуы мүмкін екенін көрсетті.

Тамақ және тамақтандыру

Ақ құйрықты торғайдың тамақтануының нақты құрамы орналасқан жеріне қарай өзгереді, бірақ құрлықтағы және судағы жәндіктер мен басқа да ұсақ омыртқасыздар оның тамағының басым бөлігін құрайды. Оларға қоңыздар, шұбарлар, кішкентай бұқақтар, кенелер, құрттар, шаяндар, өлекселердегі дернәсілдер және, ең маңыздысы, шыбырлар жатады. Тамақта кішкентай балық шабақтары да кездеседі. Ақ құйрықты торғай көшіп-қонбайтын аймақтарында ерекше, себебі ол жәндіктермен қоректенетін құс және қыс айларында да жәндіктерді жеуін жалғастырады (басқа көптеген жәндік жейтін құстар орташа белдеуде көшіп кетеді немесе өсімдіктермен қоректенуге көшеді).

Өсіру

Ақ құйрықтар бір жұпқа адал болады және көбейтін аумақтарын қорғайды. 3-ден 8-ге дейін жұмыртқа салады, көбінесе 4-тен 6-ға дейін болады. Жұмыртқалары сары майға ұқсас түсті, көбінесе ақшыл жасыл немесе бирюза реңді, және қызғылт қоңыр дақтармен толы болады; олардың орташа өлшемі... Екі ата-ана да жұмыртқаларды күтеді, бірақ анасы көбінесе ұзақ күтеді және түні бойы күтеді. Жұмыртқалар 12 күннен кейін (кейде 16 күнге дейін) жарыла бастайды. Екі ата-ана да балаларды 12-15 күн аралығында ұшқанша дейін тамақтандырады, ал ұшқаннан кейін тағы бір апта тамақтандырады. Бұл қарақұмық құстың жұмыртқасын салуға бейім екені белгілі, бірақ егер оның ұясы паразиттенген болса, ақ құйрық әдетте ұясын тастап кетеді. Мокснес және авторлар бұл құстың кішкентай болғандықтан кіріп келген жұмыртқаны ұядан итеруге және оны тесіп жоюға мүңкіндігі жетпейтіндігіне байланысты болады деп болжайды.

Мәртебе

Бұл түрдің кең таралған аймағы бар, оның шамамен ауданы миллиондаған шаршы шақырымнан асады. Жалпы саны 130-230 миллионға дейін бағаланады. Ақ шалқа (Motacilla alba) Латвияның ұлттық құсы болып табылады және латыш халық әндерінде жиі кездеседі.