Кіріспе
Герпес туысының вирусы – Эпштейн-Барр вирусы (EBV), ресми түрде Адам гаммагерпесвирусы 4 деп аталады, герпес туысындағы адам герпесвирусының тоғыз белгілі түрінің бірі және адамдарда ең көп таралған вирустардың бірі. EBV – екі тізбекті ДНК вирусы. Эпштейн-Барр вирусы (EBV) – адамда тұрақты инфекцияны қалыптастыратын алғашқы онкогенді вирус. EBV инфекциялық мононуклеозды тудырады және көптеген қатерлі аурулармен тығыз байланысты. Вакцинаның әртүрлі түрлері жануарлар мен адамдарда сынақтан өтті. Алайда, олардың ешқайсысы да EBV инфекциясының алдын ала алмады және бүгінгі күнге дейін ешқандай вакцина бекітілген жоқ. Вирус жұқпалы мононуклеозды ("моно" немесе "бездік қызба") тудырады. Ол сондай-ақ түрлі қатерлі емес, қатерлі емес және қатерлі Эпштейн-Барр вирусымен байланысты лимфопролиферативтік аурулармен, мысалы, Буркитт лимфомасы, гемофагоциттік лимфогистиоцитоз және Ходжкин лимфомасымен байланысты; асқазан қатерлі ісігі және мұрын-жұтқыншақ қатерлі ісігі сияқты лимфоидты емес қатерлі ісіктермен; және адам иммуножеткіліксіздігі вирусымен байланысты жағдайлармен, мысалы, түкті лейкоплакия және орталық нерв жүйесінің лимфомаларымен байланысты. Вирус сондай-ақ балалық шақтағы "Алиса ғажайыптар елінде" синдромы және жіті мишаша атаксиясы сияқты аурулармен байланысты, сондай-ақ кейбір деректер бойынша, дерматомиозит, жүйелі қызыл жегі, ревматоидты артрит және Шёгрендер синдромы сияқты аутоиммундық аурулардың даму қаупінің жоғарылауымен байланысты. Әлем бойынша жыл сайын шамамен 200 мың қатерлі ісік EBV-ге байланысты деп есептеледі. 2022 жылы өткізілген ірі зерттеу (20 жыл ішінде 10 миллион адам) EBV-ді мультипль склероздың басты себебі деп көрсетті, соңғы EBV инфекциясы мультипль склероздың даму қаупін 32 есеге арттырады. EBV жұқпасы ауызша сілекей және жыныс жолдарының секрециясы арқылы жүзеге асады. Көптеген адамдар EBV жұқтырғаннан кейін бейімдік иммунитетін қалыптастырады. АҚШ-та бес жастағы балалардың шамамен жартысы және ересектердің 90% бұрын жұқтырғандығының белгілері байқалады. Аналық антиденелердің қорғанысы жоғалған кезде нәрестелер EBV жұқтыруға бейімделеді. EBV жұқтырған балалардың көпшілігінде ешқандай симптомдар байқалмайды немесе олар балалық шақтағы басқа да жеңіл, қысқа мерзімді аурулардан ажыратылмайды. Инфекция жасөспірім шақта немесе жас ересек шақта пайда болған жағдайда, 35-50% жағдайда инфекциялық мононуклеозды тудырады. EBV иммундық жүйенің B-лимфоциттерін және эпителий клеткаларын жұқтырады. EBV-ның алғашқы литикалық инфекциясы бақылауға алынғаннан кейін, EBV жасырын күйі адамның өмірінің соңына дейін оның B-лимфоциттерінде сақталады. 2020 жылдың шілдесінде зерттеушілер тобы вирустың нуклеокапсидінің алғашқы толық атомдық моделін жасады. Бұл "алғашқы толық атомдық модельге икосаэдрлік капсид, капсидпен байланысты тегмент кешені (CATC) және вирустық геномды транслокациялау аппараты – додекамерлік портал кіреді".
The Epstein–Barr virus (EBV), formally called Human gammaherpesvirus 4, is one of the nine known human herpesvirus types in the herpes family, and is one of the most common viruses in humans. EBV is a double stranded DNA virus. Epstein–Barr virus (EBV) is the first identified oncogenic virus, which establishes permanent infection in humans. EBV causes infectious mononucleosis and is also tightly linked to many malignant diseases. Various vaccine formulations underwent testing in different animals or in humans. However, none of them were able to prevent EBV infection and no vaccine has been approved to date. The virus causes infectious mononucleosis ("mono" or "glandular fever"). It is also associated with various non malignant, premalignant, and malignant Epstein–Barr virus associated lymphoproliferative diseases such as Burkitt lymphoma, hemophagocytic lymphohistiocytosis, and Hodgkin's lymphoma; non lymphoid malignancies such as gastric cancer and nasopharyngeal carcinoma; and conditions associated with human immunodeficiency virus such as hairy leukoplakia and central nervous system lymphomas. The virus is also associated with the childhood disorders of Alice in Wonderland syndrome and acute cerebellar ataxia and, by some evidence, higher risks of developing certain autoimmune diseases, especially dermatomyositis, systemic lupus erythematosus, rheumatoid arthritis, and Sjögren's syndrome. About 200,000 cancer cases globally per year are thought to be attributable to EBV. In 2022, a large study (population of 10 million over 20 years) suggested EBV as the leading cause of multiple sclerosis, with a recent EBV infection causing a 32 fold increase in the risk of developing multiple sclerosis. Infection with EBV occurs by the oral transfer of saliva and genital secretions. Most people become infected with EBV and gain adaptive immunity. In the United States, about half of all five year old children and about 90% of adults have evidence of previous infection. Infants become susceptible to EBV as soon as maternal antibody protection disappears. Many children who become infected with EBV display no symptoms or the symptoms are indistinguishable from the other mild, brief illnesses of childhood. When infection occurs during adolescence or young adulthood, it causes infectious mononucleosis 35 to 50% of the time. EBV infects B cells of the immune system and epithelial cells. Once EBV's initial lytic infection is brought under control, EBV latency persists in the individual's memory B cells for the rest of their life. In July 2020, a team of researchers reported the first complete atomic model of the nucleocapsid of the virus. This "first complete atomic model [includes] the icosahedral capsid, the capsid associated tegument complex (CATC) and the dodecameric portal—the viral genome translocation apparatus."
Тропизм
Вирустық тропизм термині ЭВВ қандай жасушаларды жұқтыратынын көрсетеді. ЭВВ әртүрлі жасушаларды, соның ішінде В жасушаларын және эпителий жасушаларын жұқтыра алады. gHgL gp42 вирустың үш бөліктен тұратын гликопротеин кешендері В жасушаларының мембранасымен бірігуіне көмектеседі; ал gHgL екі бөліктен тұратын кешендері эпителий жасушаларының мембранасымен бірігуіне көмектеседі. В жасушаларында түзілген ЭВВ-ның gHgLgp42 кешендерінің саны аз, себебі бұл үш бөліктен тұратын кешендер эндоплазмалық ретикулумдағы В жасушаларында кездесетін II классқа жататын адам лейкоциттерінің антиген молекулаларымен әрекеттесіп, ыдырайды. Керісінше, эпителий жасушаларынан алынған ЭВВ үш бөліктен тұратын кешендерге бай, себебі бұл жасушаларда әдетте HLA II класының молекулалары болмайды. Осының салдарынан В жасушаларынан түзілген ЭВВ эпителий жасушаларына, ал эпителий жасушаларынан түзілген ЭВВ В жасушаларына жұқпалырақ болады. gp42 бөлігі жоқ вирустар адам В жасушаларына байланыса алады, бірақ жұқтыра алмайды.
Қайта белсендіру
В-лимфоциттеріндегі латентті ЭВВ литикалық репликацияға өту үшін қайта белсендірілуі мүмкін. Бұл in vivo жағдайында болатыны белгілі, бірақ оның қозғаушы күші нақты анықталмаған. In vitro жағдайында В-лимфоциттеріндегі латентті ЭВВ В-лимфоциттерінің рецепторын стимуляциялау арқылы қайта белсендіріледі, сондықтан in vivo қайта белсендіру латентті жұққан В-лимфоциттерінің басқа инфекцияларға жауап реттерінен кейін жүруі мүмкін. EBNA 2, EBNA 3C және LMP 1 трансформация үшін қажетті, ал EBNA LP және EBER қажет емес. ЭВВ-мен табиғи жұққаннан кейін вирус тұрақты инфекцияны орнату үшін гендік экспрессия бағдарламаларының бірін немесе барлығын іске қосады деп есептеледі. Хост иммунитетінің бастапқыда болмауына байланысты, литикалық цикл хост ішіндегі басқа (демек) В-лимфоциттерін жұқтыратын көптеген вириондарды шығарады. Латентті бағдарламалар жұққан В-лимфоциттерін қайта бағдарлайды және бұзады, оларды көбейтуге және жұққан жасушаларды вирус сақталуы мүмкін жерлерге жеткізеді. Соңында, хост иммунитеті дамыған кезде, вирус өзінің гендерінің көпшілігін (немесе мүмкін барлығын) өшіріп, кейде ғана қайта белсендіріліп, ұрпақ вириондарды шығарады. Кез келген вирус қайта белсендіруі мен вирус гендік экспрессиясын белсендіретін жасушаларды жоятын хост иммундық бақылауы арасында тепе-теңдік орнатылады. ЭВВ-нің адам ағзасының эпигенетикасын манипуляциялау клетканың геномын өзгертіп, онкогендік фенотиптерге әкелуі мүмкін. ЭВВ-нің тұрақты орны сүйек кемігі болуы мүмкін. Өз сүйек кемігін ЭВВ-ге жұқпаған донордың сүйек кемігімен алмастырған ЭВВ-ге жұққан пациенттер трансплантациядан кейін ЭВВ-ге жұқпаған болып табылады.
Латентті антигендер
Барлық EBV ядролық ақуыздары геномның сол жағындағы Cp немесе Wp промоторларынан басталатын транскрипттің баламалы тігілуі арқылы (дәстүрлі номенклатура бойынша) өндіріледі. Гендер геном ішінде EBNA LP/EBNA 2/EBNA 3A/EBNA 3B/EBNA 3C/EBNA 1 ретінде орналасқан. EBNA LP кодтау аймағының бастау кодоны ядролық ақуыз транскриптісінің баламалы тігілуі нәтижесінде пайда болады. Егер бұл бастау кодоны болмаса, EBNA 2/EBNA 3A/EBNA 3B/EBNA 3C/EBNA 1 гендерінің қайсысы баламалы тігілу арқылы транскриптке қосылғанына байланысты экспрессияланады.
Белсенділер/гендер
Белок/ген/антиген сатысының сипаттамасы EBNA 1 латентті+литикалық EBNA 1 белгісі вирустың геномындағы репликация бастамасымен (oriP) байланысып, жаңашыр клеткасының бөлінуі кезінде эпизоманың көбейіп, бөлінуіне көмектеседі. Бұл I топтық латенттілік кезеңінде экспрессияланатын жалғыз вирустық белок. EBNA 2 латентті+литикалық EBNA 2 – негізгі вирустық трансактиватор. EBNA 3 латентті+литикалық Бұл гендер де жаңашыр RBP Jκ белгісімен байланысады. LMP 1 латентті LMP 1 – алты қабатты трансмембраналық белок, ол EBV-мен шақырылған өсу трансформациясы үшін де маңызды. LMP 2 латентті LMP 2A/LMP 2B – тирозинкиназа сигналдауын бұзуға қатысатын трансмембраналық белоктар. EBER латентті EBER 1/EBER 2 – кейбір нуклеопротеин бөлшектерімен байланысатын, PKR (қос тізбекті РНК-ға тәуелді серин/треонин протеинкиназасымен) байланысуға мүмкіндік беретін, осылайша оның қызметін тежейтін кішкентай ядролық РНК. EBER-лер – EBV жұқтырған жасушаларда көбейтілген ең көп EBV өнімдері. Олар гистологиялық тіндерде EBV-ны анықтау үшін жиі қолданылады. ER бөлшектері сонымен қатар IL 10 өндірісін күшетеді, ол өсуді жақсартады және цитотоксикалық T-жасушаларын тежейді. v snoRNA1 латентті Эпштейн-Барр вирусы snoRNA1 – вирустың латенттілік кезінде жасайтын CD snoRNA қорабы. V snoRNA1 миРНК-ға ұқсас прекурсор ретінде әрекет ете алады, ол вирустық ДНҚ полимеразаның 3'UTR-ын нысаналайтын 24 нуклеотидтік РНК фрагменттеріне айналады. miRNAs латентті EBV микроРНК екі транскриптпен кодталады, біреуі BART генінде, екіншісі BHRF1 кластерінің жанында. Үш BHRF1 pri miRNA (төрт miRNA-ны жасайтын) III типті латенттілік кезінде экспрессияланады, ал BART miRNA-ның үлкен кластері (20-ға дейін miRNA) II типті латенттілік кезінде жоғары және I және II типті латенттілік кезінде аз экспрессияланады. Бұрынғы сілтемеде осы miRNA-лардың белгілі функциялары туралы да айтылған. EBV EA литикалық ерте антиген EBV MA литикалық мембрана антиген EBV VCA литикалық вирустық капсид антиген EBV AN литикалық сілтілік нуклеаза
Тарих
Эпштейн-Барр вирусы М. А. Эпштейн және Ивонн Баррдың есімімен аталады, олар вирусты Берт Ахонгпен бірге ашқан. 1961 жылы патолог және электронды микроскоп саласындағы сарапшы Эпштейн, Угандада тәжірибелі хирург Д. П. Буркиттің "Тропикалық Африкадағы ең көп кездесетін балалардың қатерлі ісігі – бұрын белгісіз синдром" деген лекциясында болды. Буркитт осы синдромның, қазір оның атымен аталатын аурудың (педиатриялық формасы) "эндемикалық түрін" сипаттады. 1963 жылы Угандадан Мидлсекс ауруханасына зерттеу үшін материал жіберілді. Өсірілген жасушаларда вирус бөлшектері анықталды, ал 1964 жылы Эпштейн, Ахонг және Барр нәтижелерін "The Lancet" журналында жариялады. 1968 жылы олар EBV вирусының инфекциядан кейін B-лимфоциттерін тікелей өміршең етуге қабілетті екенін, EBV-мен байланысты инфекциялардың кейбір түрлерін имитациялайтынын және вирус пен жұқпалы мононуклеоз арасындағы байланысты растады.
Зерттеу
ЕВВ салыстырмалы түрде күрделі вирус болғандықтан, оны толыққанды түсінуге әлі жеткіліксіз. Әлемдегі зертханалар вирусты зерттеуді және оның қоздыратын ауруларды емдеудің жаңа тәсілдерін әзірлеуді жалғастыруда. ЭВВ-ні in vitro жағдайында зерттеудің кең таралған әдісі – бактериялық жасанды хромосомаларды пайдалану. Эпштейн-Барр вирусы зертханада тұрақты латенттік күйде сақталып, манипуляциялануы мүмкін (бұл қасиет Капоси саркомасымен байланысты герпес вирусымен және тағы сегіз адам герпес вирусының бірімен ортақ). Көптеген вирустар табиғи жандарда инфекциялаған кезде осы қасиетке ие деп есептелсе де, вирус өмірлік циклінің осы кезеңін зерттеуге арналған оңай басқарылатын жүйе әзірге жоқ. ЭВВ геномдық зерттеулері литикалық реактивацияны және латентті вирус эпизомасының реттелуін зерттеуге мүмкіндік берді. Белсенді зерттеулер жүргізіліп жатқанмен, Эпштейн-Барр вирусына қарсы вакцина әлі қолжетімді емес. Тиімді вакцинаны жасау жылына 200 000-ға дейін қатерлі ісікке шалдығудың алдын алуға мүмкіндік береді. Басқа адам герпес вирустары сияқты, Эпштейн-Барр вирусы да валацикловир препаратының курсы арқылы өзін-өзі жоюға қабілетті болуы мүмкін, бірақ жоюдың нақты мүмкіндігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Вирусқа қарсы препараттар вирус ДНК репликациясын тежеу арқылы әрекет етеді, бірақ олардың Эпштейн-Барр вирусына қарсы тиімділігін дәлелдейтін деректер аз. Сонымен қатар, олардың құны жоғары, вирусқа қарсы препараттарға төзімділік тудыру қаупі бар және (жағдайлардың 1%-10%-ында) жағымсыз әсерлерге алып келуі мүмкін.