Кіріспе

Қылмыс құрамы үшін бір мезгілде actus reus және mens rea дәлелдеу қажеттігі Батыс құқығында, бірдейлік (немесе бір уақытта болу) – actus reus ("күнәлі іс-әрекет") және mens rea ("күнәлі ниет") бір мезгілде орын алғанын дәлелдеу қажеттілігі болып табылады; қатаң жауапкершілікпен қарастырылатын қылмыстардан басқа. Теория бойынша, егер actus reus мен mens rea уақыт бойынша сәйкес келмесе, қылмыс жасалған болып есептелмейді.

Мәселе

Барлық оқиғалар белгілі бір сәтпен шектелмейді. Себеп пен салдардың қалыпты физикалық заңдары бір-бірімен байланысқан жағдайлардың тізбегі белгілі бір жарақатқа әкелуі мүмкін. Егер жоғарыдағы мысалдың мән-жайлары сәл өзгертілсе, мысалы, апат түнде, өте тыныш дала жолындағы тік бұрылыста болса; жүргізуші жолда жатқан зардап шегушіні көргенде, оны есінен таныған күйінде тастап кетеді. Бірнеше сағаттан кейін екінші көлік бұрылыстан шығып, зардап шегушіні қағып өлтіреді, ал бірінші жүргізуші өз төсегінде тыныш ұйықтап жатыр. Осылайша, ол өлім кезінде оның кінәлі ниеті (mens rea) болмағанын және сондықтан адам өлтіруге кінәлі емес екенін мәлімдейді. Бірақ бұл пікір "Бірлік операциясы" принципіне қайшы келеді.

Бір ғана операция принципі

Actus reus негізін құрайтын барлық әрекеттер жеке, байланыссыз оқиғалар болып табылмайды. Егер оқиғалар тізбегі сөзсіз байланысты болса, оны бір ғана амал ретінде қарастыруға болады. Қажетті mens rea тізбек басталғанға дейін немесе тізбек аяқталғанға дейін қалыптасса, айыпталушы жауапкершілікке тартылады. Бұрынғы мысалда, егер бірінші жүргізуші оны жолдың қауіпті жерінде тастап кетпесе, құрбан өлер еді. Заң actus reus-ті жазасыз жарақаттан басталып, өліммен аяқталған деп қарастырады. Fagan v Metropolitan Police Commissioner (1969) 1 QB 439 ісінде полиция қызметкері күдіктіге көлігін тоқтатуға бұйрық берді, ол негізінен мойынсұнып тоқтады. Осылай істеген кезде, ол қасақана полиция қызметкерінің аяғына көлігімен түсіріп алды, ал полиция қызметкері «Аяғымнан кет» дегенде, «Күте бер, сендерге уақыт жетеді» деп айтып, қозғалтқышты өшірді. Полиция қызметкерінің бут киіміндегі металл қаптаманың арқасында аяғына нақты қауіп болған жоқ, бірақ Апелляциялық сот бұл жалпы шабуылға жататынын шешті. Көлік жүргізушісінің әрекеті салдарынан көлік полиция қызметкерінің аяғына тиген. Бұл actus reus көлік полиция қызметкерінің аяғынан алынғанша жалғасты, ал mens rea осыдан бұрын қалыптасты. Нақты болсын болмасын, полиция қызметкері жарақат алу мүмкіндігін сезді, сондықтан жалпы шабуыл жасау құқық бұзушылығы толыққанды деп есептелді. Осындай жағдайларда жауапкершілікті негіздеудің тағы бір жолы – mens rea қалыптасқан сәтте әрекетсіздікке бару. Бірінші мысалда жауапкершілік адамды жылжытуға қасақана немқұрайлылықтан немесе оның қауіпте екенін білмеуден туындайды. Fagan ісінде жауапкершілік көлікті жылжытудан бас тартудан туындайды. Бірақ әрбір оқиғалар тізбегін осылай оңай әрекетсіздік ретінде қарастыруға болмайды. Мысалы, А өзінің жауы Б-ны көріп, оған шабуыл жасауға шешім қабылдасын. А таяқ алып, Б-ны қуып жетеді, ол қонақ үйге кіріп, баспалдақпен жоғары көтеріліп, есіктің алдында құлыптайды. А есікке соққы береді, мазақтау сөздерін айтады. Содан кейін А жақын жердегі шыны шкафта өрт сөндіру балтасын көреді. Ол Б-ға балтаны алып, есікті бұзып кіретінін айтады. А кетіп бара жатқанда, Б қатты қорқып терезеден секіріп, аяғын сындырады. А Б-ге зиян келтіру ниеті болмағанмен, секіруге итермелеген қорқыныш орынды ниетпен болды, ал Б осы қорқыныш болмаса, секіруге батпаған болар еді. [Б-нің қорқынышы А-ның мінез-құлқына байланысты мүлдем негізсіз болған жағдайда жауапкершіліктен босату дұрыс, өйткені Б-нің өзіне-өзі келтірген зияны себеп-салдар тізбегін үзеді]. Бұл соңғы мысал жеке мәселені көтереді, яғни бір амал құрайтын оқиғалар кезінде mens rea-ның кез келген уақытта болуы айыптау үшін жеткілікті. Күдікті қылмысты жасағанын қате түсінгеніне қарамастан, айыптаудан босатылмайды. Мысалы, А Б-ны тұншықтыруды бастайды, ал Б-ның өлгенін ойлап, «мүрдесін» жақын жердегі орманға тастап кетеді, онда Б суықтан қаза табады. А әлі де Б-ны өлтіргені үшін айыпталады, тіпті мүрдені тастау әрекеті mens rea-мен бірге жүрмегеніне қарамастан. Сонымен қатар, егер А actus reus және mens rea бар қылмыс жасаса, оның кейін қылмысына өкінуі және зиянды өтеуі жауапкершілікке әсер етпейді. Мысалы, егер А Б-дан тауар ұрлап, кейін бұзушылық кезінде келтірілген зиянды өтеу үшін ақшамен бірге қайтарып берсе, бұл actus reus пен mens rea бірге болғандығын өзгерте алмайды. Қылмыс жасалған, бірақ кейінгі ар-ожданға байланысты әрекет сот отырысының үкім шығару кезеңінде ескерілетін фактор болады.

Ағылшын сот үкімінің мысалдары

Табо Мели Р-ға қарсы (1954) 1 All ER 373 (PC) Төрт айыпталушы құрбанды өлтіруге ниеттенген, сондықтан олар оны алкоголь ішіруге мәжбүрледі, басына ұрып, өлімді жазатайым оқиға ретінде көрсету үшін "денесін" тік жардан лақтырып жіберді. Олар соққыдан өлді деп ойлағандықтан, оны тастап кеткенде ешқандай кінәлі ой болмады және ол суықтан қайтыс болды. Бірінші әрекет өлімге әкелмеді, бірақ тиісті *mens rea* болды. Екінші әрекет өлімге әкелді, бірақ *mens rea* болған жоқ. Бірақ Құпия кеңес бұл шын мәнінде бір ғана оқиға екенін, оны бөлуге болмайтынын шешті. *Actus reus* – бастапқы кезеңдерде *mens rea* бар әрекеттер мен әрекетсіздіктердің тізбегі. R v Church (1965) 2 AER 72 ісінде сотталушы дау кезінде құрбанды ұрып, оны өлген деп қате ойлап, жақын жердегі өзенге лақтырып жіберді, ол суға батып қайтыс болды. Ол адам өлтіру қылмысы үшін сотталды. R v LeBrun (1991) 4 All ER 673 ісінде сотталушы үйінің алдында әйелімен дау кезінде оны ұрып, есінен танытты. Содан кейін ол оны ішке сүйреп әкелуге тырысты, бірақ ол солай істегенде басы тротуарға соғылып, бас сүйегі сындырылып, қайтыс болды. Бірінші қарағанда, бұл R v Church ісінен өзгеше, себебі өлім жазатайым оқиға болды, ал Church ісінде "денені" қасақана жою болды. Бірақ, есінен таныған әйелін үйге сүйреп әкелуге тырысқанда, ЛеБрун оған жасаған алғашқы шабуылын жасыруға тырысқан болуы мүмкін, немесе оны өз қалауына қарсы үйге кіруге мәжбүрлеген (бұл даудың бастапқы себебі). Сот судьясы ЛеБрун әйеліне көмектесуге тырысқан деп шешсе, соттан босатуға бұйрық берді, ал Апелляциялық сот бұл оқиғаның екі бөлігі арасындағы маңызды байланысты үзеді деп келісті. AG’s Reference (No. 4 of 1980) (1981) 2 All ER 617 ісінде сотталушы әйелімен күресіп жатқанда, ол төменгі қабатқа құлап түсті. Ол әйелі өлген деп ойлап, оның "денесін" жою үшін ваннада бөліктеп кесті. Оның алғашқы құлаудан немесе кейіннен жасаған әрекеттерінен қайтыс болғанын дәлелдеу мүмкін емес еді. Апелляциялық сот адам өлтіру үшін айыптау тек қана егер айыпталушының әрбір әрекеті осы қылмыс үшін қажетті *mens rea*мен бірге болса ғана мүмкін деп шешті. Ең болмағанда, өлімнің себебі болған заңсыз әрекет болуы керек. Кейіннен жасалған жою әрекетінде ғана қылмыстық немқұрайлылықты дәлелдеу жеткіліксіз. Сондықтан, прокурор Д-нің жазатайым оқиға туралы мәлімдемесін жоққа шығаруға тиіс болды, яғни ол оны күресте тырнақтарымен сызып алғанда "рефлекстік әрекетпен" итергенін дәлелдеуі керек еді. Fagan v. Metropolitan Police Commissioner [1968] 3 All ER 442 ісінде сотталушы полиция қызметкері жол бағыттап тұрғанда көлігімен полиция қызметкерінің аяғына апатты түрде соқты, бірақ кейіннен полиция қызметкерімен дау кезінде жылжудан бас тартты. *Actus reus* – аяққа соғудың бірден-бір әрекеті емес, машина сол жерде тұрғанша жалғасты. Сотталушы полиция қызметкеріне зиян келтіру ниетіне ие болғаннан кейін ғана қылмыс толыққанды деп есептелді.