Кіріспе
Бұрынғы сот шешімдері жиынтығы прецедент ретінде келтіріледі. Сот заңы, сондай-ақ ортақ құқықпен жиі қолданылатын түсінік, конституцияларға, заңдарға немесе ережелерге емес, бұрынғы істердегі сот шешімдеріне, яғни прецеденттерге негізделген заң болып табылады. Сот заңы соттар немесе оған ұқсас органдар қараған заңдық істің толық мән-жайларын пайдаланады. Осы бұрынғы шешімдер "сот заңы" немесе прецедент деп аталады. "Stare decisis" – латын тілінде "шешім өз күшінде қалсын" деген мағына береді. Бұл принцип бойынша судьялар өздерінің позицияларын қалыптастыру үшін бұрынғы сот шешімдеріне сүйенеді, белгіленген сот тәжірибесін қолданады. Бұл сот түсіндірулері заң шығарушы органдар қабылдаған кодекстер болып табылатын заңдық нормалардан және заңдарға сүйенген атқарушы органдардың қаулыларынан ерекшеленеді. Кейбір юрисдикцияларда сот заңы ағымдағы сот ісіне қолданылуы мүмкін, мысалы, қылмыстық және отбасылық істерде. Ортақ құқық жүйесі қолданылатын елдерде (Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Сингапур, Ирландия, Үндістан, Пәкістан, Бангладеш, Шри-Ланка, Непал, Бутан, Израиль және Гонконг) сот заңы таңдалған апелляциялық соттардың, бірінші инстанция соттарының, ведомстволық трибуналдардың және сот функцияларын атқаратын басқа да органдардың шешімдері үшін қолданылады.
Case law, also used interchangeably with common law, is a law that is based on precedents, that is the judicial decisions from previous cases, rather than law based on constitutions, statutes, or regulations. Case law uses the detailed facts of a legal case that have been resolved by courts or similar tribunals. These past decisions are called "case law", or precedent. Stare decisis—a Latin phrase meaning "let the decision stand"—is the principle by which judges are bound to such past decisions, drawing on established judicial authority to formulate their positions. These judicial interpretations are distinguished from statutory law, which are codes enacted by legislative bodies, and regulatory law, which are established by executive agencies based on statutes. In some jurisdictions, case law can be applied to ongoing adjudication; for example, criminal proceedings or family law. In common law countries (including the United Kingdom, United States, Canada, Australia, New Zealand, South Africa, Singapore, Ireland, India, Pakistan, Bangladeshi, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Israel and Hong Kong), it is used for judicial decisions of selected appellate courts, courts of first instance, agency tribunals, and other bodies discharging adjudicatory functions.
Жалпы құқық жүйелерінде
Жалпы құқық дәстүрінде соттар іске қатысты қолданылатын заңды заңдарды түсіндіру және бұрынғы істердің қалай және неліктен шешілгенін көрсететін прецеденттерді қолдану арқылы анықтайды. Көптеген азаматтық құқық жүйелерінен өзгеше, жалпы құқық жүйелері stare decisis қағидасын ұстанады, оған сәйкес көптеген соттар ұқсас істерде өздерінің бұрынғы шешімдерімен шектеледі. Stare decisis бойынша, барлық төменгі сатыдағы соттар жоғары сатыдағы соттардың бұрынғы шешімдеріне сәйкес келетін шешімдер қабылдауы тиіс. Мысалы, Англияда Жоғары Сот және Апелляциялық Сот өзінің бұрынғы шешімдерімен байланысты, бірақ 1966 жылдан бері Ұлыбританияның Жоғарғы Соты өзінің бұрынғы шешімдерінен ауытқуға құқылы, бірақ іс жүзінде мұндай жағдай сирек кездеседі. Соттың өзінің прецедентін күштен шығарғанының айқын мысалы – R v Jogee ісі, онда Ұлыбританияның Жоғарғы Соты Англия мен Уэльстің басқа да соттарымен бірге шамамен 30 жыл бойы заңды дұрыс қолданбағанын мәлімдеді. Жалпы айтқанда, жоғары соттар төменгі соттардың істеріне тікелей бақылау жасай алмайды, яғни олар өз бастамасымен (sua sponte) төменгі соттардың шешімдерін күштен шығара алмайды. Көбінесе, сот процесіне қатысушылардың міндеті – жоғары соттарға шағымдану (соның ішінде орнатылған сот практикасын бұзушылық жағдайларында). Егер судья прецедентке қайшы әрекет етсе және іс апелляцияға берілмесе, шешім күшінде қалады. Төменгі сатыдағы сот, тіпті оны әділетсіз деп санаса да, міндетті прецедентке қарсы шешім шығара алмайды; ол тек жоғары сатыдағы сот немесе заң шығарушы орган аталған ережені реформалайды деген үмітін білдіре алады. Егер сот құқықтық ойлаудың дамуы немесе тенденциялары прецедентті пайдасыз етеді деп есептесе және одан қашып, заңның дамуына көмектесуді қаласа, ол прецедент кейінгі билікпен сәйкес келмейді деп тағайындауы мүмкін немесе істердің фактілері арасындағы маңызды айырмашылықтарға сүйене отырып, оны ерекшелендіруі мүмкін; кейбір юрисдикцияларда судьяға шағымдануды ұсынуға рұқсат беріледі. Егер сот шешімі апелляцияға берілсе, апелляциялық сот прецедентті және шағымдалатын істі қарау мүмкіндігіне ие болады, бұл бұрынғы сот практикасын жоғары биліктің жаңа прецеденті арқылы күштен шығаруға әкелуі мүмкін. Бұл іс апелляциялық сатылардан өтетін кезеңде бірнеше рет қайталанып, өрбуі мүмкін. Lord Denning, алдымен Жоғары Сотта, кейін Апелляциялық Сотта, High Trees ісінен басталатын estoppel ұғымын дамыту арқылы осы эволюциялық процестің танымал мысалын келтірді: Central London Property Trust Ltd v. High Trees House Ltd [1947] K. B. 130.
Сот үкімінің қалыптасуы
Азаматтық және жалпы құқық дәстүрлеріндегі сот шешімдерінің әртүрлі рөлі соттардың шешім қабылдау әдістерінде айырмашылықтар тудырады. Жалпы құқық соттары өз шешімдерінің құқықтық негіздемесін заңдарға және бұрынғы тиісті шешімдерге сілтеме жасай отырып, егжей-тегжейлі түсіндіреді және көбінесе кең құқықтық қағидаларды қарастырады. Қажетті талдау (ratio decidendi деп аталады) басқа соттар үшін міндетті прецедент құрайды; ал ағымдағы істі шешу үшін тікелей қажет емес қосымша талдаулар obiter dicta деп аталады, олар ықпалды билікке ие, бірақ техникалық тұрғыдан міндетті емес. Керісінше, азаматтық құқық юрисдикцияларындағы шешімдер көбінесе қысқа болады және тек заңдарға сілтеме жасайды. Мұндай айырмашылықтың себебі – азаматтық құқық юрисдикциялары оқырманға шешім мен заңдардан логиканы өздігінен шығаруға мүмкіндік беру керек деген дәстүрді ұстанады. Кейбір плюралистік жүйелер, мысалы, Шотландиядағы шотланд құқығы және Квебек пен Луизианадағы азаматтық құқық юрисдикцияларының түрлері, екі түрлі – жалпы және азаматтық құқық жүйелеріне нақты сәйкес келмейді. Бұл жүйелердің түрлері англо-американдық жалпы құқық дәстүрінің күшті ықпалында болуы мүмкін, бірақ олардың мазмұндық құқығы азаматтық құқық дәстүрінде берік орныққан. Осы екі негізгі құқықтық жүйе арасындағы орналасуына байланысты, мұндай құқықтық жүйелер аралас жүйелер деп аталады. Заң профессоры дәстүрлі түрде азаматтық құқық профессорына қарағанда жалпы құқықта сот шешімдерін дамытуда аз рөл атқарады. Азаматтық құқық юрисдикцияларындағы сот шешімдері тарихи түрде қысқа болғандықтан және формальды түрде прецедент құруға бейімделмегендіктен, азаматтық құқықтағы заңның көп бөлігін судьялар емес, ғалымдар жасайды; бұл ілім деп аталады және трактаттарда немесе Франциядағы Recueil Dalloz сияқты журналдарда жариялануы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, жалпы құқық соттары заңгерлік зерттеулерге аз сүйенді; сондықтан, жиырмасыншы ғасырдың басында заңдық шешімде академиялық жазушының еңбегін кездестіру сирек болды (әлдеқайда көрнекті судьялар, мысалы, Кок пен Блэкстоунның академиялық жазбаларын қоспағанда). Бүгінде академиялық жазушылар заңдық аргументтерде және шешімдерде ықпалды билік ретінде жиі сілтеме жасалады; көбінесе судьялар басқа соттар әлі қабылдамаған дәлелдемені жүзеге асыруға тырысқанда немесе судья заңның академиялық тұжырымын сот шешімдерінде табудан гөрі көндіреуші деп санайтын жағдайда сілтеме жасалады. Осылайша, жалпы құқық жүйелері азаматтық құқық юрисдикцияларында ұзақ уақыттан бері қолданылып келе жатқан тәсілдердің бірін қабылдап алды. Судьялар іс бойынша шешім қабылдау үшін әртүрлі ықпалды биліктерге жүгіне алады. Көп тараған, міндетті емес дереккөздерге Corpus Juris Secundum және Halsbury's Laws of England сияқты заңдық энциклопедиялар немесе Заң комиссиясының немесе Америка құқық институтының жарияланған еңбектері жатады. Кейбір органдарға, мысалы, Жол ережелері сияқты, ықпалды билікпен немесе ұқсас заңдық әсермен нұсқаулар беруге заңдық өкілеттіктер берілген. Федеративтік немесе көп юрисдикциялық құқық жүйелерінде әртүрлі төменгі апелляциялық соттар арасында қайшылықтар туындауы мүмкін. Кейде мұндай айырмашылықтарды шешу мүмкін болмайды және бір округте, провинцияда, бөлімде немесе апелляциялық бөлімде заңды қалай қолдану керектігін анықтау қажет болуы мүмкін. Әдетте, мұндай дауларды соңғы инстанциядағы сот қабылдаған шағым ғана шешеді және көптеген себептермен мұндай шағымдар көбінесе қабылданбайды. Кез келген сот осы істі міндетті прецедентпен салыстырып, басқаша шешімге келу үшін айырмашылықты көрсетуге тырыса алады. Мұндай айырмашылықтың дұрыстығы жоғары тұрған сотқа шағымдану кезінде қабылдануы немесе қабылданбауы мүмкін. Апелляциялық сот сондай-ақ төменгі сатыдағы соттардың талдауынан мүлдем жаңа және өзгеше талдау бойынша шешім қабылдай алады және өзінің бұрынғы шешімдерімен байланысты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, немесе кез келген жағдайда оларды фактілер бойынша ажырата алады. Сотта бірнеше судья болған жағдайда, бір немесе бірнеше шешім шығарылуы мүмкін. Тек көпшіліктің шешімінің негіздемесі ғана міндетті прецедент құрайды, бірақ олардың барлығы ықпалды деп аталуы мүмкін немесе олардың дәлелдемелері аргументте қабылдануы мүмкін. Прецедент қағидаларынан басқа, сотталған шешімге берілетін салмақ хабарлаушының және судьялардың беделіне байланысты болуы мүмкін.
Скандинавия елдері
Скандинавия елдерінің құқықтық жүйелері кейде азаматтық құқық жүйелеріне жатқызылады, бірақ жеке тармақ ретінде, ал кейде азаматтық құқық дәстүрінен бөлек қарастырылады. Мысалы, Швецияда сот практикасы континенттік кодификацияланған құқық жүйелеріндегіден гөрі маңыздырақ рөл атқарады. Ең жоғары екі сот – Жоғарғы сот (Högsta domstolen) және Жоғарғы әкімшілік сот (Högsta förvaltningsdomstolen) заңның болашақтағы қолданылуына қатысты прецеденттер құруға құқылы, бұл іс жүзінде (бірақ формальды түрде емес) міндетті болып табылады. Апелляциялық соттар, жалпы соттар (hovrätter) және әкімшілік соттар (kammarrätter) да заңды қолдануға басшылық ретінде қызмет ететін шешімдер шығара алады, бірақ осы шешімдер жоғары соттармен қайта қаралуы мүмкін. Көптеген сот практикасы заңның бар екенін дәлелдеу үшін пайдаланылады, көптеген ортақ құқық жүйелерінен айырмашылығы, заңды жасау үшін емес.