Кіріспе
Қасақана араласудың құқықтық түсінігі. Құқық бұзушылық – құқық бұзушылықтың кеңінен үш топқа бөлінетін саласы: адамға, жылжымалы мүлікке және жерге қатысты құқық бұзушылық. Адамға қарсы құқық бұзушылық тарихи түрде алты бөлек құқық бұзушылықты қамтиды: қауқап көрсету, шабуыл, дене күштерін қолдану, жарақат келтіру, мүгедектендіру (немесе кемсіту) және жалған қамауға алу. Әртүрлі юрисдикцияларда ортақ құқықтың дамуы және ортақ құқық бұзушылықтарының кодификациясы арқылы көптеген юрисдикциялар қазір адамға қатысты үш құқық бұзушылықты мойындайды: шабуыл, яғни “дене күштерін қолдануға деген қорқыныш тудыратын кез келген әрекет”; дене күштерін қолдану, “дауыскердің тұлғасына немесе оған қосылған және онымен тікелей байланысты болған кез келген қасақана және рұқсатсыз әрекет”; Жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық зиянды көрсетуді талап етпейді. Тек “басқа біреудің жеке мүлігіне қол сұғу немесе оны пайдалану” ғана құқық бұзушылыққа шағымдануға негіз болады. CompuServe Inc. v. Cyber Promotions, Inc. ісінен бастап, әртүрлі соттар сұралмаған көптеп электрондық пошта жіберу және серверді рұқсатсыз пайдалану мәселелерін шешу үшін жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық қағидаттарын қолданды. Жерге қатысты құқық бұзушылық бүгінде “нақты мүлікке иелік ету құқығын бұзу” терминімен ең көп байланыстырылатын құқық бұзушылық болып табылады. Әдетте, иеленушінің заңмен қорғалатын мүддесіне зиян келтірілгенін дәлелдеудің қажеті жоқ; қасақана кірмеу үшін жауапкершілік юрисдикцияға байланысты әртүрлі болады. “Ортақ құқық бойынша, басқа адамның жеріне рұқсатсыз кіру – құқық бұзушылық”; алайда, құқық бұзушылықтарды қайта қарау арқылы белгіленген құқық бұзушылық схемасы бойынша, қасақана кіру үшін жауапкершілік тек абайсыздыққа немесе кіру өте қауіпті әрекетке байланысты болған жағдайларда ғана туындайды. Кейбір елдерде құқық бұзушылық та ортақ құқық бұзушылық ретінде қарастырылған.
Trespass is an area of tort law broadly divided into three groups: trespass to the person, trespass to chattels, and trespass to land. Trespass to the person historically involved six separate trespasses: threats, assault, battery, wounding, mayhem (or maiming), and false imprisonment. Through the evolution of the common law in various jurisdictions, and the codification of common law torts, most jurisdictions now broadly recognize three trespasses to the person: assault, which is "any act of such a nature as to excite an apprehension of battery"; battery, "any intentional and unpermitted contact with the plaintiff's person or anything attached to it and practically identified with it";
Trespass to chattel does not require a showing of damages. Simply the "intermeddling with or use of the personal property" of another gives cause of action for trespass. Since CompuServe Inc. v. Cyber Promotions, Inc., various courts have applied the principles of trespass to chattel to resolve cases involving unsolicited bulk e mail and unauthorized server usage. Trespass to land is today the tort most commonly associated with the term trespass; it takes the form of "wrongful interference with one's possessory rights in [real] property". Generally, it is not necessary to prove harm to a possessor's legally protected interest; liability for unintentional trespass varies by jurisdiction. "At common law, every unauthorized entry upon the soil of another was a trespasser"; however, under the tort scheme established by the Restatement of Torts, liability for unintentional intrusions arises only under circumstances evincing negligence or where the intrusion involved a highly dangerous activity. Trespass has also been treated as a common law offense in some countries.
Жеке тұлғаға заңсыз кіру
Құқық бұзушылықтың үш түрі бар, біріншісі – жеке тұлғаға қарсы құқық бұзушылық. Жеке тұлғаға қарсы құқық бұзушылыққа қасақтана жасалған әрекеттің қажетті элемент болып табылатыны юрисдикцияға қарай өзгереді. Англиядағы Letang v Cooper ісі бойынша шешімде, жеке тұлғаға қарсы құқық бұзушылықты дәлелдеу үшін қасақтана жасалған әрекет қажет; қасақтана жасалған әрекет болмаған жағдайда, немқұрайлылық тиісті құқық бұзушылық болып табылады. Басқа юрисдикцияларда, мысалы, айыпталушы көлікті немқұрайлы басқарып, талапкерге күшпен соққан жағдайда, ауыр немқұрайлылық жеке тұлғаға қарсы құқық бұзушылықты дәлелдеу үшін жеткілікті. "Қасақтана жасалған әрекет іс-әрекеттің өзінен көрінеді" делінеді. Жалпы, және Коллинз v Уилкок ісінде Goff LJ анықтағандай, жеке тұлғаға қарсы құқық бұзушылық үш құқық бұзушылықтан тұрады: шабуыл, дене күші қолдану және заңсыз қамау.
Шабуыл жасау
Әртүрлі жалпы құқық юрисдикцияларында шабуыл жасау қылмыс та, құқық бұзушылық та болып табылады. Әдетте, адам егер басқа біреуге қасақана, біліп тұра немесе салдарына немқұрайлы түрде дене жарақатын келтірсе, қауіпті құралмен салдарына немқұрайлы түрде дене жарақатын келтірсе, немесе басқа біреуді дене жарақатын келтіремін деп қорқытып, оны қорқынышқа түсірсе, қылмыстық шабуыл жасаған болады. Адам "дене жарақатын келтіруге қатысты қорқыныш тудыратын кез келген әрекетке" қатысқанда құқықтық шабуыл жасаған болады. Осылайша, R v Constanza ісінде сот, қудалаушының қауіп-қатерлері шабуылды құрайтынын анықтады. Сол сияқты, белгілі бір жағдайларда үнсіздік те шабуылды құрай алады. Дегенмен, басқа юрисдикцияларда қарапайым қауіп-қатерлер жеткіліксіз; оларға іс-қимыл немесе сот процесін бастау үшін жағдай қажет. Айыпталушының сөзі мен іс-қимылының, немесе талапкердің қабылдауы мен шындықтың үйлеспеуі шабуыл туралы талапты жоққа шығаруы мүмкін. Tuberville v Savage ісінде айыпталушы қылышына қол созып, талапкерге: «Егер сот отырысы болмаса, мен сенің тіліңді осылай қабылдамас едім» деді. Америкалық соттағы Commonwealth v. Eyre ісінде айыпталушы: «Егер сенің ақ шашың болмаса, жүрегіңді жұлып алатын едім» деп айқайлады. Екі жағдайдың да нәтижесінде соттар, қауіп төндіргеніне қарамастан, талапкерлерге дереу қауіп төнген жоқ деп шешті. Іс-қимылдар талапкерге жауапкердің зорлық қолданатынына негізді күтуді қамтамасыз етуі керек; талапкердің алдында көтерілген жұдырық жеткілікті болуы мүмкін; полиция машинасының терезесінің артында көтерілген сол жұдырық жеткіліксіз болады.
Балаларды түзету
Заңнамаға байланысты, ата-аналар немесе оқытушылардың балаларды дене жазалауы, егер жаза "жағдайға қарай, тәртібі бұзылған баланы жазалау үшін орынды түрде қажет болған" және сотталушы "сақтық танытып, өзін ұстаған" болса, адамға зиян келтіру құқығын бұзуға қарамастан, қорғауға негіз болуы мүмкін. Ақылға сыймайтын жазалар, мысалы, оқушының қолын және шашын зорлықпен ұстау, қорғауға жатпайды. Дегенмен, көптеген заңнамалар дене жазасын ата-аналармен ғана шектейді, ал кейбіреулері, мысалы, Жаңа Зеландия, осы амалды қылмыстық қылмыс деп қарастырады.
Келісім
Мүмкін, адамға қатысты құқық бұзушылыққа ең көп таралған қорғаныс – volenti non fit injuria, яғни «ерікті адамға ешқандай зиян келтірілмейді», бірақ оны «келісімге негізделген құқық» немесе «келісім» деп қысқартады. Егер талапкер регби сияқты денелік байланыс қалыпты жағдай болып табылатын спорттық іс-әрекетке қатысса, ол келісім берген болып есептеледі. Егер физикалық байланыс күтілгеннен асып кетсе, мысалы, Андрепонт пен Накин ісіндегідей, төбелес кезінде тапанша қолданылса, немесе жарақаттар талапкердің спортқа қатысуынан емес, қауіпсіздік шараларының жеткіліксіздігінен туындаса, мысалы, Уотсон мен Британдық бокс кеңесі Ltd ісіндегідей, онда бұл жағдай басқаша. Кейбір юрисдикциялар өзара төбелеске келісімді қорғаныс ретінде танудан бас тартып, салыстырмалы кінәлілік доктринасы бойынша көмек көрсетеді. Медициналық көмек көрсету кезінде адамға қатысты құқық бұзу туралы көптеген талаптар туындайды. Дәрігер «жедел жағдай емес, есi бар ересек адамды емдегенде, науқастың алдын ала келісімісіз операция жасауға немесе басқа да ем тағайындауға құқығы жоқ». Егер дәрігер мұндай іс жасаса, ол адамға қатысты құқық бұзушылық жасаған болып есептеліп, залап ақысын төлеуге жауапты болады. Алайда, егер дәрігер талапкерге медициналық процедураның жалпы тәуекелдері туралы хабарласа, нәтижесінде келген зиян үшін адамға қатысты құқық бұзу туралы талап ашпайды; талапкердің келісімі – хабардар келісім болып табылады. Пациенттің ақыл-есі жеткіліксіз болған жағдайларда дәрігерлер өте сақ болуы керек. F v West Berkshire Health Authority ісінде Лордтар палатасы британдық дәрігерлерге мұндай адамға операция жасау үшін «(1) көмек көрсетілетін адаммен байланыс орнату мүмкін болмаған кезде әрекет ету қажеттілігі болуы керек және (2) жасалған әрекет көмек көрсетілетін адамның мүддесін ескере отырып, ақылға қонымды адамның барлық жағдайларда таңдаған әрекеті болуы керек» деп нұсқау берді.
Өзін-өзі қорғау / басқаларды қорғау / мүлікті қорғау
Өзін-өзі қорғау, немесе келісімсіздік артықшылығы, адамға қарсы жасалған зиянға қатысты заңды қорғаныс болып табылады, егер ол "өздерін немесе басқа біреуді, немесе мүлікті қорғау үшін қажет деп адал және ақылға қонымды түрде сенетін, ақылға қонымды күшті" қолдануды білдірсе. Қолданылған күш қауіп-қатердің дәрежесіне сәйкес болуы керек, Коккрофт пен Смит ісінде белгіленгендей.
Дәстүрлі қолдану
Жылжымалы мүлікке қатысты қол сұғу көбінесе материалдық мүлікке қолданылады және үшінші тұлға иеленушінің жеке мүлігін пайдалану құқығына қасақана араласса немесе кедергі келтірсе, мүліктің иесіне шара іздеуге мүмкіндік береді. "Араласу" көбінесе тауарларды "алып қою" немесе "жою" деп түсіндіріледі, бірақ тиісті жағдайларда оларды "тигізу" немесе "қозғау" сияқты ұсақ нәрсе де болуы мүмкін. Kirk v Gregory ісінде айыпталушы зергерлік бұйымдарды бір бөлмеден екінші бөлмеге көшірген, сол жерде олар ұрланған. Марқұм иесінің мұрагері оны жылжымалы мүлікке қатысты қол сұғу ісі бойынша сотқа берді. Сонымен қатар, дәстүрлі түсіндірілу бойынша, жеке мүлікке тірі объектілер де кіреді, бірақ заңмен шектелген жағдайларды қоспағанда. Осылайша, жануарлар жеке мүлік болып табылады, ал органдар – жоқ.
АҚШ-тың қазіргі заманғы қолданбалары
Соңғы жылдары АҚШ-та жылжымалы мүлікке қол сұғушылықтың ауқымы кеңейіп, материалдық емес мүлікті де қамтиды, соның ішінде сұралмаған көптеп жіберілетін электрондық поштаның таралуына қарсы күрес, сондай-ақ онлайн әлемдердегі виртуалды мүлікке иелік ету құқықтары. 1990 жылдардың соңында американдық соттар жылжымалы мүлікке қол сұғушылықты кеңейтіп, алдымен ұзақ қашықтыққа телефон желілерін рұқсатсыз пайдалануды, кейіннен сұралмаған көптеп жіберілетін электрондық поштаны қамтыды. AOL компаниясы порнографиялық веб-сайтты өз клиенттеріне спам жібергені және AOL домендік атауын жалған көрсетіп, клиенттерді алдағаны үшін сотқа берді. Жаңа мыңжылдыққа келген кезде, жылжымалы мүлікке қол сұғушылық электрондық поштадан асып түсті. eBay v. Bidder's Edge ісі бойынша Калифорния соты Bidder's Edge компаниясының eBay веб-сайтынан аукцион туралы ақпаратты жинау үшін веб-шолушыны пайдалануын жылжымалы мүлікке қол сұғушылық деп шешті, сондай-ақ мұндай істе талапкердің зиянның маңызды екенін дәлелдеу қажеті жоқ екенін айтты. Осыған ұқсас бірнеше іске дейін, Intel v. Hamidi ісінде Калифорнияның Жоғарғы соты талапкер компьютерлік жүйенің физикалық жұмыс істеуіне тікелей кедергі келтіргенін немесе мұндай кедергі болашақта туындауы мүмкін екенін көрсетуі керек деп шешті. Хамидидің шешімі федералдық және штаттық деңгейде тез қабылданып, қолдау тапты. Бүгінгі күнге дейін АҚШ-тың ешбір соты виртуалды әлемдерде алынған заттарға меншік құқығын анықтаған жоқ; осыған дейін виртуалды әлемдер провайдерлері пайдаланушылардың мінез-құлқына бақылау жасау үшін соңғы пайдаланушы лицензиялық келісімдеріне сүйенді. Дегенмен, виртуалды әлемдер өрістеген сайын, мүлікке кедергі келтіру оқиғалары, «қайғы тудыру» түріндегі әрекеттер, жойылған, ұрланған немесе зақымдалған виртуалды мүлік үшін тартымды шешім болуы мүмкін. Сол сияқты, кейбір американдық соттар кездейсоқ бұзушылық үшін жауапкершілікті тек қана мұндай бұзушылық салдарынан абайсыздық туындаған немесе қауіпті әрекеттерге байланысты болған жағдайларда ғана табады. Кейбір юрисдикцияларда, оқ-дәрісіз төмен қуатты пневматикалық қаруды қоса алғанда, отқарылмалы қарумен қаруланған күйде кіру, қарулы шабуыл ретінде қарастырылады.
Жер қойнауы және әуе кеңістігі
Жер бетінен басқа, жер қойнауы, әуе кеңістігі және үйлер, басқа да инфрақұрылым сияқты жерге берік бекітілген барлық нәрсе де жерге жатады, бұл заңдық принциппен – quicquid plantatur solo, solo cedit – нақты түсіндіріледі.
Жер қойнауы
Уильям Блэкстоунның "Англия заңдары туралы түсініктемелері" cuius est solum eius est usque ad coelum et ad inferos деген жалпы құқықтық қағиданы түсіндірді, латын тілінен аударғанда "кімнің жері болса, соның билігінде көкке дейін және тозаққа дейін болады". Қазіргі заманда соттар жер астына толық билік ету құқығын шектеуде. Мысалы, басқа біреудің жері астындағы мұнай және газ қорларын алу үшін бағытын өзгерте бұрғылау – заңбұзушылық, бірақ гидравликалық жарылыс арқылы жер астына ену – заңбұзушылық емес. Егер кен пайдалану құқығы жер бетімен меншік құқығынан бөлінген болса, онда басқа біреудің жерін сол адамның жері астындағы кендерді өндіруге көмектесу үшін пайдалану – заңбұзушылық болып табылады, бірақ авариялық қызметкер жарылыс пен өрттен кейін жер астына кірсе, онда заңбұзушылық жоқ. Жер астында сақталған улы қалдықтардың ықтимал қозғалысы да заңбұзушылық болып табылмайды, егер талапкер бұл әрекеттердің "[иесінің] жер астын ақылға қонымды және болжамды пайдалануына нақты кедергі келтіретінін" немесе кейбір юрисдикцияларда жер астына заңсыз енген адамның улы сұйықтықтардың көршілес жерге көшіп баратынын "нақты сеніммен" білетінін дәлелдей алмаса.
Әуе кеңістігі
Жер иелерінің әуе кеңістігіндегі билігі төменгі атмосферамен шектеледі. АҚШ-та, АҚШ v. Causby (1946) ісінде жер иеленушілердің иелігі 365 фут (111 м) төменгі кеңістікке дейін шектелді. Судья Уильям О. Дуглас, егер ол жер иеленушілердің пайдасына шешім қабылдап, "жалпы құқық бойынша жер иелігі ғаламның шетіне дейін созылады деген ежелгі доктринаны" қабылдаса, "әрбір трансконтиненталдық ұшу операторды көптеген заңбұзу шараларына алып келеді" деген тұжырымға келді. Азаматтардың "навигациялық әуе кеңістігінде" ұшуға құқығы бар. Отыз бір жыл өткен соң, Bernstein of Leigh v Skyviews & General Ltd ісінде ағылшын соты ұқсас қорытындыға келді, әуе кеңістігінің бұзылуы бірнеше жүз метр биіктікте болғандықтан, заңсыз кіру туралы талап қанағаттандырылмады: "Егер латын максимасы сөзбе-сөз қолданылса, бұл әрбір спутниктің қалалық бақтан өтетін сайын заңсыз кіруге алып келетін абсурд жағдайға соқтырар еді".
Шашылысу
Құқық бұзушылықтың негізгі элементі – "араласу". Бұл тікелей және физикалық болуы керек, ал жанама араласудың орнына немқұрайлылық немесе зиян келтіру қарастырылады. "Араласу" жерге кез келген физикалық кіруді, сондай-ақ кіру құқығын теріс пайдалануды қамтиды, яғни жерге кіруге құқығы бар адам рұқсатта көрсетілмеген әрекеттер жасаса. Егер адамның жерге кіруге құқығы болса, бірақ ол құқық мерзімі өткеннен кейін де қалып қойса, бұл да құқық бұзушылық болып саналады. Сондай-ақ, жерге кез келген нәрсе тастау да құқық бұзушылық. Құқық бұзушылық мақсатында, жол орналасқан жердің иесі жер иесі ретінде қарастырылады; алайда, егер жол жалпы пайдалану үшін құрылған болса немесе меншік иесінің келісімімен немесе қарсы иелену арқылы жол жалпыға арналып, заңмен бекітілген пайдалануға берілсе, онда жолды пайдалану құқық бұзушылық болып табылмайды. Hickman v Maisey және Adams v. Rivers істерінде соттар жолды оның қалыпты мақсатынан тыс пайдаланудың кез келген түрі құқық бұзушылық құрауы мүмкін екенін белгіледі: "[ж]ер иесінің меншік құқығы тек өту құқығымен шектелген болса да, жер иесі әлі де толық билеуші болып табылады". Ұлыбритания соттары соңғы жылдары жалпы пайдалану құқықтарын кеңейтті. DPP v Jones ісінде сот "қоғамдық жол – бұл қоғамдық орын, оны қоғамдық мақсаттар үшін пайдалануға болады, егер бұл әрекет қоғамдық немесе жеке зиян келтірмесе және қоғамның өту-қайту құқығына негізсіз кедергі келтірмесе; осы шектеулерде қоғамдық жолда бейбіт жиналыс өткізуге құқық бар" деп шешім шығарды. Adams ісінде белгіленген қағидалар американдық құқықта да қолданылады.
Қорғау
Жерге қол сұғушылыққа қарсы бірнеше қорғаныс бар: лицензия, заңмен негіздеу, қажеттілік және jus tertii. Лицензия – жер иеленушісі берген нақты немесе түсініксіз рұқсат. Мұндай лицензиялар, оларды қайтарып алуға тыйым салатын шарт болмаса, көбінесе қайтарып алынады. Лицензия алынғаннан кейін, егер оның иесі жерде қалып қойса, ол қол сұғушы болып саналады. Заңмен негіздеу – бұл адамға жерге кіруге рұқсат беретін заңдық құқық бар жағдайларды білдіреді, мысалы, Англия мен Уэльстің 1984 жылғы Полиция және қылмыстық дәлелдемелер туралы заңы, ол полицияға тұтқындау мақсатында жерге кіруге мүмкіндік береді, не Калифорния штатының конституциясы, ол дүкен иелері мен клиенттерге ыңғайсыздық тудырса да, азық-түлік дүкендері мен сауда орталықтарында наразылық білдіруге рұқсат береді. Jus tertii – бұл сотталушы жерді талапкер емес, үшінші тарап иеленетінін дәлелдей алатын жағдай, мысалы Doe d Carter v Barnard ісінде. Бұл қорғаныс талапкер жалға алушы болса және жауапкер жалға беру құқығы жоқ жалға беруші болса (мысалы, заңсыз пәтер жалға беру, рұқсатсыз қосалқы жалға беру және т.б.) қолданылмайды. Қажеттілік – бұл қол сұғушылықты жасау өте маңызды болған жағдай; Esso Petroleum Co v Southport Corporation ісінде кеме капитаны жағалауға мұнайдың таралуына жол беріп, қол сұғушылық жасады. Алайда, бұл кемесі мен экипажының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қажет болды және қажеттілік қорғанысы қабылданды. Дегенмен, қажеттілік жауап берушіге басқа адамның мүлкіне кіруге рұқсат бермейді, егер баламалы, бірақ аз қолайлы әрекет ету мүмкіндіктері болса.