Кіріспе

Адамдар Құдай бар немесе жоқ деп өз өмірлерімен ойнайды деген аргумент - бұл Блез Паскаль (16231662) алға қойған философиялық аргумент. Ол он жетінші ғасырдағы француз математигі, философы, физигі және теологы. Бұл дәлел адамдардың Құдайға деген сенімін өмірлік құмар ойындарға айналдырады. Паскаль ақылға қонымды адам Құдайдың бар екеніне сенетін өмір салтын ұстану керектігін және Құдайға сенуге тырысу керектігін айтады. Бұл ұстанымның негізін мыналар құрайды: егер Құдай жоқ болса, онда адам тек шекті шығынға ұшырайды, мүмкін, белгілі бір ләззат пен рақаттан бас тартады. Алайда, егер Құдай шынымен бар болса, олар шексіз пайдаға ие болады, мысалы, Ыбырайымдық дәстүрде көктегі мәңгілікпен бейнеленгендей, сонымен бірге тозақтағы мәңгілікпен байланысты шексіз шығындардан аулақ болады. Бұл ставканың түпнұсқалық мазмұнын Паскальдың "Пенсе" ("Тексерулер") атты өлімінен кейін жарық көрген еңбегінде табуға болады, ол бұрын жарияланбаған жазбалардың жинағын қамтиды. Паскальдың ставкасы маңызды, өйткені ол шешім теориясының, экзистенциализмнің, прагматизмнің және волонтаризмнің алғашқы ресми қолданылуын білдіреді. Бұл ойынды сынға алғандар Құдайдың бар екеніне дәлел келтіруге болатын қабілетін күмәнмен қарастырады. Бір-біріне сәйкес келмейтін аяндарға негізделген дәлел әрқайсысы Құдайдың ақиқаттарына айрықша қол жетімділік деп санайтын әртүрлі сенім жүйелерінің бар екендігін көрсетеді. Сонымен қатар, шынайы емес сенімнен туындаған дәлел, егер тек пайда мен шығынға ұмтылатын болса, Құдайға деген сенімнің шынайылығы туралы күмән тудырады.

Сын

Паскальдың ставкасына сын оның жарияланғанынан кейін көп ұзамай басталды. Құдайға сенбейтіндер ақылдан тыс "әлемнің" иесінен қандай "пайда" күтуге болатынына күмән келтірді, ал діни тұрғыдан қатаң сақшылар, негізінен, ставканың деистік және агностикалық тіліне қарсы шықты. Сенушілер оны Құдайдың бар екенін дәлелдемегендігі, жалған сенімге ұқсатуы және қай дінге, қай Құдайға табыну керектігі мәселесі үшін сынға алды.

Лаплас

Ықтималдықтармен айналысатын математик Пьер Симон де Лаплас дінтанудағы ықтималдықты қолдануды сықаққа алды. Паскальдың ойынша болғанның өзінде, тігіс жасаудың қажеті жоқ, себебі пайдаға деген үміт – куәліктердің құнының (шексіз кішкентай) және олар уәделейтін бақыттың құнының (маңызды, бірақ шектеулі) көбейтіндісіне тең болып, міндетті түрде шексіз кішкентай болуы керек.

Құдайдың бар екендігін дәлелдеудің сәтсіздігі

Вольтер (ағартушылық дәуірінің тағы бір белгілі француз жазушысы), Паскальдан бір буын кейін, құмар ойынының «Құдайдың бар екенін дәлелдеу» идеясын «әдепсіз және балағаттаушы» деп қарастырып, «Бір нәрсеге сенгім келуім, оның бар екенінің дәлелі емес» деп қосты. Дегенмен, Паскаль бұл құмар ойынын Құдайдың бар екенін дәлелдеу ретінде емес, керісінше, әрбір тірі адам үшін «ауыспайтын» қажетті прагматикалық шешім ретінде ұсынды. Ол құмар ойынынан бас тарту мүмкін емес екенін және «ақыл шындықты анықтауға шамасы келмейтінін» айтты, сондықтан Құдайдың бар екендігіне сену-сенбеу мәселесі «әр мүмкіндіктің салдарынан туындайтын нәрсені қарастыра отырып» қабылдалуы керек. Вольтердің сын-пікірі Паскальдың құмар ойынының Құдайдың бар екенін дәлелдеу ретіндегі мәніне емес, Паскальдің насихаттауға тырысқан сенімнің өзіне қатысты. Вольтер Паскальдың, янсенист ретінде, адамзаттың тек шағын, алдын ала белгіленген бөлігінің ғана Құдай тарапынан құтқарылатынына сенгенін атап өтеді. Вольтер түсіндірді, адам қаншалықты сыналса да, христиандық құтқарылуға сенуге ұмтылса да, нәтижесі ең жақсы жағдайда әлсіз сенімге жетеді. Паскаль өзінің «Pensées» еңбегінде осымен келіседі, адамдар сенуді таңдай алады (сонымен қатар қауіпсіз құмар ойын жасауға мүмкіндік алады) демейді, керісінше, кейбіреулер сенуге шамасы келмейді дейді. Этьен Сориу түсіндіргендей, Паскальдің аргументін қабылдау үшін, құмар ойыншы Құдайдың құмар ойынды орындауға ниетті екеніне сенімді болуы керек; ол құмар ойыншының Құдайдың да құмар ойынды қабылдайтынын ескеретінін айтады, бірақ бұл дәлелденбеген. Паскальдің құмар ойыншысы өзен суларында қалқып жүрген және тастың екі жағының арасында бірнеше секунд дірілдеген жапырақты көрген ақымаққа ұқсайды: «Мен Ротшильдпен миллионға ставка тігемін, ол ақыры сол жаққа бұрылады» дейді. Шындығында, жапырақ тастың сол жағынан өтті, бірақ ақымақ үшін өкініштісі, Ротшильд ешқашан «Мен [сол ставканы қабылдаймын]» демеді.

Нақты емес сенімнен туындаған дәлел

Кейбір сыншылар Паскальдың ставкасы, сенуге мүмкіндігі жоқтар үшін, мәңгілік сыйлық алу үшін сенімдің сыртқы көрінісін жасауды ұсынады деп санайды. Ричард Доукинс бұл әрекетті адалсыздық және моральдық бұзушылық деп есептейді. Оның пікірінше, әділ және барлығын білетін Құдай, «сенушінің» бұл алдамшылық тактикасын көріп, ставканың барлық пайдасын жояды, сондықтан мұндай әрекет ақылға сыймайды. Рим-католик және протестанттық теологиясындағы беделді доктрина бойынша, құтқарылуға жету үшін тек Құдайға сену жеткіліксіз. Яқып 2:19 (ЖД) айтылады: «Сен Құдайдың бір екеніне сенесің, дұрыс жасайсың. Бірақ әйіштер де сеніп, дірілдейді». Құтқарылу үшін сенім ғана емес, сонымен қатар сену, сенімділік және бағыну қажет. Паскаль және оның қарындасы, монах, Рим-католиктерінің Янсенизм мектебінің басшылары болды. Олардың құтқарылу туралы ілімі, сенімді іске қарағанда жоғары қойып, протестантизмге жақын болды. Янсенистер де, протестанттар да осы принципке сәйкес Әулие Августинның жолын ұстанды (Мартин Лютер Августин орденінің монахы болған). Августин былай жазды:

Паскальдың пікірінше, Құдайға «құтқарылатын» сенім, логикалық келісімнен артық нәрсені қажет етеді, сондықтан ставканы қабылдау – тек бастапқы қадам болуы мүмкін. Сондықтан ол сенімге жету үшін қандай қадамдар жасау керектігі туралы кеңес берді. Тағы басқа сыншылар Паскальдың ставкасына қарсы шығып, ол Құдайдың ақылды жаратылыстарында қандай эпистемиялық қасиеттерді бағалайтыны туралы дұрыс емес тұжырым жасады деп мәлімдеді.

Вариациялар және басқа да ставкалар туралы аргументтер

Софист Протагордың құдайларға қатысты агностицизм ұстанымы болды, бірақ ол бәрібір құдайларға табынуын жалғастырды. Бұл, мүмкін, ставканың алғашқы түрі деп есептелуі мүмкін. Еврипидтің «Баккей» трагедиясында Кадмос Паскальдің ставкасының ерте нұсқасын айтады. Қызығы, трагедияның соңында Кадмос сөз еткен Дионис құдайы пайда болып, оның осылай ойлауы үшін жазалайды. Еврипид бұл трагедияда ставканы қарастырып, оны жоққа шығарғаны анық көрінеді. Стоик философ және Рим императоры Марк Аврелий «Ойлар» кітабының екінші кітабында осыған ұқсас пікір білдірді: «Өмірден кез келген сәтте кетуің мүмкін болғандықтан, әрбір әрекетің мен ойыңды соған сәйкес ретте. Егер құдайлар болса, адамдардан кетуден қорықпау керек, себебі олар сені жамандыққа иелендірмейді. Ал егер олар жоқ болса немесе адамдардың ісіне араласпаса, құдайсыз немесе қамқорлықсыз әлемде өмір сүрудің маған қандай қатысы бар?» Ерте буддалық мәтіндерде өлімнен кейінгі өмірге сену үшін буддалық ставка аргументін қорғайтын үзінділер кездеседі. Санскрит классигі «Сарасамуккаяда» Вараручи Паскальдің ставкасына ұқсас аргумент келтіреді. Мұсылман имамы Джафар әл-Садық бірнеше рет түрлі формада, соның ішінде оның әйгілі «Миробалан жемісі туралы хабарламасы» арқылы ставканың нұсқаларын ұсынды. Шииттік хадис кітабы «әл-Кафиде» әл-Садық атеистке: «Егер сен айтқан дұрыс болса – және ол дұрыс болмаса – онда екеуміз де табысқа жетеміз. Бірақ егер мен айтқаным дұрыс болса – және ол шын болса – онда мен жеңіске жетемін, ал сен жоқ боласың» дейді. Осы аргументтің ислами калам дәстүріндегі бір түрі Имам әл-Харамейн әл-Жувайни (478/1085 жылы қайтыс болған) «Сенім қағидалары үшін нақты дәлелдерге арналған нұсқаулық» кітабында талқыланған. 330 жылы қайтыс болған христиан апологы Арнобий Сиккалық өзінің «Бүт-пәгандарға қарсы» кітабында осы аргументтің ерте нұсқасын келтіріп: «Екі белгісіз нәрсе арасынан, күмәнді күйде тұрған екеуінен, үміт беретініне сену, ешқандай үміт бермейтініне қарағанда, ақылға келмей ме?» дейді. Паскальдің заманынан бұрынғы жақын параллель – иезуит Антуан Сирмондтың «Жанның өлмеуі туралы» (1635) еңбегі, онда дін таңдауды құмар ойынға теңеп, «Бұл өмір қаншалықты ұзақ және бақытты болса да, оны мәңгілік бақыт пен гүлденуге қарсы теңгерімнің екінші табасына қойғанда, сізге құмар ойынның жоғары көтерілетіні көрінеді» делінген. 2008 жылы жарық көрген «Жақсы шешімдер қабылдау және әрқашан дұрыс болу» атты философиялық кітап Паскальдің ставкасын жаңаша қарастырып: «Құндылық пен ізгілікті іздеудің қандай зияны бар? Егер құндылық болса, онда біздің ұтуымыз мүмкін, ал егер болмаса, біз ештеңе жоғалтпаймыз. Осылайша, біз құндылықты іздеуіміз керек» дейді. Философ Ник Бостром жазған «Паскальдің тонауы» диалогында рационалды құрбанның астрономиялық төлемақының әлсіз уәдесі үшін әмианын беруге мәжбүр болуы мүмкін екені көрсетілген. Паскальдің ставкасындағыдай, кішкентай, бірақ нақты зиян үлкен, бірақ күмәнді пайдадан басым. Роконың базилискісі – болашақта пайда болатын, оның пайда болуына көмектеспегендердің барлығын жазалайтын жоғары интеллектілі құрылым. 2014 жылғы мақаласында философ Джастин МакБрайер Құдайдың бар екендігіне қатысты агностицизмді сақтауымыз керек, бірақ Құдайға сенуден туындайтын жақсылықтарға қарамастан сенуіміз керек деді. «Жаңа ставканың мәнісі – теистер Құдай бар ма жоқ па, оған қарамастан теистерге қарағанда жақсырақ».

Климаттың өзгеруі

1992 жылдан бері кейбір ғалымдар Паскальдың тәуекелін климаттың өзгеруі туралы шешімдермен салыстырып келді. Климаттың өзгеруіне қатысты Паскальдың тәуекелінен екі ерекшелік бар: біріншіден, климаттың өзгеруі Паскальдың Құдайының болуына қарағанда ықтимал, себебі біріне ғылыми дәлелдер бар, ал екіншісіне жоқ. Екіншіден, тежелмейтін климаттың өзгеруі салдарынан болатын зиян зор болар еді, бірақ ол әдетте шексіз деп есептелмейді. Магнат Уоррен Баффетт климаттың өзгеруінің "Құдайдың бар екендігіне жасалған Паскальдың тәуекеліне ұқсас екенін" жазды. Паскаль егер Құдайдың бар екендігіне ең аз ғана ықтималдық болса, Оның бар екеніне сенгендей әрекет етудің мәні бар деді, себебі сыйлықтары шексіз болуы мүмкін, ал сенімсіздік мәңгілік азапқа соқтыруы мүмкін. Сол сияқты, егер планетаның қатты апатқа ұшырауының 1% ғана мүмкіндігі болса және кешігу қайта оралмайтын шектен өтуді білдірсе, қазір ешқандай әрекет жасамау – ақымақтық болар еді.