Кіріспе
Сухотай тарихи паркі (อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย (Айтылуы)) – Сухотайдың қираған жерлерін қамтиды, сөзбе-сөз "бақыттың таңы", 13 және 14 ғасырларда Сухотай патшалығының астанасы, Таиландтың солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Бұл Сухотай провинциясының астанасы Сухотай қаласының жанында. Қала қабырғалары шамамен шығыстан батысқа, солтүстіктен оңтүстікке қарай тікбұрыш құрайды. Жерде 193 қираған құрылыс қалдығы бар. Әр қабырғаның ортасында қақпа орналасқан. Ішінде патша сарайының қалдықтары және жиырма алты ғибадатхана бар, олардың ең үлкені – Ват Махат. Парктің күтімімен Таиландтың Көркем өнер департаменті айналысады, ЮНЕСКО-ның көмегімен, ол оны Әлемдік мұра ретінде танылған. Жыл сайын парктің қонағы болып мыңдаған адамдар келеді.
Кхмер дәуірі
Бастапқыда Сухотай кхмер империясының Суходая деп аталған бекінісі болды. Кхмер империясы тұсында кхмерлер онда бірнеше ескерткіштер салды, олардың бірнешеуі Сухотай тарихи саябағында сақталған, мысалы Та Фа Даэнг қасиетханасы, Ват Пхра Пхай Луанг және Ват Сисавай. Сухотайдан шамамен 50 километр солтүстікке қарай тағы бір кхмер әскери бекінісі – Си Сачаналай немесе Шри Саджаналайя орналасқан. 13 ғасырдың ортасында Си Индрадит басқаратын тай тайпалары Суходаядағы кхмер губернаторына қарсы көтеріліс жасап, Сухотайды тәуелсіз тай мемлекеті етіп құрды және он төртінші ғасырдың соңына дейін тай билігінің орталығы болды. Дыбысы мен мағынасы жағынан ағылшын тіліндегі "paw" сөзімен салыстыруға болады. Бангклангао Сухотайды Шри Индрадития ретінде биледі және Фра Руанг әулетін құрды. Ол өз мемлекетін көршілес қалаларға дейін кеңейтті. 1257 жылы билігінің соңында Сухотай мемлекеті Чао Пхрая өзенінің (сол кезде жай ғана Менам, "сулардың анасы", өзендерге арналған тай тіліндегі жалпы атау) жоғарғы аңғарының барлығын қамтыды. Дәстүрлі тай тарихшылары Сухотай мемлекетінің құрылуын тай ұлтының бастауы деп есептейді, себебі Сухотайдан бұрынғы мемлекеттер туралы көп мәлімет болмады. Қазіргі тарихи зерттеулер тай тарихы Сухотайдан бұрын басталғанын көрсетеді. Дегенмен, Сухотайдың негізі қазірге дейін тойланып келеді.
Рамкамхаенг бойынша кеңейтулер
Фо Кхун Бан Муанг пен оның інісі Рам Хамхенг Сухотай патшалығын кеңейтті. Оңтүстікке қарай Рамкамхенг Супаннабхум және Шри Тамнакорн (Тамбралинга) патшалықтарын жаулап алды және Тамбралинга арқылы Тхеравада дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдады. Солтүстікте Рамкамхенг Фрае мен Муанг Суа (Луанг Прабанг) қалаларын салық төлеуге міндеттеді. Батысқа қарай Рамкамхенг Вэреру бастаған мон тайпаларына (Рамкамхенгтің қызымен қашып кеткен деген әңгіме бар) Паган билігінен азат болып, Мартабанда патшалық құруға көмектесті (кейін олар Пегуға көшті). Тайланд тарихшылары Мартабан патшалығын Сухотайдың қарауындағы мемлекет деп есептейді. Бірақ іс жүзінде Сухотайдың ықпалы осы деңгейге жетпеген болуы мүмкін. Мәдениет саласында Рамкамхенг Шри Тамнакорннан келген монахтарға Сухотайда Тхеравада дінін таратуға көмектесті. 1283 жылы Рамкамхенг тай жазуын ойлап тапқан деген болжам бар, ол бұл жазуды 600 жылдан кейін Монгкут тапқан Рамкамхенг стеласына түсірді. Осы кезеңде Юань әулетімен алғашқы байланыстар орнатылып, Сухотай Қытайға саудалық миссиялар жібере бастады. Сухотайдан экспортталатын танымал өнімдердің бірі Сангкалок (Сун әулетінің керамикасы) болды. Бұл Сиамның қытай стиліндегі керамика өндірген жалғыз кезеңі еді, ол 14 ғасырға қарай тоқтатылды.
Аюттаяның құлдырауы мен билігі
Сухотайдың үстемдігі қысқа ғана болды. 1298 жылы Рамкамхаенг қайтыс болғаннан кейін Сухотайдың қарасты елдері тәуелсіздік алды. Рамкамхаенгтің орнын оның ұлы Ло Тай басты. Вассалды патшалықтар, бірінші солтүстіктегі Уттарадит, содан кейін Луанг Прабанг және Вьентьян (Виенгчан) Лаос патшалықтары өздерін босатып алды. 1319 жылы батыстағы Мон мемлекеті бөлініп кетті, ал 1321 жылы Ланна Сухотайдың бақылауындағы ең көне қалалардың бірі – Такты өз құрамына қосты. Оңтүстікке қарай, күшті Суфанбури қаласы да Ло Тайдың билігі кезінде тәуелсіздікке ие болды. Осылайша, патшалық тез арада бұрынғы жергілікті маңызына дейін кеміді. Соңында, 1378 жылы кеңейіп келе жатқан Аюттая патшалығының әскерлері басып кіріп, Сухотайдың патшасы Таммараха II-ді осы жаңа күшке мойынсұнуға мәжбүр етті. 1583 жылы Ситтаунг өзеніндегі шайқастан кейін, Фицанулок патшасы Наресуан (және Аюттаяның тақ мұрагері) Бирмамен болған соғыс және жер сілкінісі салдарынан Сухотайдан және айналасындағы аймақтардан адамдарды Оңтүстік Орталық жазыққа күштеп көшірді.
Кейінгі дамуы
Сухотай қайтадан халқымен толысты, бірақ бір-бірінен кейін Мьянма-Сиам соғыстарының салдарынан, әсіресе Мьянма-Сиам соғысы (1765–67) кезінде құлдырады. 1793 жылы Рама I Бангкокты мемлекеттің жаңа астанасы етіп белгілегеннен кейін, Таниде Жаңа Сухотайды құрды, ол ескі Сухотайдан 12 км (7,5 миль) шығысқа қарай орналасқан, осылайша Сухотайдан бас тартты. 1801 жылы Рама I астанада көптеген патшалық ғибадатханалар салуды бұйырды. Ол елдегі қираған ғибадатханалардан Бангкокқа ескі Будда мүсіндерін әкелуге жарлық берді. Будда мүсіндерінің бірі – атақты сегіз метрлік (25 фут) биіктігі бар қоладан жасалған Фра Шри Сакиямуни (พระศรีศากยมุนี), Ват Сутхаттың басты Будда мүсіні, бұрын Сухотайдағы ең үлкен ғибадатхана – Ват Махаттың басты Будда мүсіні болған. 1833 жылы Монгкут, монахтықта жүрген кезінде Сухотайға сапар шегіп, Ват Махаттағы Рамкамхаенг стеласын және басқа да жәдігерлерді тапты, қазір олар Бангкоктегі Ұлттық мұражайда сақталуда. Бұл тастың ресми атауы – «Патша Рам Хамахенг жазуы», 2003 жылы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік естелік тізіліміне» енгізілген мұра. 1907 жылы Ваджиравудх, тәж мұрагері ретінде, екі айлық археологиялық саяхатқа Нахон-Саван, Камфеанг-Пет, Сухотай, Си-Сатханалай, Уттарадит және Пицанулок қалаларына барды. Кейіннен ол «Пхра Руанг қаласына саяхат» (เที่ยวเมืองพระร่วง;) атты еңбегін жариялап, халық арасында тарихи және археологиялық зерттеулерді насихаттады. Бұл еңбек кейінгі археологтар мен тарихшылар, соның ішінде қазіргі тай білім беру жүйесінің негізін қалаушы Дамронг Раджанубхаб және 20 ғасырдың Оңтүстік-Шығыс Азия археологиясы мен тарихының ғалымы Джордж Кодес тарапынан пайдаланылды. 1988 жылдың шілде айында тарихи саябақ ресми түрде ашылды. 1991 жылдың 12 желтоқсанында Сухотай тарихи қаласы және оған байланысты тарихи қалалар – Камфеанг Пет және Си Сатханалайдағы тарихи саябақтармен бірге Дүниежүзілік мұралық орын деп жарияланды.
Менеджмент
Сухотай тарихи саябағын Мәдениет министрлігінің Көркем өнер департаменті басқарады. Аймақтың қорғалуы алғаш рет 6 маусым 1962 жылы Корольдік газетте жарияланды. Осы салаға қатысты заң – "Ежелгі ескерткіштер, антиквариаттар, өнер туындылары және ұлттық мұражайлар туралы" заңы, Б.Е. 2504 (1961) Заңмен (№ 2) толықтырылып, Б.Е. 2535 (1992) жылы өзгертілді.
Уат Махатхат
Ват Махатхат немесе Махатхат ғибадатханасы (วัดมหาธาตุ) – Сухотай тарихи саябағындағы ең маңызды және әсерлі ғибадатхана. Ғибадатхананың атауы «Ұлы реликвия ғибадатханасы» деп аударылады. Ғибадатхана 1292 және 1347 жылдар аралығында Шри Индрадитиямен қаладағы және Сухотай Корольдігінің басты ғибадатханасы ретінде негізделген. Жоспары ғаламды бейнелейтін мандалаға негізделген, орталық ступасы 1345 жылы Будданың реликвияларын сақтау үшін салынған, ал оның айналасында сегіз бағытта кіші ступалар орналасқан. Басты ступа лотос гүлшоласының пішінінде, бұл Сухотай сәулет өнерінің ерекшелігі. Оның негізінде қолдарын құшақтаған күйде сәлем беретін 168 буддалық шәкірттердің мүсіндері бейнеленген. Сегіз кіші ступаның төртеуі бұрыштарда Мон Харипунчай-Ланна стилінде, ал арадағы төртеуі кхмерлік ықпалды көрсетеді. Басты ступаның екі жағында Phra Attharot (พระอัฏฐารส) деп аталатын екі тұрған Будда мүсіні орналасқан. Ғибадатханаға жиналыс залы (вихара), мандапа, ординация залы және 200 қарасты ступа кіреді.
Нейон Прасат
Неин Прасат немесе сарай төбесі (เนินปราสาท) – Сухотай патшалығының патша сарайының қалдықтары. Ноен Прасат 1833 жылы Сиамның солтүстігіне саяхат жасаған Монгкуттың, монах ретінде, тауып алған. Сарай 200 x 200 метрлік шаршы негізде салынған. Жанында екі кішкентай көл болған. Археологтар осы жерде қала көлінен су жеткізуге арналған терракота құбырларының қалдықтарын тапты. Оңтүстік-батыс жағында кірпіштен жасалған платформаның қалдықтары бар, ішінде күл мен сүйектер табылған, демек, бұл патшалық кремация орны болған деп болжауға болады. Рамкамхаенг стеласы осы жерде Монгкут тарапынан табылған. Ол сондай-ақ «Маннанасила тағы» (พระแท่นมนังคศิลาอาสน์) деп аталатын, шамамен 1м x 2,50м x 15 см өлшемдегі сұр тас плитаны тапқан, ол лотос гүлдерінің бейнесімен әсемделген. Рамкамхаенг стеласында Рамкамхаенг осы тасты қант пальмасының бағында орнатқаны айтылған. Монгкут осы табылған заттарды Бангкокқа алып кеткен.
Рамкамхаенг ұлттық мұражайы
Рамкамхаенг ұлттық мұражайы (พิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง) – Таиландтың Ұлттық мұражайының Сухотай тарихи саябағындағы бөлімшесі. Ол 1964 жылы Таиландтың патшасы Бхумибол Адульядеж және королева Сирикит ашқан. 2000-нан астам артефакт Ратчатани ғибадатханасының абысы Фра Ратчапраситтихуннан сыйға берілді. Жергілікті тұрғындар да көптеген тарихи заттарды сыйлап, коллекцияны толықтыруға үлес қосты. Мұражайдың негізгі ғимаратындағы экспонаттардың көп бөлігі Сухотайдан, ал қалғандары Си Сатханалай, Кампаенг Пет, Фичит және Петчабуннан табылған. Коллекцияға Ват Пхра Пхай Луанг және Ват Махаттан Будда бейнелері мен индуистік құдайлардың мүсіндері, Сухотайдан бұрынғы кезеңге (шамамен 13 ғасыр) жататын мүсіндер, 14 және 15 ғасырлардағы Сухотай артефакттары, 1351-1488 жылдарға дейінгі ерте Аюттая артефакттары, сондай-ақ Сухотай және Си Сатханалайдағы қазба жұмыстары кезінде табылған Юань, Мин және Цинь династияларының фарфоры кіреді.
Уат Си Савай
Ват Си Савай немесе Си Савай ғибадатханасы (วัดศรีสวาย) – Сухотайдағы ең көне ғибадатханалардың бірі. Ғибадатхана 12-шы ғасырдың соңында немесе 13-шы ғасырдың басында Вишнуға арналған индуистік қасиетті орын ретінде және Лаводан құтылу алдында, Сухотай патшалығының құрылуына дейін Тирупавай рәсімін өткізу үшін салынған. Ғибадатханада индуистік үштік құдайларды бейнелейтін үш жақсы сақталған латериттен жасалған пранг бар, олар қос қамал мен ормен қоршалған. Прангтардың төменгі бөліктері кхмер стилінде, ал жоғарғы бөліктері тайлықтармен кірпіш және штукатурмен кеңейтіліп немесе жаңартылған. Орталық пранг Лаво немесе индуистік стильде салынған. Әр прангтың ішінде лингам және криптаға арналған алаңша болуы мүмкін. Орталық прангтың үстінде аздаған штукатурлық жұмыстар сақталған. Кейін, шамамен 14-шы ғасырда, ғибадатхана буддалық сенімдерге бейімделді: орталық прангтың оңтүстігіне вихаралар қосылды. Аймақта көптеген қытайлық фарфор және индуистік құдайлардың мүсіндері табылды. Солардың бірі – 1907 жылы Ваджирарудх тапқан Шива мүсіні.
Ват Пхра Фай Луанг
Ват Пхра Пхай Луанг (วัดพระพายหลวง) – Сухотайдың діни орталығы және қала аумағындағы ең ірі ғибадатхана. VII Джаяварман билік еткен XII ғасырдың соңында, қала әлі де кхмер Лавоның бақылауында болған кезде салынған. Қала азат болғаннан және Ват Махатхат салынғаннан кейін Ват Пхра Пхай Луанг негізгі салтанаттық қызметін жоғалтып, Теравада буддалық ғибадатханаға айналды. Ват Си Савай сияқты, бұл ғибадатханада үш латериттен жасалған пранг бар, бірақ олардың тек біреуі жақсы сақталған. Археологтардың пікірінше, үш пранг бастапқыда жалпы латерит негізінде тұрған. Үш прангтың барлығы да шығысқа қарап ашылған, есіктері екі жағынан Будданың өмірінен көріністер бейнеленген әсем тимпанмен безендірілген бағаналармен шектеледі. Қалған үш жақтағы есіктер «жалған есіктер» деп аталды. Кешен қос ормен қоршалған. Сыртқы ордың ұзындығы 600 метр, оны Лам Пан өзенімен сумен жабдықталған. Пранг кешенінің солтүстік-батыс жағында 14 ғасырдың соңына жататын вихара, мандапа және сегіз Бай Семасы бар кішкентай ординациялық залдың қалдықтары сақталған. Бұл ғибадатхана кхмер өнерінен тай өнеріне өтуді зерттеу үшін маңызды орын. 14 ғасырда пранг жаңарып, жапырақтар мен жиектер түріндегі күрделі жабынмен безендірілді, бұл тай өнерінің негізгі мотивіне айналды. Алайда, жабын өнерінің көп бөлігі қазір Рамкамхаенг ұлттық мұражайында сақталады.
Уат Са Си
Ват Са Си (วัดสระศรี) – Рамкамхаенг ескерткішіне жақын орналасқан шағын ғибадатхана. Ват Са Си Ват Махаттан солтүстік-батысқа қарай, Трафанг Тракуан көлінің ортасында әдемі орналасқан. Орналасқан жерінің арқасында, бұл ғибадатхана Сухотайдағы ең көркем жерлердің бірі болып есептеледі. Ғибадатханада Ланка стиліндегі ступа бар. Ват Са Си вихарасы ступаның шығыс жағында орналасқан. Одан шығысқа қарай, жеке кішкентай аралда қасиетті зал орналасқан. Сонымен қатар, көптеген кішкентай ступалардың іргетастары ғана көрініп тұр. Құрылысының ұқсастығы және Бай Сема ескерткіштеріне сәйкестігіне байланысты, Ват Са Си Ват Тра Куан және Ват Чана Сонгхраммен бір уақытта салынған деп саналады.
Асокарам ғибадатханасы
Ват Асокарэм (วัดอโศการาม) немесе Ват Салат Дай (วัดสลัดได) 1399 жылы Сайлуэтхай билеген кезде Сухотай патшалығы тұсында салынған. Асокарам деген атау ұзақ жылдарға дейін ұмытылған. Жергілікті тұрғындар бұл ғибадатхананы "Ват Салат Дай" деп атаған, себебі ғибадатхана аумағында Еуфорбия антикуорум (สลัดได) өсімдігі қалың өскен. 1958 жылы қазына іздеушілер ступаны қазып, тас жазулы тақта тапты. Қазір ол Рамкамхаенг ұлттық мұражайында қойылған. Тас жазуда 1399 жылы Лүэтайдың жесірі, ана патшайым, "Сатмтек брах Раджадеби Шри Кулалаксана Арргараджамахеси Дебадорани Тилакаратана" Ват Асокарэмді салғаны жазылған. Ол Литайдың қызы еді. Олар күйеуі Лүэтайдан Сайлуэтхай және Асока есімді екі ұл тудырған. Ол бұл ғибадатхананы неліктен Асокарам деп атағаны белгісіз. Бір болжам бойынша, бұл оның ұлы Асоканың құрметіне орнатылған ескерткіш болуы мүмкін, ал екінші болжам бойынша, бұл атау оның әулетінің біреуінің есімі немесе тіпті Үндістан билеушісі Асоканың есімімен байланысты болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік бар, атау ғибадатхана аумағында көптеп өсетін "Асока ағаштарына" – Сарака асокаға сілтеме жасауы мүмкін. Ғибадатхананың басты көрікті жерлері – үлкен 5 қабатты пирамида пішіндес ступа, вихара, мандапа және кішкентай пагодалардың негіздері.
Ват Тра Куан
Ват Тра Куан (วัดตระกวน) – Ват Махатхаттың солтүстігіндегі Рамкамхаенг ескерткішіне жақын орналасқан шағын ғибадатхана. Ваджиравудхтың теориясына сәйкес, ғибадатхананың бастапқы атауы тай тілінде емес, ал «Тра Куан» – дәстүрлі Азия медицинасында қолданылатын дәрілік өсімдік – таңғы даңқ гүлiн білдіретін кхмер сөзі. Ват Тра Куан Сухотай патшалығы тұсында салынған, ал ғибадатхана XV ғасырдың басында аяқталған болуы мүмкін. Ғибадатхана аумағының батысында Ланка стиліндегі әсем ступа орналасқан. Оның төртбұрышты негізі үш қабаттан тұрады. Ступаның шығысында кішкентай террасасы, алты бағанасы және шығыс жағындағы баспалдағы бар діни үйдің қираған қалдықтары жатыр. Бұл құрылыс стандартты Сухотай ғибадатханаларынан өзгеше, себебі әдетте ступаның шығысында вихара орналасуы керек. Діни үйдің төңірегінде қарапайым Бай Сема және бірнеше кішкентай ступалардың іргетастары сақталған. 1960 жылдары археологтар ғибадатхана аумағында қоладан жасалған Будда мүсінін тапты. Бұл ерекше Будда бейнесі қазір Рамкамхаенг ұлттық мұражайында сақтаулы. Ол Сухотайдың ықпалымен Ланна және Ланка стильдерінің ерекшеліктерін көрсетеді, сондықтан өнер тарихшылары бұл стильді «Ват Тра Куан стилі» деп атады.
Ват-Чана Сонгхрам
Ват Чана Сонгхрам (วัดชนะสงคราม) – Ват Махатхаттың солтүстігінде, Ват Са Си және Ват Тра Куанмен бірге орналасқан, Рамкамхаенг монументіне жақын шағын ғибадатхана. Ғибадатхана Сухотай патшалығы тұсында салынған. Бүгінде бұрынғы жоспарламаның қираған қалдықтары ғана көрініс береді. Ең ірі ступа – қоңырау пішіндес Ланка Сухотай стилінің үлгісі. Ғимараттар кішігірім ступалардың санына сәйкес орналасқан. Ступаның шығыс жағында Аюттхая кезеңіне жататын ғимарат бар. Ғибадатхананың шығыс шебінде діни рәсімдер үйі орналасқан.
Уат Па Мамуанг
Ват Па Мамуанг немесе Па Мамуанг ғибадатханасы (วัดป่ามะม่วง) – манго орманындағы монастырь деген мағынаны білдіреді және Сангхараджа тұратын, беделді орман монахтарының ғибадатханасы болған. Аңыз бойынша, Рамкамхенг қаланың алдына манго ағаштарынан бақ отырғызған. Осы жерде Луэтай патшалық ғибадатхананы құрды, ол Ват Па Мамуанг деп аталды. Ол "Девалайамахаксетра" – брахман ғибадатханасы үшін мандапа салды. Сухотай патшалары шын ниетпен буддистер болғанымен, корольдік брахмандық рәсімдер сарайда орындала берді. 20 ғасырда жүргізілген қазба жұмыстары Литайдың Шива мен Вишнуның өмірден үлкен қола мүсіндерін жасағанын көрсетті. Қазір бұл мүсіндер Бангкоктағы Ұлттық мұражайда қойылған. 1341 жылы Сухотай Цейлон Тхеравада буддизмін немесе Ланкавамсаны қабылдағанда, Луэтай Цейлоннан Сумана Тхера монахын Сухотайға шақырды және ол осы ғибадатханада тұрды. 1361 жылы Литай әйгілі монах Махасамиді Сангхараджа етіп тағайындады, ал Махасами Цейлонда ұзақ оқып, Типитака туралы терең білім алған болатын. Ол ғибадатхананы жаңартып, кеңейтті. 1361 жылдың 23 қарашасында Литай монахқа айналды, осылайша буддалық монахтық өмірге уақыт бөлген алғашқы сиам патшасы атанды. Бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.
Уат Чанг Лом
Ват Чанг Лом (วัดช้างล้อม) – бұл ғибадатхана кешені, ланка стиліндегі үлкен ступадан, галереяның қалдықтарынан, вихара қиратылыстары мен қасиетті үйден (ордитация залы) тұрады, олардың барлығы суармен қоршалған. Көптеген шағын ступалардың іргетасы ғана сақталған, олар аумаққа шашырап жатыр. Үлкен қоңырау пішіндес ступа әр жағы 18 метр болатын төртбұрышты кірпіш негізде орналасқан. Негіздің айналасында 32 піл мүсіні тұр. Әр піл кішкентай кірпішшеге орналасқандай көрінеді, олардың тек алдыңғы бөлігі ғана көрінеді. Ступа аймағын айнала қоршаған кірпіш негізді төртбұрышты портик пен латерит бағаналарының қалдықтары бар. Ступаның шығысында Будда бейнесі және дөңгелек және шаршы латерит бағаналары бар вихараның қираған қалдықтары орналасқан.
Уат Чанг Роп
Ват Чанг Роп (сонымен қатар "Роб") (วัดช้างรอบ) Сухотай қаласынан батысқа қарай екі шақырым жерде, орманды төбелерде орналасқан орман ғибадатханасы. Сухотай дәуірінде будда монахтары өмір салты бойынша екі топқа бөлінетін. Бірінші топ қала ішіндегі монастырларда тұрып, Трипитаканы зерттеуге баса назар аударды, сондықтан олар "қала монахтары" немесе Камаваси (คามวาสี) деп аталды. Екінші топ медитация жасауға бейімділік танытып, көбінесе қала сыртындағы тыныш орманды аймақтардағы монастырларда тұрды, сондықтан оларды "орман монахтары" немесе Араньяваси (อรัญญวาสี) деп атады. Ват Чанг Роп сол кезде орман монахтарының ғибадатханаларының бірі болды. Ғибадатхананың басты құрылысы – үлкен шаршы тұғырға орнатылған қоңырау пішіндес ступа. Ступаның барлық төрт жағында 24 піл бейнеленген ойықтар бар. Бұл ступа Сухотайда Ланка стилінде салынған алғашқы ступа болуы мүмкін. Ступаның алдында латерит бағаналары бар кішкентай вихараның қираған қалдықтары сақталған.
Ват Си Чум
Ват Си Чум (วัดศรีชุม) кешенінің ортасында 14 ғасырдың соңында патша Маха Тхаммарача II салған үлкен мандапа орналасқан. Мандапаның ішінде "Пхра Ахана" деп аталатын, ені 11 метр, биіктігі 15 метр болатын зор отырысқан Будда мүсіні бар, ол Рамкамхаенг стеласында айтылған. Мандапаның әр жағы 32 метрлік шаршы негізде салынған және биіктігі 15 метр, ал қабырғаларының қалыңдығы үш футқа жетеді. Оңтүстік қабырғасында шатырға шығуға арналған тар баспалдақ жолы бар. Осы жолда Будданың өмірінен (Джатака) суреттер ойылған 50-ден астам тақташа табылды. Бұл тақташалар тай өнерінің ең көне сақталған мысалдары болып табылады. Мандапаның шығысында бағана фрагменттері мен үш Будда мүсінінің постаменттері бар вихараның қираған қалдықтары орналасқан. Мандапаның солтүстігінде тағы бір кішкентай вихараның қираған қалдықтары және Будда мүсіні бар тағы бір кішкентай мандапа бар. Кешеннің барлық бөлігі ормен қоршалған. Аңыз бойынша, ежелгі сарбаздар мен халықтың рухын көтеріп, патшалар жасырын жолмен өтіп, ойық арқылы халыққа үн қойып, олар естіген дауыстың Будданың дауысы екеніне сендірген.
Уат Сафан Хин
Ват Сафан Хин (วัดสะพานหิน) немесе Ват Тафан Хин (วัดตะพานหิน) Сухотай жазығынан 200 метрлік төбеде орналасқан. Ғибадатхананың аты Тас көпір монастыры деген мағынаны білдіреді, себебі ғибадатхана кешенінің алдында тақтатастан жасалған жол және баспалдақ бар. Сухотайда табылған әртүрлі тас жазуларда бұл ғибадатхана "Ват Араньик" деп аталған. Ват Сафан Хин мен Ват Араньик арасы шамамен 500 метр ғана болғандықтан, бұл әуелде бір ғибадатхана болған болуы мүмкін. Рамкамхаенг қазіргі Таиландтың оңтүстігіндегі алыс Нахон-Си-Таммараттан білімді монахты Сухотайдың Сангхараджасы болуға шақырғанда, Сангхараджаның тұруы үшін әдемі вихарасы бар Ват Сафан Хинді салдырды. Ғибадатханада "Пхра Атхарот" деп аталатын 12,5 метрлік тұрған Будда мүсіні де бар. Тағы бір үлкен Будда мүсіні 20 ғасырдың ортасында табылған. Мүсінде Дваравати стилінің белгілері бар, бірақ 8 ғасырда Шривиджая патшалығында жасалған болуы ықтимал.
Уат Араньик
Ват Араньик (วัดอรัญญิก) – Сухотай және оның төңірегінде тайлықтар салған алғашқы храмдардың бірі. Храмның архитектуралық қалдықтары оның 13 ғасырдың басында салынғанын көрсетеді. Бірақ, кхмерлік тас өңдеулері барлық жерде кездеседі. Ғимараттар салыстырмалы түрде кең аумақта шашырап орналасқан. Биік тас тұғырға орнатылған кішкентай кхмер стиліндегі үйлену залы және жеке тас тұғырларда орналасқан сегіз бай сема бар. Орманды жерге шашырап жатқан көптеген анықталмаған тас құрылыстардың қалдықтары бар, бұл ступалар немесе вихаралар болуы мүмкін. Әдетте, монахтардың тұрағы ұзақ сақталмайтын материалдардан салынғандықтан, қазір көрінуі қиын. Дегенмен, Ват Араньикте тастан салынған шағын бөлмелер бар, бұл бұрын монахтардың тұрағы болған болуы мүмкін.
Уат Чеди Нгам
Ват Чеди Нгам (วัดเจดีย์งาม) – қаланың батыс қабырғасынан 2,5 шақырым батысқа қарай орналасқан ғибадатхана. Ват Чеди Нгамның басты ғимараттары шығыс-батыс бағытында бой көтереді. Ғибадатханаға дейін төселген жол салынған. Шри-Ланка стиліндегі қоңырау пішіндес ступа алыстан да көрінеді. Ват Чанг Роп сияқты, бұл ступа да әр жағы 24 метрлік үлкен шаршы тұғырға орнатылған. Әр жағында Будданың мүсіні орналасқан ниша бар. Шығыс жағында тақтатас плиткасы төселген вихара орналасқан, бірақ оның қалдықтары аз ғана сақталған. Солтүстік жағында бұрын монахтар тұрған кірпіш және тастан салынған құрылыстар бар. Маңында фонтан орналасқан.
Ват Чеди Си Хонг
Ват Чеди Си Хонг (วัดเจดีย์สี่ห้อง) оңтүстік қала қақпасынан оңтүстікке қарай шамамен екі километр жерде, Ват Четуфонның қарсысында орналасқан. Бұл ғибадатхана XIV ғасырдың соңында Литай патшалығы тұсында салынған. 1963 жылы және 1970-1971 жылдары Көркем өнер департаменті жүргізген қазба жұмыстары нәтижесінде ғибадатхана қалпына келтірілді. Оның биік, төртбұрышты негізінде қоңырау пішіндес үлкен ступа тұр. Ступаның негізінде гүл шоқтары бар көптеген қарулы құдайларды бейнелейтін ерекше әсем мүсіндердің қалдықтары сақталған. Олардың киімдері мен әшекейлері Сухотай патшалығы дәуіріндегі сән үлгісін көрсетеді. Құдайлардың арасында арыстан мен пілдердің бейнелері бар. Вихара 19 × 25 метр көлемде, шығыс жағында латериттен жасалған бағаналары мен кішкентай террасасы бар. Батысқа қарай кірпіш қабырғада үлкен отырған Будданың аяқтарын көруге болады. Ғибадатхананың солтүстігінде шекара тастарының (Бай Сема) қалдықтары бар кішкентай қасиетті зал орналасқан. Аумақ бойында бірнеше кіші ступалардың негіздері шашырап жатыр. Ғибадатханадан табылған тағы да басқа мүсіндер қазір Рамкамхаенг ұлттық мұражайында сақтаулы.
Ват Четуфон
Ват Четуфон (วัดเชตุพล) – Сухотайдың тарихи қаласын қоршап тұрған оңтүстік қала қабырғасынан оңтүстікке қарай шамамен екі километр жерде орналасқан ғибадатхана. Ват Сорасак жазуынша, ғибадатхана 1412 жылға дейін салынған және 1970-1972 жылдары Көркем өнер департаментімен қайта жаңартылған. Бұл ғибадатхананы қамал мен кірпіш қабырға қоршап тұр. Ортасында кірпіштен салынған үлкен мандапа орналасқан. Мандапаның төрт жағында 14-шы немесе 15-шы ғасырдың басында жасалған, әртүрлі поздағы Будда мүсіндері бар. Шығыс жағында жүріп бара жатқан Будда, солтүстік жағында отырған, батыс жағында тұрған, ал оңтүстік жағында жатқан Будда бейнеленген. Батыстағы және шығыстағы екі үлкен мүсін "Пхра Атхарот" деп аталады. Бұл ғибадатхананың тағы бір ерекшелігі – мандапа мен есік айналасындағы галереяларда тақта тастың қолданылуы. Батыс жағында Будда мүсіні бар, жергілікті тұрғындар "Пхра Шри Ария" (Майтрея) деп атайтын кішірек мандапа бар. Қабырғаларда қара гүлдердің іздерін табуға болады. Вихара да бар, бірақ оның бүгінге дейін сақталғандары – негіздері мен бағаналардың бірнеше бөліктері ғана. Қақпадан оңтүстікке қарай 100 метрдей жерде, сәл көтеріңкі дөңгелек үстінде діни рәсімдер залы орналасқан, онда екі топ Бай Сема бар.
Ват Трафанг Нгуен
Ват Трафанг Нгоен (วัดตระพังเงิน) – «күміс көл» монастыры деген мағынаны білдіреді. Ғибадатхана шамамен 14 ғасырда, Ват Махататпен бірдей кезеңде салынған. Ват Трафанг Нгоен күннің шығысы мен батысынан жарық түсетіндей етіп орналасқан. Ғибадатхананың негізгі құрылыстары – орталық ступа, вихараның қираған қалдықтары, батыста тұғырға қойылған үлкен Будда мүсіні және «Трафанг Нгоен» (Күміс көл) деп аталатын жасанды көлдің ортасындағы аралдағы ординациялық зал. Ступаның биіктігі 10 метр, ол Сукхотай стиліне тән, төртбұрышты латерит негізінде жабық лотос гүлі түрінде салынған. Одан кейін, жай штукатурмен қапталған, біртінде кішірейе түсетін бес кірпіш қабаттары орналасқан, ал төрт тарапқа қарап нишаларда Будда мүсіндері орналасқан. Бас ступаның шығысында, көлдің ортасындағы кішкентай аралда ординациялық зал орналасқан. Сукхотай дәуірінде ординациялық зал тазалықты символдайтын су арқылы ғибадатхана кешенінің қалған бөлігінен бөлінген. Бүгінде іргетастың кірпіштері, бағаналардың кейбір бөліктері және бұрын Будда мүсіні тұрған тұғыр ғана көрінеді.
Ват Трафанг Тонг
Ват Трафанг Тонг (วัดตระพังทอง) – «алтын көлдегі монастырь» деген мағынаны білдіреді. Бұл ғибадатхана Сухотайдың шығыс қабырғасы мен шығыс қала қақпасы, «Кампхаенг Хак» қақпасының жанында орналасқан. Монастырьдің өзі көлдің аралында орналасқан, және оған басты жолдан жаяу өткел арқылы жетуге болады. Сухотай стиліне тән басты ступа және оның төңірегінде сегіз кішкентай ступа бар. 1917 жылы Сухотай губернаторы қарапайым ординациялық зал салды. Ғибадатхананың ең маңызды жәдігері – Будданың қадамының іздері, ол ступаның жанындағы заманауи мандапада сақталған. Бұл қадам іздері 1359 жылы Литайдың қою сұр тастан жасаған. Ват Трафанг Тонг – тарихи саябақтағы монахтар қауымының белсенді түрде өмір сүретін жалғыз ғибадатхана.
Уат-Түек
Ват Тюк (วัดตึก) ескі Сухотай қаласының О қақпасынан (ประตูอ้อ) батысқа қарай шамамен 400 метр жерде орналасқан. Бұл ғибадатхана Сухотай патшалығы тұсында салынған. 1970-1971 жылдары ғибадатхана Көркем өнер департаментімен қайта жаңартылды. Шағын ғибадатхана аумағында сегіз метрлік қабырғалары бар кішкентай мандапа орналасқан, ішінде бір кезде әкпен жабылған кірпіштен жасалған отырған Будда мүсіні бар. Мандапаның үш кірпіш қабырғасы және шығыс жағында Ват Си Чумға ұқсас, бірақ одан әлдеқайда кішірек верандасы бар. Сыртқы жағында Будданың өмірінен көріністер бейнеленген әк рельефтері болған, оларды тарихи фотосуреттерде көруге болады. Мандапаның шығысында 10 × 14 метр өлшемді вихараның қалдықтары сақталған, онда латериттен жасалған бірнеше бағаналар және қираған латериттен жасалған Будда бейнесі бар. Вихараның төңірегінде бірнеше кішкентай ступаның негіздері орналасқан.
Сорасак обасы
Ват Сорасак (วัดสรศักดิ์) Сухотай патшалығының Сайлуэтхай билеушісі тұсында құрылған. 1955 жылы Көркем өнер департаменті тас жазуды тапты, ол "Ват Сорасак тас жазуы" деп аталды, сондай-ақ 49-шы нөмірмен белгіленді. Қазір ол Рамкамхаенг ұлттық мұражайында сақталуда. Осы тас жазудың арқасында Ват Сорасак 1412 жылы негізделген деп анықталды. Ғибадатхананың негізін қалаушы және тас жазудың авторы Най Интара Сорасак, Аюттая патшалығынан келген шенеунік болуы мүмкін, оны Инта Рача Сухотайдағы Аюттаяның мүдделерін қорғау үшін жіберген. Тас жазуда көрсетілгендей, ғибадатхана кешенінде үлкен ступа, вихара және Будда бейнесі орналасқан ғимарат болған. Ланка стиліндегі ступаның айналасын пілдер қоршаған, төртбұрышты тұғырға отырған Будда бейнесімен әсемделген. Бұл ступа Си Сатханалай тарихи паркіндегі Рамкамхаенгтің Ват Чанг Лом еске салады. Көркем өнер департаменті пілдердің мүсіндерінің қалдықтары мен Будда бейнесінің сынықтарын тапты.
Тюрианг пештері
Тхюрианг пештері (เตาทุเรียง) – Ват Пхра Пхай Луангқа жақын, қала оршығының жанында орналасқан, 13 ғасырдың соңында салынған ежелгі целадон фабрикасының қираған қалдықтары. Осы жерде Сухотай целадондары жасалған. Қазірге дейін 3 түрлі аймақта 49 пеш табылды: 37-сі оршықтың солтүстігінде, 9-ы оңтүстігінде, қала қабырғасына жақын, ал 3-і шығыста. Дөңгелектелген кірпіш пештердің ені 1,5 – 2 метр, ұзындығы 4,5 метр. Мұнда табылған керамикалық бұйымдар көбінесе үлкен тостағандар мен құмыралар, олардың беті матовый сары-сұр глазурьмен жабылып, қара бояумен гүл, балық немесе айналмалы шеңбер суреттері салынған.
Сарытфонг бөгеті немесе Тамноп Пхра Руаң
Саритфонг бөгеті немесе Тамноп Пхра Руаң (เขื่อนสรีดภงค์ หรือ ทำนบพระร่วง) – ежелгі бөгет, қазір Су шаруашылығы департаменті қайта жаңартып, Хао Пхра Бат Яй тауы мен Хао Кио Ай Ма тауы арасында созылған топырақтан жасалған құрылыстардан тұрады. Суды арналар арқылы қала қақпаларына жеткізу үшін су ағызу жолы және құбырлар болған, ал су Трафанг Нгуен және Трафанг Тонг көлдерінде қосымша сақталған. Осы су қоймаларындағы су ежелгі қала мен Сухотай сарайының қажеттіліктеріне пайдаланылған.