Кіріспе

Шетел валютасын ішкі валютамен қатар немесе оның орнына пайдалану. Валюталық алмастыру – ішкі валютамен қатар немесе оның орнына шетел валютасын пайдалану. Валюталық алмастыру толық немесе ішінара болуы мүмкін. Эквадор, Сальвадор және Зимбабве сияқты үлкен экономикалық дағдарыстардан кейін валюта толық алмастырылуы мүмкін. Тәуелсіз валютаны сақтау қиынға түсетін кейбір шағын экономикалар көрші елдердің валюталарын пайдаланады; мысалы, Лихтенштейн Швейцария франкінен пайдаланады. Валютаның ішінара алмастырылуы ел тұрғындары өздерінің қаржылық активтерінің маңызды бөлігін шетел валютасында сақтағанда жүзеге асады. Бұл толық валюталық алмастыруға қадамдық түрлену ретінде де болуы мүмкін; мысалы, Аргентина мен Перу 1990 жылдары АҚШ долларына өту процесінде болды.

Атауы

"Долларландыру", валюта алмастыру мағынасында қолданылғанда, міндетті түрде АҚШ долларын қолдануды білдірмейді. Балама ретінде қолданылатын басты валюталар – АҚШ доллары және евро.

Шығу тегі

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда алтын стандарттан бас тартылғаннан кейін және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Бреттон Вудс конференциясынан соң, кейбір елдер жаһандық экономикалық тұрақтылықты, демек өздерінің гүлденуін қамтамасыз ету үшін валюта бағамы режимдерін іздеді. Елдер әдетте өз валюталарын маңызды айырбасталатын валютаға бекітеді. "Қатты бекітулер" – бұл нақты теңдікке (яғни валюта тақталарына) күшті міндеттеме беретін немесе өз валютасының бақылауын бас тартатын (мысалы, валюта одақтары) валюта режимдері, ал "жұмсақ бекітулер" көбірек икемді және еркін айналымдағы валюта режимдері болып табылады. 1990 жылдардың соңында Оңтүстік-Шығыс Азия және Латын Америкасындағы "жұмсақ" бекітулердің күйреуі валюта алмасуын маңызды саяси мәселе етіп қойды. 1999 жылға дейін валютаның толық алмасуының кейбір жағдайлары саяси және тарихи факторлардың салдары болды. Валюта алмасуының барлық ұзақ мерзімді жағдайларында, валюта алмасуының экономикалық әсерін бағалаудан гөрі тарихи және саяси себептер көбірек ықпал етті. Панама тәуелсіздік алғаннан кейін конституциялық шешімнің нәтижесінде АҚШ долларын заңды төлем құралы ретінде қабылдады.

Іс-шаралар

Валюталық алмастырудың екі негізгі көрсеткіші бар. Бірінші өлшем – шетел валютасындағы депозиттердің (FCD) ішкі банктік жүйедегі, FCD-ні қоса алғандағы, жалпы ақша массасындағы үлесі. Екіншісі – отандық резиденттердің ел ішінде және за рубежде сақтаған барлық шетел валюталық депозиттерінің олардың жалпы монетарлық активтеріндегі үлесі.

Түрлері

Валюталарды ресми емес немесе дереккөздік валюталық ауыстыру валюталық ауыстырудың ең көп кездесетін түрі болып табылады. Ресми емес валюталық ауыстыру, егер бір елдің тұрғындары өздерінің қаржылық активтерінің маңызды бөлігін шетелдік валютада сақтауды шешсе, тіпті егер шетелдік валюта онда заңды төлем құралы болмаса да, орын алады. Олар жергілікті валютаның нашар тарихына байланысты немесе ішкі валютаның инфляциясына қарсы қорғаныш ретінде шетелдік валютада депозиттерін ұстайды. Ресми валюталық ауыстыру немесе толық валюталық ауыстыру ел шетелдік валютаны өзінің жалғыз заңды төлем құралы ретінде қабылдап, ішкі валютаны шығаруды тоқтатқанда болады. Ел шетелдік валютаны өз валютасы ретінде қабылдағандағы тағы бір салдары – ел өзінің валюта бағамын өзгертуге қабілеттілігінен бас тартады. Шетелдік валютаны заңды төлем құралы ретінде қабылдаған елдердің саны шектеулі. Толық валюталық ауыстыру көбінесе Латын Америкасында, Кариб бассейнінде және Тынық мұхитында кездеседі, себебі бұл аймақтардағы көптеген елдер АҚШ долларын ұлттық валютаға қарағанда тұрақты деп санайды. Мысалы, Панама 1904 жылы АҚШ долларын заңды төлем құралы ретінде қабылдап, толық валюталық ауыстыруды жүзеге асырды. Бұл валюталық ауыстыру түрі де-юре валюталық ауыстыру деп те аталады. Валюталық ауыстыру жартылай ресми (немесе ресми түрде, екі валюталық жүйелерде) қолданылуы мүмкін, онда шетелдік валюта ішкі валютамен бірге заңды төлем құралы болып табылады. Әдебиетте валюталық ауыстырудың осыған байланысты анықтамалары бар, мысалы сыртқы міндеттемелер бойынша валюталық ауыстыру, ішкі міндеттемелер бойынша валюталық ауыстыру, банк секторының міндеттемелері бойынша валюталық ауыстыру немесе депозиттік валюталық ауыстыру және кредит долларлануы. Сыртқы міндеттемелер бойынша валюталық ауыстыру экономиканың шетелдік валютадағы жалпы сыртқы қарызын (жеке және мемлекеттік) өлшейді. Депозиттердің валюталық ауыстыруын банк жүйесінің жалпы депозиттеріндегі шетелдік валюта депозиттерінің үлесі арқылы, ал кредиттердің валюталық ауыстыруын банк жүйесінің жалпы кредиттеріндегі долларлық кредиттердің үлесі арқылы өлшеуге болады.

Сауда және инвестициялар туралы

Қуатты шетел валютасын жалғыз заңды төлем құралы ретінде қабылдаудың басты артықшылықтарының бірі – бір валюта қолданатын елдер арасындағы сауда транзакцияларының шығындарын азайту. Бұл әсерді деректер арқылы анықтаудың кем дегенде екі жолы бар. Біріншісі – көп жағдайда валюта бағамының құбылуының саудаға теріс әсері, екіншісі – транзакциялық шығындар мен бірнеше валютамен жұмыс істеу қажеттілігі арасындағы байланыс. Транзакциялық шығындардың төмендеуі және бағалардың тұрақтаныуы нәтижесінде әлеммен экономикалық интеграция жеңілдеді. Роуз (2000) сауданың гравитациялық моделін қолданып, ортақ валютаға ие елдердің бір-бірімен саудасы айтарлықтай артатынын және валюта алмастырудың саудаға тигізетін пайдасы зор болуы мүмкін екенін эмпирикалық тұрғыдан дәлелдеді. Толық валюта алмастыруға өткен елдер халықаралық инвесторлардың сенімін күшейте алады, бұл инвестициялар мен өсімнің артуына ықпал етеді. Толық валюта алмастыру арқасында валюталық дағдарыс қаупінің жойылуы елдік тәуекел премиясын төмендетіп, одан кейін пайыздық ставкаларды төмендетеді. Бұл өз кезегінде инвестиция деңгейінің өсуіне әкеледі. Дегенмен, екі валюталы экономикада валюта алмастыру мен пайыздық ставкалар арасында оң байланыс бар.

Ақша және валюта бағамы саясаты туралы

Ресми валюта алмастыру фискалдық және ақша-кредиттік тәртіпті нығайтуға, соның салдарынан макроэкономикалық тұрақтылықты арттыруға және инфляцияны төмендетуге, нақты айырбас бағамының құбылмалылығын азайтуға және қаржы жүйесін дамытуға көмектеседі. Екіншіден, ресми валюта алмастыру үкіметке ақша шығару арқылы тапшылықты қаржыландыру мүмкіндігін жою арқылы күшті қаржылық шектеулерді жүктейді. Эмпирикалық зерттеулер көрсеткендей, толық валюта алмастыруды жүзеге асырған экономикаларда инфляция отандық валюта қолданатын елдерге қарағанда айтарлықтай төмен болып келеді. Валюта алмастырудың күтілетін пайдасы – айырбас бағамының құбылу тәуекелін жою және елдің халықаралық әсеріне ықпалын азайту. Валюта алмастыру сыртқы дағдарыс қаупін жоя алмайды, бірақ айырбас бағамының құбылуын болдырмау арқасында тұрақты нарықтарды қамтамасыз етеді. Алайда, валюта алмастыру сеньораждық кірістердің жоғалуына, ақша-кредиттік саясаттың тәуелсіздігінің жоғалуына және айырбас бағамын реттеу құралдарының жоғалуына әкеледі. Сеньораждық кірістер – ақша-несиелік органдар валюта шығарған кезде туындайтын пайда. Шетел валютасын заңды төлем құралы ретінде қабылдағанда, ақша-несиелік орган отандық валютаны айналымнан шығарып, болашақ сеньораждық кірістерден бас тартуға тиіс. Ел тіпті қаржылық қиындықтар туған кезде де дербес ақша-кредиттік және айырбас бағамы саясатын жүргізу құқығынан айырылады. Мысалы, Федералдық резервтің бұрынғы төрағасы Алан Гринспен орталық банктың өз шешімдерінің салдары тек АҚШ экономикасына қатысты екенін айтқан. Толық валюта алмастырылған экономикада айырбас бағамы анықталмайды және ақша-несиелік органдар валютаны құнсыздата алмайды. Жоғары валюта алмастыру деңгейі бар экономикада девальвация саясатының нақты айырбас бағамын өзгертуге тиімділігі төмендеуі мүмкін, себебі ішкі бағаларға күшті әсер етеді.

Ішкі ақшадан қашу динамикасы

Жоғары және күтпеген инфляция деңгейі ішкі ақшаға деген сұранысты азайтады және шетелдік валюта мен шетелдік валютамен бағаланған активтерді қоса алғанда, баламалы активтерге деген сұранысты арттырады. Бұл құбылыс "ішкі ақшадан қашу" деп аталады. Оның нәтижесінде валюта алмасудың жылдам және маңызды процесі жүзеге асады. Жоғары инфляция деңгейі бар елдерде ұлттық валюта біртіндеп тұрақты валютамен ығыстырылады. Бұл процестің бастапқы кезеңінде ұлттық валютаның құн сақтау функциясы шетелдік валютамен алмастырылады. Содан кейін көптеген бағалар шетелдік валютада көрсетілгенде ұлттық валютаның есептік бірлік функциясы ығысады. Ұзаққа созылған жоғары инфляция кезеңінде, халық шетелдік валютамен көптеген операцияларды жүзеге асырғанда, ұлттық валюта айырбас құралы ретіндегі қызметін жоғалтады. Ize және Levy Yeyati (1998) депозиттік және кредиттік валюта алмасудың факторларын зерттейді және валюта алмасудың инфляция мен нақты валюта бағамының құбылмалылығымен байланысты екенін анықтайды. Валюта алмасу инфляцияның құбылмалылығы артуымен бірге өседі және нақты валюта бағамының құбылмалылығы артуымен төмендейді.