Кіріспе

Мәдени мұраны қорғау туралы халықаралық шарт – Өнер және ғылыми мекемелерді және тарихи ескерткіштерді қорғау шарты немесе Рерих пакты – Америкалық шарт. Рерих пактісінің ең маңызды идеясы – мәдени ескерткіштерді қорғау, оларды әскери мақсаттар үшін пайдалану немесе жоюдан артық деп заң жүзінде мойындау, және мәдениетті қорғау әрқашан кез келген әскери қажеттіліктен басым.

Николас Рерих

Орыс суретшісі және философы Николай Рерих (1874–1947) мәдени ескерткіштерді қорғау жөніндегі қазіргі заманғы қозғалысты бастады, сондай-ақ «Цивилизациялардың бейбітшілігі» идеясын ұсынды. Рерихтің өміріндегі ең маңызды жетістігі – 1935 жылғы 15 сәуірде Ақ үйдің (Вашингтон, округ) Овалдық кабинетінде американдық мемлекеттердің өкілдері қол қойған Рерих пактісі болды. Ол Овалдық кабинетінде қол қойылған алғашқы халықаралық шарт еді. Николай Рерих 1874 жылғы 9 қазанда Санкт-Петербургте дүниеге келген. Оның ата-анасы оны құқық саласын оқуға ынталандырды, бірақ ұлының сурет салуға бейім екенін байқап, екеуін де оқуға рұқсат берді, және ол бұл екеуінде де табысқа жетті. 1900 жылы Рерих Ван Гог пен Тулуз-Лотректердің белгілі ұстазы Фернан Кормоннан сабақ алу үшін Парижге барды. Санкт-Петербургке оралғаннан кейін ол кейіннен Агни Йога философиясын дамытқан Елена Шапошниковаға үйленді. Көп ұзамай Рерих табысты суретшіге айналды. Оның бір картинасын тіпті Ресей императоры Николай II өзі сатып алды. Рерих Морис Метерлинк пен Игорь Стравинскийдің бірнеше опералары мен балеттері үшін декорациялар мен костюмдер жасады, олар Санкт-Петербургте алғаш рет көрсетілді. 1917 жылы Рерих денсаулығын жақсарту үшін Финляндиядағы көл жағасында тұруға кетті. 1918 жылы Қазан төңкерісі мен Финляндия азамат соғысы салдарынан Ресей мен Финляндия арасындағы шекара жабылды. Содан кейін отбасы бірнеше скандинавиялық елдерді аралап, Ұлыбританияға сапар шегіп, 1920 жылы Солтүстік Америкаға келді. Мұнда Рерих екі мәдени орталық құрды: «Cor Ardens» (Жанған жүрек, бірнеше елден келген суретшілердің бауырластығы) және «The Master Institute of United Arts» (білім беру, ғылым және философия институты). 1923 жылы Нью-Йоркте Рерих мұражайы ашылды. 1929 жылы ол жаңа ғимаратқа көшірілді. Қазіргі таңда Рерих мұражайы Манхэттенде, 107-ші көше мен Риверсайд драйвтың қиылысында орналасқан. 1929 жылы Рерихтің пактқа жұмысы Нобель бейбітшілік сыйлығына ұсынылды. Америкадан кеткеннен кейін Рерихтер Куллу аңғарындағы Наггарда қоныстанды, олардың меншігі Гималай тауларына қарап тұрды. Мұнда олар Урусвати институтын құрды, ол пакт туралы көрмемен бірге Наггарда сақталған. Николай Рерих 1947 жылғы 13 желтоқсанда қайтыс болды.

Шығу тегі

Мәдени ескерткіштерді қорғау туралы идеяны алғаш рет 1899 жылы Николас Рерих тұжырымдады. Санкт-Петербург облысындағы қазба жұмыстары кезінде Рерих бізге ежелгі адамдардың дүниетанымын көрсететін мәдени ескерткіштерді қорғау қажеттігін айта бастады. 1903 жылы Рерих әйелі Елена Ивановна Рерихпен бірге қырық ежелгі орыс қаласын аралады, оның ішінде Ярославль, Кострома, Казань, Нижний Новгород, Владимир, Суздаль, Юрьев-Польский, Смоленск, Вильнюс, Изборск және Псков. 1904 жылы экспедиция барысында Николай Рерих Углич, Калязин, Кашин және Тверь қалаларына сапар шекті. Осы сапарлар кезінде Рерих сәулеттік зерттеулердің үлкен сериясын жасады, сапарлаған жерлердің 90-ға жуық суретін салды. Кейін көптеген орыс шіркеулері қиратылды, ал осы суреттер олардың жалғыз құжатталған бейнесі болып қалды. Бұл сапарларды қорытындылай келе, суретші ежелгі ескерткіштердің сұлулығына тәнті болды. Рерих өзінің "Ескі уақыттарда" (1903) атты мақаласында оларды қорғауға қатысты сезімін білдіріп: "Өткен жазда мен біздің көптеген нағыз антиквариаттарымызды және оларға деген аз қызығушылықты көруге мүмкіндік алдым" деді. 1904 жылы Рерих императорлық орыс археологиялық қоғамына тарихи ескерткіштердің қиын жағдайы және оларды қорғау үшін жедел шаралар қабылдау қажеттігі туралы баяндады. 1904–1905 жылдардағы Ресей-Жапон соғысы кезінде Рерих институттар мен мәдени ескерткіштерді қорғау үшін арнайы шарт жасасу қажеттігі туралы ой тастады. 1903–1904 жылдардағы саяхатынан кейін бірнеше жыл бойы Рерих ежелгі ескерткіштердің жағдайына бірнеше рет назар салды. Ол шіркеулердің нашар күйіне арналған бірнеше мақала жазды. 1911 жылы "Үнсіз қиратулар" атты мақаласында Рерих Ярославльдегі Иоанн Предтеча шіркеуінің нашар қалпына келтірілуі туралы былай деп жазды: "Кім әдемі антиквариатты ақылсыз қиратулардан қорғайды? Ежелгі нәрсе өлгенде ауыр болады. Бірақ ежелгі нәрсе бұзылып, жалған, имитацияға айналғанда одан да қорқынышты". 1914 жылы Рерих Ресей империясының жоғары қолбасшылығына, сондай-ақ АҚШ және Франция үкіметтеріне қарулы қақтығыстар кезінде мәдени құндылықтарды қорғауға бағытталған халықаралық келісім жасасу туралы ұсыныс жасады. Ол мәдени ескерткіштердің варварлық жойылғанын айыптайтын "Адамзаттың жауы" атты плакат және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы наразылықты білдіретін "Шұғыла" суретін жасады. 1915 жылы Рерих Ресей императоры Николай II және Ұлы князь Николай Николаевичке мәдени құндылықтарды ұлттық қорғау үшін нақты мемлекеттік шаралар қабылдау туралы үндеумен хат жазды. 1929 жылы Рерих, Париж университетінің халықаралық құқық және саяси ғылымдар докторы Г.Г. Шклявермен (Жорж Шклявер) бірлесіп, мәдени құндылықтарды қорғау жөніндегі келісім жобасын дайындады. Сонымен қатар Рерих қорғауға мұқтаж объектілерді анықтау үшін ерекше белгі – Бейбітшілік туын ұсынды. Ол ақ матадан тұрады, оның үстінде қызыл шеңбер және оның ішінде үш қызыл шеңбер бейнеленген.

Жоба және ратификациялау

1929 жылы Рерих профессор Шклявермен қайтадан бірлесіп, мәдени құндылықтарды қорғауға арналған халықаралық келісім жобасын дайындады. Бұл жоба медициналық бейтараптық қамтамасыз ететін Қызыл Крест сияқты мәдени аналог болуы тиіс еді. 1930 жылы Рерихтің барлық елдердің үкіметтері мен халықтарына жолданған үндеуімен бірге келісім жобасының мәтіні баспасөзде жарияланып, әлемнің барлық үкіметтік, ғылыми, өнер және білім беру мекемелеріне таратылды. Осының нәтижесінде көптеген елдерде Келісімді қолдау комитеттері құрылды. Келісім жобасын Ұлттар Лигасының Мұражай ісі жөніндегі комитеті және Панамерикандық Одақ комитеті де мақұлдады. Ақырында, келісімге Американың 21 мемлекеті қол қойып, оның 10-ы ратификациялады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Рерих пакты мәдени мұраны қорғау саласындағы халықаралық құқық стандарттарын қалыптастыруда және қоғамдық қызметті дамытуда маңызды рөл атқарды. 1949 жылы ЮНЕСКО-ның төртінші бас конференциясында қарулы қақтығыс кезінде мәдени мұраны қорғау саласындағы халықаралық құқықтық реттеу жөніндегі жұмысты бастау туралы шешім қабылданды. Рерих пактының идеялары әлі күнге дейін халықаралық құқықта толыққанды жүзеге асырылмады, әсіресе оның мәдени құндылықтарды сақтауға әскери қажеттіліктен гөрі басымдық беру қағидасы.

Бейбітшілік туы

"Pax Cultura" ("Мәдени бейбітшілік" немесе "Мәдениет арқылы бейбітшілік") – Николас Рерих негіздеген мәдени артефакттарды қорғау қозғалысының ұраны. Ол қоршаған шеңберде үш толық шеңберден тұратын ақ түсті эмблемадағы бор түсті символымен бейнеленеді. 1935 жылдың 15 сәуірінде АҚШ және Латын Америкасы елдері Рерих келісімін қол қойды, онда "тарихи ескерткіштер, мұражайлар, ғылыми, көркемдік, білім беру және мәдени институттар" бейбіт және соғыс уақытында қорғалуға тиіс екені, ал олар ерекше тумен, яғни Бейбітшілік туымен танылуға тиіс екені келісілді. Бұл туда "Pax Cultura" эмблемасы бейнеленген. Рерих мұражайының мәліметінше, "Бейбітшілік туының символының тамыры ежелгі заманға дейін жетеді. Оның ең ерте белгілі мысалы, бәлкім, Тас дәуірінің әшекейлерінде кездеседі: қоршау шеңбері жоқ үш нүкте. Рерих әлемнің әртүрлі аймақтарында осыған ұқсас көптеген мысалдарға кездесіп, оның өмірдің үштік табиғатын терең және күрделі түсінуді білдіретінін білген. Алайда, ту мен келісімге қатысты Рерих шеңберді мәдениеттің толықтығын көрсететіндей сипаттады, ал үш нүкте – өнер, ғылым және дін, адамзаттың мәдени қызметінің ең кең қамтуына ие үш саласы. Ол сондай-ақ шеңберді өткенді, қазіргіні және болашақты қамтитын уақыттың мәңгілігін бейнелейтіндей деп түсіндірді. Символдың қасиетті бастауы, барлық діндерге тән үштіктердің бейнесі ретінде, бүгінгі күні келісім мен тудың мағынасына орталық орын береді". Рерих келісімінің белгісі 1954 жылғы Гаага конвенциясында анықталғандай, мәдени мүліктерді ерекшелеумен алмастырылды. Бірақ Рерих келісімінің эмблемасы әлі де келісімге бағынышты он мемлекет арасындағы қарым-қатынаста қолданылатын қорғау белгісі болып табылады.