Осман әулеті: тарих және мұрагерлік дәстүрлері

Кіріспе

Осман империясының патшалық отбасы – тарихи патшалық отбасы.

Осман әулеті (Osmanlı Hanedanı) – Осман императорлық үйінің мүшелерінен, сондай-ақ Османдықтар (Osmanlılar) деп аталады. Осман дәстүріне сәйкес, отбасы Оғұз түркілерінің Қайы тайпасының бір тармағынан шыққан, Осман I билігі кезінде Солтүстік-Батыс Анатолиядағы Билечик, Сөғүт аймағында. Осман I атымен аталатын Осман әулеті 1299 жылдан 1922 жылға дейін Осман империясын басқарды. Империя тарихының көп бөлігінде сұлтан – абсолютті билеуші, мемлекет және үкімет басшысы болды, алайда биліктің көп бөлігі жиі басқа лауазымды тұлғаларға, мысалы, Ұлы визирге ауыстырылды. Соңғы империяның Бірінші (1876–78) және Екінші Конституциялық дәуірлерінде (1908–20) конституциялық монархияға көшу іске асырылды, Ұлы визир үкімет басшысы ретінде премьер-министрлік қызметін атқарды және сайланған Бас Ассамблеяны басқарды. Түрік Тәуелсіздік соғысы кезінде императорлық отбасы биліктен алынып, 1922 жылдың 1 қарашасында солтандық жойылды. Келесі жылы Түркия Республикасы жарияланды. Әулеттің тірі мүшелері бастапқыда personae non gratae ретінде жер аударылды, бірақ кейбіреулеріне жеке азаматтар ретінде Түркияға оралуға рұқсат берілді. Қазіргі кезде отбасы Османғұлы отбасы деп танылады.

Тарих

Осман әулеті бірнеше негізгі қағида бойынша жұмыс істеді: сұлтан империяның барлық аумағын басқарды, әулеттің әрбір еркек мүшесі теориялық тұрғыдан сұлтан бола алуға құқылы болды, және бір уақытта тек бір адам ғана сұлтан бола алатын. Мұндай ережелер сол кездегі монархиялық империялар үшін стандартты болды. Дегенмен, сұлтандыққа жол ашу процестері Осман империясына тән еді. Бұл процестерді егжей-тегжейлі қарастыру үшін, сұлтандар арасындағы мұрагерлік тарихын екі кезеңге бөлуге болады: Орханның (1323–1362) билігі – Осман сұлтандығын мұра еткен алғашқы адам, және Ахмет I (1603–1617) билігі арасындағы кезең; және Ахмет I билігінен кейінгі кезең. Бірінші кезеңдегі мұрагерлік процесі зорлық-зомбылық пен отбасылық қақтығыстармен сипатталды, онда қайтыс болған сұлтанның ұлдары тірі қалғанға дейін күресіп, содан кейін таққа ие болды. Бұл дәстүр Осман империясында бауырласты өлтіру деп аталды, бірақ ол Осман империясынан бұрынғы түркі-моңғол династияларында болған, ұқсас мұрагерлік рәсімдерден дамыған болуы мүмкін. Сұлтанның ұлдарына көбінесе сұлтанның қайтыс болуына дейін провинциялық аймақтарды басқаруға рұхсат етілді, содан кейін олардың әрқайсысы таққа таласатын болды. Тарихшы Х. Эрдэм Чипаның сөзіне сүйенсек, әр ұл өзінің қарсыластарынан артық екенін «дәлелдеуі керек еді», бұл көбінесе әскери жетістіктер мен қатігездік түрінде көрінетін. Бұл зорлық-зомбылық ерекше немесе күтпеген жағдай деп есептелмеді. Чипа атап өткендей, Осман тілінде «мұрагер» және «қақтығыс» сөздерінің түбірі бірдей – араб тілінен шыққан. Уақыт өте келе, бұл жауынгерлік күрес жиіледі және мойындалды, әсіресе 1444 жылы Янычарлар көтерілісі Мұрад II-нің ұлы Мехмед II-ге таққа бейбіт түрде бас тартуға тырысуын тоқтатып, оның жоспарына бөгет қойды. Мехмед II (1451–1481) билік кезінде бауырласты өлтіру ресми практика ретінде заңдастырылды; Баязид II (1481–1512) билік кезінде Баязид II-нің ұлдары арасында бауырласты өлтіру Баязид II-нің өзі қайтыс болғанға дейін болды; ал Мұрад III (1574–1595) билігінен кейін оның мұрагері Мехмед III таққа ие болу үшін 19 бауырын өлтірді. Екінші кезеңде бауырласты өлтіру дәстүрі қарапайым және аз зорлық-зомбылықпен алмастырылды. 1617 жылы Ахмет I-ден Мұстафа I-ге мұрагерлік болған кезде Осман тағына сұлтанның ең үлкен еркек туысы – міндетті түрде ұлы емес – мұрагерлік етті, отбасында қанша мүше тірі болғанына қарамастан. Мұрагерлік рәсімінің өзгеруіне бірнеше фактор ықпал еткен болуы мүмкін, соның ішінде Осман элитасы арасында бауырласты өлтірудің танымалдылығының төмендеуі және 1603 жылы Мехмед III-тен таққа ие болған кезде Ахмет I-нің Мұстафаны өлтірмеу туралы шешімі. Саяси өзгерістерге мүмкіндік туғаннан кейін, шексіз сұлтандық құқықтарды қолдаушылар мен орталықтандырылған, тіпті сұлтанның билігін де шектеуге бағытталған, күшті заң жүйесін қолдаушылар арасында саяси пікірталас туды. Тарихшы Баки Тежжан соңғы топтың – ықпалды шейхүлислам Хожазаде Есад Эфендидің көмегімен – осы жағдайда жеңіске жеткенін айтады. 1617 жылы қабылданған принцип сақталды, ал отбасының ең үлкен мүшесі келесі 21 мұрагерлік кезеңнің әрқайсысында сәтті таққа отырды, ұлдардың тақты мұрагерлік етуі сирек болды.

The Ottoman dynasty operated under several basic premises: that the Sultan governed the empire's entire territory, that every male member of the dynastic family was hypothetically eligible to become Sultan, and that only one person at a time could be the Sultan. Such rules were fairly standard for monarchic empires of the time. The certain processes through which men rose to the Sultanate, however, were very specific to the Ottoman Empire. To go into greater detail about these processes, the history of succession between Sultans can be divided into two eras: the period between the reign of Orhan (1323–1362), the first person to inherit the Ottoman sultanate, and the reign of Ahmed I (1603–1617); and the period following Ahmed I's reign. The succession process during the first period was dominated by violence and intra familial conflict, in which the various sons of the deceased Sultan fought until only one remained alive and, thus, inherited the throne. This tradition was known as fratricide in the Ottoman Empire but may have evolved from tanistry, a similar succession procedure that existed in many Turco Mongolian dynasties predating the Ottomans. Sons of the Sultan were often given provincial territories to govern until the Sultan's death, at which point they would each vie for the throne. Each son had to, according to historian H. Erdem Cipa, "demonstrate that his fortune was superior to the fortunes of his rivals", a demonstration that often took the form of military accomplishment and ruthlessness. This violence was not considered particularly unexpected or unusual. As Cipa has noted, the Ottoman words for "successor" and "conflict" share the same Arabic root, and indeed, all but one of the successions in this roughly 200 year period involved a resolution by combat. Over time, the combat became increasingly prevalent and recognized, especially after a Janissary uprising negated Murad II's attempt to abdicate the throne peacefully to his son, Mehmed II, in 1444. During the eventual reign of Mehmed II (1451–1481), fratricide was legalized as an official practice; during the reign of Bayezid II (1481–1512), fratricide between Bayezid II's sons occurred before Bayezid II himself died; and after the reign of Murad III (1574–1595), his successor Mehmed III executed 19 brothers to claim the throne. During the second period, the tradition of fratricide was replaced by a simpler and less violent procedure. Starting with the succession from Ahmed I to Mustafa I in 1617, the Ottoman throne was inherited by the eldest male blood relative – not necessarily the son – of the Sultan, regardless of how many eligible family members were alive. The change in succession procedure was likely instigated by numerous factors, including fratricide’s decline in popularity among Ottoman elites and Ahmed I’s decision not to kill Mustafa when inheriting the throne from Mehmed III in 1603. With the door open for a policy change, a political debate arose between those who supported unrestricted Sultanic privilege and those who supported a stronger, centralized law system that would supersede even the Sultan’s power to an extent. Historian Baki Tezcan has argued that the latter faction – with the help of the influential şeyhülislam Hocazade Esad Efendi – was able to prevail in this instance. The precedent set in 1617 stuck, as the eldest living family member successfully inherited the throne in each of the following 21 successions, with relatively few instances of a son inheriting the throne.

Мұрагерлік үрдістер

Төртінші ғасырдан бастап он алтыншы ғасырдың соңына дейін Османлы мемлекетінде ашық мұрагерлік саясаты болды – тарихшы Дональд Куатерт бұл саясатты "ең жақсы ұлдың аман қалуы, ең үлкені емес" деп сипаттаған. Әкесінің тірілігінде Османғұл әулетінің сұлтанының барлық ересек ұлдарына әкімшілік тәжірибе алу үшін провинциялық билік берілетін еді (бұл Орта Азия дәстүрінде жиі кездесетін практика), олармен бірге олардың жеке күзетшілері мен ұстаздары да болар еді. Әкелері, сол кездегі сұлтан қайтыс болған соң, ұлдары бірі жеңіске жеткенше, билік үшін күреске түсер еді. Әдетте, елордаға жетіп, сарайды бақылауға алған алғашқы ұл жаңа билеуші болар еді. Шаһзаданың (принц) Константинопольге жақын болуы оның сәттілік мүмкіндіктерін арттыратын, себебі ол әкесінің қайтыс болғанын бірінен бұрын естіп, елордадағы Осман сарайының бақылауын өз қолына алып, өзін бірінші сұлтан деп жариялай алатын. Сұлтан өзінің сүйікті ұлына жақын провинциялық билік беру арқылы өзінің таңдаған мұрагері туралы меңзеу жасауға мүмкіндік алатын. Мысалы, Баязид II 1480 жылдары өзінің ағасы Жем Сұлтанмен билік ету құқығы үшін күресуге мәжбүр болды. Кейде ағайын-туыс екеуі тіпті әкелерінің қайтысынан бұрын да күреске түсер еді. Сүлеймен Шығай (1520–1566) тұсында оның ұлдары Шаһзада Мұстафа мен Шаһзада Селім (кейін Селім II) арасындағы тартыс ішкі қырқыстарға әкеліп соқты. Сүлеймен Шаһзада Мұстафа мен тағы бір ұлы Шаһзада Баязидті өлтіруге бұйрық беріп, Шаһзада Селімді жалғыз мұрагер етіп қалдырды. Сүлеймен I және Селім II билік құрған кезде Хасеки Сұлтан (осман тілінде: خاصکى سلطان) немесе бас әйелдің беделі арта түсті. Императорлық гаремде билікке ие болып, сүйіктісі өзінің ұлдарының біріне мұрагерлік алуды қамтамасыз етуге мүмкіндік алды. Бұл қысқа мерзімге ғана бірінші туған баланың құқығына әкелді. Алайда, бұрынғы кезеңнен айырмашылығы, сол кезде сұлтан өз ағаларын және таққа таласқан бәсекелестерін жеңіп болғаннан кейін, бұл сұлтандарда бәсекелестік топтарының орталығына айналатын көптеген ағайындылардың мәселесі болды. Осылайша, тақты басып алу әрекеттерін болдырмау үшін, патшалыққа келген сұлтандар 1362 жылдан бастап Мурад I кезінде бауырласты өлтіруді қалыпты жағдайға айналдырды. Мұрад III және оның ұлы Мехмед III өзінің ағайындыларын өлтірді. Жаңа сұлтанның барлық ағалары мен жарты ағаларын (әдетте олардың саны көп болатын) өлтіру дәстүрлі түрде жібек баумен мойынды қысып өлтіру арқылы жасалатын. Ғасырлар өте келе, ырымдық өлтірулер "Алтын Клетка" немесе кафеде өмір бойы жалғыздықпен ауыстырылды, онда сұлтанның ағалары ешқашан қашып құтыла алмады, егер олар мұрагер болмаса. Кейбіреулері патшалыққа шақырылған кезде ақыл-есі бұзылып кеткен. III Мехмед провинциялық билікке ие болған соңғы сұлтан болды. Ұлдар енді әкелерінің қайтысына дейін гаремде қалып отырды. Бұл олардың өздерінің әкелерін басып алуға қабілетті күшті топтар құру мүмкіндігінен ғана емес, сонымен қатар олардың әкелері тірі қалған кезде балалы болу мүмкіндігінен де айырды. Осылайша, Мехметтің ұлы Ахмет I таққа отырғанда, оның өзінің баласы болған жоқ. Оның үстіне, кәмелетке толмағандықтан, балалы бола алатынына ешқандай дәлел жоқ. Бұл мұрагерлік дағдарысын туғызуы мүмкін және бауырластықты өлтірудің біртіндеп тоқтауына әкелді. Ахмет өзінің ағаларының кейбіреулерін өлтірді, бірақ Мұстафаны (кейінірек Мұстафа I) өлтірмеді. Сол сияқты Осман II өзінің туғаннан басқа ағалары Мурад IV және Ибрагимге өмір сүруге рұқсат берді. Бұл 17 ғасырда тұңғыштық жүйесінен агнатикалық ақсақалдыққа негізделген жүйеге ауысуға әкелді, онда әулет ішіндегі ең үлкен ер адам мұрагер болар еді, сонымен қатар ересек сұлтандарды кепілдікке алып, бауырластықты өлтіруді де болдырмады. Осылайша, Мұстафа ағасы Ахметтің орнын басып, Сүлеймен II және Ахмет II ағасы Мехмед IV-тің орнын басып, кейін Мехмедтің ұлы Мұстафа II болды. Агнатикалық ақсақалдық 17 ғасырдан бастап қайтыс болған сұлтанның орнын оның ұлы сирек, бірақ көбінесе ағасы немесе ағасы иеленгенін түсіндіреді. Бұл сондай-ақ, болашақ билеушілердің таққа отырмас бұрын кафеде ұзақ уақыт күтуі керек дегенді білдірді, сондықтан кейбір сұлтандар таққа отырғанда қартайған. XIX ғасырда агнатикалық ақсақалдықты тұңғыштықпен ауыстыруға тырысқанмен, олар сәтсіз болды, ал 1922 жылы сұлтандық жойылғанға дейін ақсақалдық сақталды.

From the fourteenth through the late sixteenth centuries, the Ottomans practiced open succession – something historian Donald Quataert has described as "survival of the fittest, not eldest, son." During their father's lifetime, all adult sons of the reigning Osmanoğlu family's sultan were given provincial governorships in order to gain experience in administration (a practice commonly found in Central Asian tradition), accompanied and mentored by their retinues and tutors. Upon the death of their father, the reigning sultan, these sons would fight amongst themselves for the succession until one emerged triumphant. The first son to reach the capital and seize control of the court would usually become the new ruler. The proximity of a Şehzade (=Prince) to Constantinople improved his chances of success, simply because he could hear of his father's death, seize control of the Ottoman court in the capital, and declare himself Sultan first. A Sultan could thus hint at his preferred successor by giving a favourite son a closer governorship. Bayezid II, for instance, had to fight his brother Cem Sultan in the 1480s for the right to rule. Occasionally, the half brothers would begin the struggle even before the death of their father. Under Suleiman the Magnificent (1520–1566), strife between his sons Şehzade Mustafa and Şehzade Selim (later Selim II) caused such internal turmoil that Suleiman ordered the deaths of both Şehzade Mustafa and another son, Şehzade Bayezid, leaving Şehzade Selim the sole heir. During the reigns of Suleiman I and Selim II, the Haseki Sultan (Ottoman Turkish: خاصکى سلطان) or chief consort rose to greater prominence. Gaining power within the Imperial Harem, the favourite was able to manoeuvre to ensure the succession for one of her sons. This led to a short period of effective primogeniture. However, unlike in the earlier period, when the sultan had already defeated his brothers and potential rivals for the throne in battle, these sultans had the problem of many half brothers who could act as the focus for rival factions. Thus, to prevent attempts at seizing the throne, reigning sultans practiced fratricide upon accession, starting with Murad I in 1362. Both Murad III and his son Mehmed III had their half brothers murdered. The killing of all the new sultan's brothers and half brothers (who were usually quite numerous) was traditionally done by manual strangling with a silk cord. As the centuries passed, the ritual killing was gradually replaced by lifetime solitary confinement in the "Golden Cage" or kafes, a room in the harem from where the sultan's brothers could never escape, unless perchance they became heir presumptive. Some had already become mentally unstable by the time they were asked to reign. Mehmed III was the last sultan to have previously held a provincial governorship. Sons now remained within the harem until the death of their father. This not only denied them the ability to form powerful factions capable of usurping their father but also denied them the opportunity to have children while their father remained alive. Thus, when Mehmet's son came to the throne as Ahmed I, he had no children of his own. Moreover, as a minor, there was no evidence he could have children. This had the potential to create a crisis of succession and led to a gradual end to fratricide. Ahmed had some of his brothers killed, but not Mustafa (later Mustafa I). Similarly, Osman II allowed his half brothers Murad IV and Ibrahim to live. This led to a shift in the 17th century from a system of primogeniture to one based on agnatic seniority, in which the eldest male within the dynasty succeeded, also to guarantee adult sultans and prevent both fratricides as well as the sultanate of women. Thus, Mustafa succeeded his brother Ahmed; Suleiman II and Ahmed II succeeded their brother Mehmed IV before being succeeded in turn by Mehmed's son Mustafa II. Agnatic seniority explains why from the 17th century onwards a deceased sultan was rarely succeeded by his son, but usually by an uncle or brother. It also meant that potential rulers had to wait a long time in the kafes before ascending the throne, hence the old age of certain sultans upon their enthronement. Although attempts were made in the 19th century to replace agnatic seniority with primogeniture, they were unsuccessful, and seniority was retained until the abolition of the sultanate in 1922.