Кіріспе

1696 жылы Джон Ванбру жазған комедия

«Қайталану немесе Қатердегі ізгілік» – Джон Ванбрудың 1696 жылы жазған қалпына келтіру комедиясы. Бұл пьеса Коли Сибердің «Love's Last Shift, or, The Fool in Fashion» пьесасының жалғасы болып табылады. Сибердің «Love's Last Shift» пьесасында еркін өмір сүретін қалпына келтіру дәуірінің еркегі әйелінің айла-шарғысы арқылы өкініп, өзгеріске ұшырайды, ал «Қайталану» пьесасында ол қайтадан құмарлыққа беріліп, жаңа махаббатқа ие болады. Оның ізгі әйелі де әрекетті азғыруға ұшырайды және қиындықпен қарсы тұрады. Ванбру «Қайталану» пьесасын Дрюри-Лейн театрындағы белгілі актерлерді ескере отырып жоспарлады, олардың сахналық мінез-құлқын, қалыпты беделін және жеке қарым-қатынастарын пьесаға енгізді. Мұндай актерлердің бірі – Коли Сибердің өзі, ол «Соңғы ауысым» және «Қайталану» екеуінде де лас лорд Фоппингтон рөлін сомдады. Дегенмен, Ванбрудың көркемдік жоспарларына Лондонның екі театры арасындағы қатал бәсеке кедергі келтірді, олардың әрқайсысы екіншісінен актерлерді тартып алмаққа тырысты. «Қайталану» пьесасы мүлдем қойылмай қалуға жақын болды, бірақ 1696 жылдың қараша айындағы сәтті қойылым Ванбрудың ниеттерін ақтады және компанияны банкроттықтан сақтап қалды. 1690 жылдардан кейін қайта қойылмаған «Love's Last Shift» сияқты, «Қайталану» пьесасы да көрермендердің қызығушылығын сақтап қалды. Алайда, 18 ғасырда оның неке адалдығын бұзуға қатысты көзқарасы қоғамдық пікірге қабылдауға қиын болды, сондықтан түпнұсқа пьеса бір ғасыр бойы сахнада Шериданның моральдық нұсқасы – «Скарбороға саяхат» (1777) пьесасымен ауыстырылды. Қазіргі сахнада «Қайталану» ең танымал қалпына келтіру комедияларының бірі ретінде танылды, Ванбрудың жеңіл, әжуалы әзілдері және лорд Фоппингтон рөлінің шеберлікпен ойналуы үшін бағаланады, ол қараңғы жағы бар пародилік кейіпкер.

Жыныстық идеология

Love's Last Shift – бұл Кибердің қоғамдық пікірдің өзгеруіне деген сезімталдығының алғашқы белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл оған кейін Дрюри Лейндегі менеджер ретінде өте пайдалы болды (Колли Киберді қараңыз). 1690 жылдары 1688 жылғы Даңқты революциядан кейін елдің экономикалық және саяси күштер тепе-теңдігі аристократиядан орта тапқа қарай өзгерді, ал орта таптың дін, мораль және гендерлік рөлдерге қатысты құндылықтары үстемдік таба бастады, әсіресе сахнаға деген көзқараста. Love's Last Shift – көрермендердің талдаушылыққа және Реставрация комедиясының ашық сексуалдылығынан алыстап, үлгілі немесе сезімтал комедияның консервативті нақтылығы мен гендерлік рөлдерге қарсылығына қарай өзгеруінің алғашқы мысалы. Пьеса Кибердің өзгерістер кепілді болмаған кездегі мүмкіндікті пайдалануын көрсетеді: өзін-өзі қайшылыққа салудан қорқа алмай, ол өзінің алғашқы пьесасына көрерменнің барлық тобын қуанту үшін ескі ашықтықты жаңа уағызшылықпен үйлестіреді. Ванбру, өз кезегінде, реформаланған еркектің қуанышпен қайтадан бұзылуына мүмкіндік береді және пьесадағы жалғыз уағыз "Fatgoose Living" комедиялық сыбайласқан дін қызметкерінен шығады, бұл 20 ғасырдың басындағы кейбір сыншыларды "Релапс" пьесасын шынайы Реставрация комедиясының соңғысы деп атауға себеп болды. Дегенмен, Ванбрудың пьесасына да 1690 жылдардың талғамы әсер еткен, ал 20 жыл бұрынғы сарайлық Уильям Уайчерлидің "Ауылдық әйел" пьесасымен салыстырғанда, ол жауыздыққа ұшыраған аристократиялық еркектікті мақтап көрсеткен, "Релапс" пьесасында мораль мен рухани көтерілудің бірнеше сәттері бар. Шындығында, ол Love's Last Shift пьесасымен салыстырыларлық құрылымға ие: Кибердің пьесасының шешімді сахнасында Аманданың ізгілігі күйеуін өзгертеді, ал "Релапс" пьесасының сәйкес сахнасында ол оның жанкүйері Уортиді өзгертеді. Мұндай сәттер қазіргі сыншылардың назарында пьесаға жақсы қызмет етпеді.

Махаббаттың соңғы ауысуы

Love's Last Shift - бұл адал әйел Аманданың жолдан тайған күйеуі Лавлесті өзгертуге және қайтадан баулыға алуға мәжбүр болған соңғы "керек" немесе әрекетінің тарихы. Лавлесс он жыл бойы үйден шықпай, уақытын қыздар үйі мен арақ ішуге бөліп, Лондонға оралғанда әйелін танымайды. Жоғары сыныптағы әйел рөлін сомдаған Аманда Лавлессті өзінің сәнді үйіне шақырып, оған арманнан асып түсетін түн сыйлайды және таңертең өзінің кім екенін айтады. Лавлесс әсерленіп, бірден өзгеріп кетеді. Премьерада үлкен сәттілікке ие болған шағын рөл – Сибердің өзі ойнауы үшін жазған Sir Novelty Fashion. Сэр Новелл барлық әйелдерге көңіл қоюға тырысады, бірақ өзінің тамаша сыртқы түрі мен өткір әзілдеріне көбірек қызығады, ал Сибер 45 жыл өткен соң автобиографиясында қарапайымдылықпен жазады: "сол кездегі әшекейге құмар адамдардың жақсы бейнесі деп есептелді". Дәуірлік секс-сценылар, жүрекке тиетін кешірімдер мен Сэр Новеллдің қылықтарын үйлестірген Love's Last Shift әр көрерменге бір нәрсе ұсынды және үлкен табысқа ие болды.

Қайталану сюжеті

Ванбрудың "Кереңдеуі" "Сүйіспеншіліктің соңғы ауысуынан" гөрі аз сезімтал және көбірек талдамалық, ол реформаланған күйеуді де, адал әйелді де жаңағы құмарлықтарға ұшыратып, олардың психологиялық реализммен әрекет етуіне жағдай жасайды. Лавлесс жанға бірдей келген жас жесір Беринтияға ғашық болады, ал Аманда өзіне құда түскен Вортиден бас тарту үшін өзінің адалдығын жинауға шама келтірмейді. Аманда, Лавлесс және сэр Новелти (Ванбру оны "Лорд Фоппингтон" деп атаған) – екі пьесада да қайта оралатын үш орталық кейіпкер, ал "Кереңдеуі" пьесасының қалған кейіпкерлері жаңа. Алаяқтық желісінде жас Том ағасы Лорд Фоппингтонды болашақ әйелінен және оның көп қалыңдықтарынан алдап, айырбасқа салады. Бұл желі пьесаның жартысын құрайды және Сибердің ақымақтық рөліндегі сәтті өнерін көрсете беру үшін сэр Новелти рөлін кеңейтеді. Сибердің тек сәнге құмар ақымақтығын қайта жаңартып, Ванбру оған өзін атаққа сатып алуға және барлық қорлыққа төтеп беру үшін жеткілікті абырой мен өзімшілдік сыйлайды. Лорд Фоппингтон, Аманда айтқандай, "ақымаққа ұнау үшін тырысатын болса да", шын мәнінде "табиғат ақымақ ете қоймаған адам" (II. i.148). Әдебиет тарихшылары оны "қалпына келтіру дәуіріндегі ең ұлы ақымақ" (Добре), "қатыгез, жаман және ақылды" (Хьюм) деп бағалайды.

Негізгі бет: Театр тобының бөлінуі

1690-шы жылдардың басында Лондонда тек бір ресми мойындалған театр компаниясы – "Біріккен компания" болды, ол нашар басқарылды және оның табысын қанаушы инвесторлар ("әрекеткерлер") тонап алып отырды. Компанияның кірісінің азаюын тоқтату үшін менеджер Кристофер Рич өзінің шебер кәсіби актерлерінің жалақысын және дәстүрлі жеңілдіктерін қысқартып, осылайша танымал актерлер Томас Бетертон, трагедия актрисасы Элизабет Барри және комедия актрисасы Анна Брейцегирдл сияқтыларды ашуландырды. Колли Сиббер өзінің өмірбаяндық еңбегінде "Біріккен компанияның" иелері "сахнаны монополиялап, осылайша өздеріне қалаған шарттарды жүктеуге құқылы екендерін ойлаған, бірақ олар жұртшылықтың қолдауына ие актерлер тобын құл етуге тырысып жатқандарын ескермеді" деп жазды. Бетертон мен оның әріптестері "Біріккен компанияның" нашар қаржылық жағдайын және актерлердің қиын жағдайын Лорд Чемберленге ұсынған "Актерлердің петициясында" баяндады. Бұл ерекше құжатқа тоғыз ер адам мен алты әйел қол қойды, барлығы кәсіби актерлер, және құпия инвестициялар мен "шарттық" үлестердің жағымсыз жиынтығын егжей-тегжейлі сипаттайды, компанияның қаржылық проблемаларының себебі иелерінің алаяқтығы екенін, көрермендердің қызығушылығының жоқтығы емес екенін дәлелдейді. Актерлердің петициясындағы жасырын ереуіл туралы мәлімдемелер Ричтің "Патент иелерінің жауабында" қарсы жауап беруімен қабылданды, бірақ туындаған жанжалды 1695 жылдың желтоқсанынан наурыз айына дейін королева Марияның ауруы мен қайтысының себебімен тоқтатуға тура келді. Осы кезеңде Бетертонның басшылығымен актерлердің кооперативі құрылды және 25 наурызда Ричтің үрейіне орай, ол қауіпті тым кеш сезген, патшалық "әрекет етуге рұқсат" алды. Бұл еңбек және басқару қақтығысынан шыққан екі компания әдетте "Патент компаниясы" (бұрынғы Біріккен компания) және "Бетертон компаниясы" деп аталады, бірақ Джудит Милхаус соңғысы актерлер компаниясының кооперативтік сипатын дұрыс емес бейнелейді деп санайды. Келесі кезеңдегі қатал бәсекелестік кезінде Патент компаниясы білікті актерлердің жетіспеушілігімен қиналды. Компаниялар арасында актерлерді "ұрлау" (заң тілінде) келесі позиция үшін күрестегі маңызды тактика болды, сондай-ақ Лорд Чемберленге қарсы тараптан актерлерді тартып алуға тыйым салу туралы өтініш жасау да маңызды болды, бұл лауазымды тұлға орындауға дайын болды. Кейін Рич әуесқойларды жалдап, Дублиннен ирланд актерлерін шақыруға да көшті. Бірақ мұндай шаралар әлі дайын болмаған 1696 жылы Ричтің ең қауіпті жобасы – "Релапс" қойылымы үшін қабылданбады.

Кастинг

Ванбрудің пьесасын белгілі бір актерлердің қабілеттеріне және көрермендердің олардан күтетін нәрселерге қарай өзгертуге тырысқаны болжамдалады, бұл сол кездегі қалыпты жағдай еді (Голландия), бірақ 1695-96 жылдары мұны істеу өте қиын болды. «Махаббаттың соңғы ауысымы» пьесасы жұлдыздардың кетіп қалғаннан кейін «оқушылар» мен «жігіттер мен қыздардан» қалған актерлермен толықтырылған. Осы жас актерлердің күтпеген табысынан кейін Ванбру мен Рич «Релапс» үшін қажетті актерлерді ұстап тұруда одан да қиындыққа тап болды. Дегенмен, «Релапс» қойылымының дайындығындағы үнемі туындайтын қиындықтарға қарамастан, Ванбрудің бастапқы ниеттерінің көп бөлігі ақырында орындалды.

"Love's Last Shift" актерлері

1696 жылдың қаңтар айында «Love’s Last Shift» спектакліне актерлерді таңдау үшін Патент компаниясы 1694 жылғы бөліністен кейін қалған актерлерді барынша пайдалануға тиіс болды (оң жақта актерлік құрам тізіміне қараңыз). Замандас анонимді памфлет труппаның «нашар халде» екенін былай сипаттайды:

Бөліну кезіндегі дау-жанжал соншалықты үлкен болды, Drury Lane сахнасында кез келген пьесаның барлық рөлін ойнайтын жеткілікті актер табу мүмкін емес еді; және олардың өте азы ғана жақсы деңгейде болды, сондықтан көрермендерден ерекше қолдау алмаған пьеса сөзсіз сәтсіздікке ұшырар еді. Он алтыға жуық (көптеген ескі актерлер) кетіп қалды, олармен бірге сахнаның сұлулығы мен күші де кетті. Қалғандарының көпшілігі шәкірттер, ұлдар мен қыздар болды, олар көтерілісшілерге тең бола алмады. Жақсы бағаланған актерлердің ішінде тек Вербрюггендер – Джон мен Сюзанна ғана болды, оларды Рич Бетертон труппасынан тартып алды. Әрине, олар «Love’s Last Shift» спектаклінде ойнады, Джон Loveless, еркек басты рөлді, ал оның әйелі Сюзанна – сүйкімді мұрагер Нарциссаны, екінші дәрежелі кейіпкерді сомдады. Қалған актерлік құрам жаңа және тәжірибесіздерден (мысалы, Рич труппасына жақында қосылған Хилдебранд Хорден, жас ғашық рөлін ойнаған), қарапайым және көзге түспейтіндерден (Джейн Роджерс Аманда рөлін, ал Мэри Кент сэр Новелтидің сүйіктісі Флэрит рөлін ойнады) және көпшілікке ұнамайтын актерлерден (оппортунист Колли Сибер, сэр Новелти Фэшн рөлін ойнады) құралды; бұл адамдар, мүмкін, ешқашан Бетертон труппасына қосылу мүмкіндігіне ие болмаған. Бетертонның еркек басты рөлдегі жалғыз бәсекелесі Джордж Пауэлл, көтерілісшілер оны қалдыруға тырысқан болуы мүмкін (Милхаус); Пауэлл шебер және тәжірибелі болғанымен, жаман мінезі мен маскүнемдігімен де танымал еді. 1695–96 жылдары Рич пен Бетертон арасындағы тартыс кезінде Пауэлл Drury Lane сахнасында қалды, ол «Love’s Last Shift» спектаклінде ойнамады, бірақ оның орнына «The Relapse» спектаклінің премьерасында маскүнемдік мәселесін жарқын көрсетті.

" Қайта түсіп кету " актерлері

Ванбру "Релапсты" да осы шектеулі актерлік ресурстар мен шағын таланттарды ескере отырып жоспарлады, және Питер Холландтың пікірінше, осы себепті пьесаның күшті, фарс сипаты қалыптасқан; Ванбрудың екінші комедиясы, "Қоздырылған әйел" (1697), кооперативтік компанияның жақсы актерлері үшін жазылған, әлдеқайда нәзік туынды. "Релапс" алты аптада жазылып, наурыз айында Патент компаниясына ұсынылды, бірақ актерлерді келісімшартқа алу және сақтап тұру мәселелеріне байланысты қараша айына дейін премьерасы өтпеді. Сиббердің автобиографиясынан Ванбрудың осы жеті ай ішіндегі актерлер құрамын өзгертуде шешуші рөл атқарғаны белгілі; ол мәтінін оларға сәйкес өзгерткен-өзгермегені белгісіз. "Love's Last Shift" пьесасымен байланыстыруды нығайту және оның күтпеген табысынан пайда алу үшін Ванбру Loveless, Amanda және Sir Novelty рөлдерін сол актерлерге: Джон Вербрюгген, Джейн Роджерс және Колли Сибберге берді. Роджерсті Аманда рөлінде сақтап қалу қиындық тудырмады, өйткені ол компаниялар таласқан актриса емес еді, бірақ Джон Вербрюгген мен Колли Сибберді ұстап тұру қиындықтар тудырды, оларға Рич пара беру және азғыру науқанымен қарсы тұрды. "Релапс" пьесасының үлкен актерлік құрамын толықтыру әртүрлі проблемаларды тудырды, бұл кейбір беймәлім құрамына алып келді. Джон Вербрюгген алғашқы қарсыластардың бірі болды және актерлер компаниясының үлесін алды, бірақ әйелі Сусанна, танымал комедия актрисасы, болмаған кезде наразылық білдірді. Рич үшін Сусанна мен Джонды өзінің шаршаған және біліктілігі төмен труппасына қайтару сәттілік болды. Алайда Джонның Loveless рөлін ойнау мүмкіндігі әлі де күмәнді болды. Қыркүйекте, "Релапс" пьесасы алты ай бойы сахнаға қойылмағаннан кейін (вероятно, Рич әлі де Сиббермен Лорд Фоппингтон рөліндегі қолжетімділігі туралы келісіп жатқандықтан), Джон әлі де жұмыс жағдайына шағымданып, тіпті театрда физикалық төбелес тудырды. Бұл мінез-құлық Лорд Чемберленнің келісімшартты жарамсыз деп жариялауына және оны 1697 жылдың қаңтарына дейін Патент компаниясында қалдыруға бұйрық беруіне себеп болды. Осылайша түпнұсқалық Loveless рөлі күзгі маусымда "Релапс" пьесасының қойылуына кепілдік берілді. Вербрюггендердің адалдығын ескере отырып, Сусаннаның қызметі де қамтамасыз етілді. Вербрюггендер пьеса үшін маңызды болды, себебі Ванбруг Беринтияның тартымды бейнесін Сусаннаның талантына және ақылға қонымды, сұмдық, жыныстық белсенді кейіпкерлердегі беделіне сәйкес жасады, соңғы кезде Томас Д'Урфейдің "Дон Кихот" пьесасындағы миссис Баксом рөлінде (Д'Урфей жазғандай, "Миссис Вербрюггеннің ерекше жақсы актерлік шеберлігінің арқасында" сәттілікке жетті). Джон аса танымал болмаса да, оның актерлік шеберлігі жоғары болды және 1697 жылдың қаңтарынан кейін кооперативтік компанияда дамыды, онда сыншылар оны ұлы Бетертонмен салыстыра бастады. Вербрюгген "іс-әрекеттері мен мінез-құлқында бейқам, жағымды жауыздық бар, оған жақсы жарасатын" табиғи, интуитивті немесе "қамқорсыз" актер деп есептелді. Энтони Астон Вербрюггенді "біршама тізе бүктірген, бұл оған шатастырып жүруді берді, бұл абайсыздық болды және оған жақсы келді" деп сипаттады. Қазіргі сыншылар Loveless рөлін өте жанды немесе тартымды деп таппайды, бірақ Ванбруг Вербрюггеннің еркек магнетизмі мен "жағымды жауыздығын" сипатты байытуға сене алды. Бұл бастапқыда баспа түрінде де жұмыс істеген болар еді, өйткені пьесаларға актерлердің тізімі қоса берілген: 1690-шы жылдардағы пьеса оқырмандарының көпшілігі пьесаға қатысқандар және Вербрюггендердің жоғары беделі туралы хабардар болған. Жеке өмірінде бақытты некеде тұрған және Loveless және Berinthia құпия ғашықтарының рөлін сомдаған Вербрюггендер Ванбругтың диалогтарында өзінің харизмасы мен эротикалық сахналық көріністерінің іздерін қалдырды. "Релапс" тіпті олардың шынайы өмірдегі қарым-қатынасына сілтеме жасайды, мысалы, Беринтияның: "Әйе, ол сүйкімді адам! Оның әйелі оған сондай ғашық екеніне таңғалма!" "Сүйіспеншіліктің соңғы ауысуы" пьесасында "жабайы" жас ғашықты ойнаған Хилдебранд Хорден Ричтің жалғыз жас, әдемі, әлеуетті романтикалық басты кейіпкері болды. Ол Ванбругпен Том Фейшн, Лорд Фоппингтонның ақылды інісі (Холланд) рөлінде ойнауға шақырылды, бірақ ол май айында мейрамханадағы төбелес салдарынан (ежелгі дереккөздерде "дуэль" деп аталады) қаза тапқан кезде Патент компаниясына үлкен соққы болды. Қарашадағы премьерада Том Фейшн рөлін Мэри Кент шұлықпен ойнады, бұл ерекше шұғыл құрамына алып келді және Томның Куплердің жыныстық қызығушылығынан шапшаң қашуының өте ашық гомосексуалдық көрінісіне жаңа мағына берді. Колли Сиббер бұл уақытта сәттілікке жете қоймаған жас актер болды, дауысы сықырлаған және Хорденнің жақын арада қайтыс болатын физикалық тартымдылығы болмады. "Сүйіспеншіліктің соңғы ауысуы" пьесасының табысынан кейін оның мәртебесі өзгерді, екі компания да оның актер және драматург ретіндегі қызметіне таласты. Ол 1696 жылдың жазында Betterton компаниясына ауысты және Ричтің қалың келісімшартымен қайтадан азғырылғанша, бүлікшілер үшін пьесаның бір бөлігін жазды (Milhous). Осылайша Сиббердің Лорд Фоппингтон рөлі де қамтамасыз етілді, және "Релапс" пьесасының премьерасы сеніммен жоспарланды. Оның орындауы бұрынғыдан да жоғары мақтауға ие болды, Ванбругтың Лорд Фоппингтоны Sir Novelty Fashion-нан гөрі үлкен және, замандастар мен қазіргі сыншылардың пікірінше, әлдеқайда көңілді рөл болды. Ванбругтың пьесасы Сиббердің "Сүйіспеншіліктің соңғы ауысуы" пьесасындағы импровизациялық және әдеттерін қамтиды. Осылайша Сиббер өзінің пьеса жазу өнерімен ғана емес, актерлік стилімен және сықырлаған мінезімен де Ванбругтың ең танымал кейіпкеріне із қалдырды. Ванбругтың алғашқы басылымға жазған алғы сөзі премьералық қойылым туралы бір ғана нақты мәліметті сақтайды: Джордж Пауэлл мас болған. Ол Аманданың әлемдік және мәдениетті жанкүйері Уорти рөлін ойнады, "пьесаның әдемі адамы", және өз сөздерімен айтқанда, оның сүйкімді әрекеттеріне күтпеген шыншылдық қосты:

Тағы бір сөз айтайын, мен осы пьесаның алғашқы түнінде кейбір ұятты жағдайлар орын алуға жақын болғанын мойындаймын, бірақ бұл менің кінәм емес. Пьесаның әдемі адамы, таңнан бастап Нант брендисін ішіп, кешкісін сахнаға шаңқандап келді, өзін осы деңгейге көтеріп алды, мен Аманданың жоғалып кеткеніне қорқып қалдым.