Белл Ұшақ Корпорациясы: Тарихы мен жетістіктері

Кіріспе

1935–1960 американдық ұшақ өндіруші

Bell Aircraft Corporation – американдық ұшақ өндіруші компания, Екінші дүниежүзілік соғыс үшін бірнеше түрлі истребитель ұшақтарын құрастырған, бірақ ең әйгілісі – алғашқы дыбыс жылдамдығынан асып өткен Bell X 1 ұшағы, сондай-ақ көптеген маңызды азаматтық және әскери тікұшақтарды әзірлеу және өндірумен танымал. Bell компаниясы Mercury ғарыш кемесі, North American X 15 және Bell Rocket Belt үшін реакциялық басқару жүйесін де жасады. 1960 жылы компания Textron корпорациясымен сатып алынды және қазір Bell Textron аталымымен жұмыс істейді.

Тарих

Ларри Белл ұшқыш ретінде әуе шоуында алғашқы ұшағын көріп, авиацияға өмір бойы бойын ұстады. Белл 1912 жылы мектепті тастап, ағасының Гленн Л. Мартин компаниясындағы дамып келе жатқан авиация саласындағы жұмысына қосылды. 1920 жылы Белл Кливлендте орналасқан Мартиннің вице-президенті және бас менеджері болды. 1924 жылдың соңында ол өзінің үлестік меншікке ие болуға құқылы екенін сезініп, Мартинге ультиматум қойды. Мартин бас тартты, ал Белл жұмыстан кетті. Белл бірнеше жыл авиация саласынан тыс болды, бірақ 1928 жылы Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы Consolidated Aircraft компаниясында Рубен Х. Флитке жұмысқа орналасты, онда компанияның үлесіне кепілдік берілді. Көп ұзамай Белл бас менеджер болды және бизнес гүлденді, бірақ ол әлі де өз компаниясын басқарғысы келді. Ол жергілікті капитал жинаса да, Буффалода орналасқан екі ірі ұшақ құрастырушы компания – Consolidated немесе Curtiss Wright компанияларымен бәсекелесе алмайтынын білді. Бақытымызға орай, 1935 жылы Флит Consolidated Aircraft компаниясын Сан-Диегоға көшіруге шешім қабылдады, ал Белл өзінің компаниясын – Bell Aircraft Company-ны 1935 жылдың 10 шілдесінде Баффалоның Солтүстік Делавэр ауданындағы 2050 Elmwood Avenue мекенжайындағы бұрынғы Consolidated зауытында құрды. Белл бұл жерде жұмыс істейтін үшінші ірі ұшақ құрастырушы болды. Зауыт кешені 1916 жылы Curtiss Aeroplane & Motor Company үшін салынған және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әлемдегі ең ірі ұшақ фабрикасы деп есептелген. Беллдің алғашқы әскери келісімі 1937 жылы екі Allison қозғалтқышымен жұмыс істейтін, ерекше бомбалаушы-жойғыш YFM 1 Airacuda-ны жасаумен аяқталды. YFM 1 сол кездегі жаңа технологияларды, гиростабилизацияланған қаруларды және термоэлектрлік атыс басқару жүйесін қамтыды. Прототипті қоса алғанда, барлығы 13 Airacuda құрастырылды және 1942 жылы жойылғанға дейін USAAC-те шектеулі қызмет етті. Белл келесі жылы бір қозғалтқышты P 39 Airacobra-ны жасап, 9588 данасын құрастырды. Бұрынғы тәжірибесін пайдаланып, P 39 ұшақтың ортасына қозғалтқышты орналастырды, ал ұшқыш ұзын білік арқылы айдалатын болды, соның ішінде 37 мм-лік зеңбірек орнатылды. Даму және өндіріс мәселелерінің салдарынан бастапқы турбокомпрессор өндіріс үлгілерінен алынып тасталды, оның орнына P 38-ді қоспағанда, барлық басқа Allison қозғалтқышты өнімдерінде стандартты болған бір сатылы, бір жылдамдықты компрессор қолданылды. P 39 жаңа, соғыс кезеңіндегі үлгілермен салыстырғанда биік жерде нашар жұмыс істеді. Көптеген одақтас күштер Airacobra-ны тек жердегі шабуыл ролінде тиімді деп санайтын, мысалы, 1942-1943 жылдары Гуадалканалдағы Cactus Air Force-ы P 39 ұшақтарын ұшқан АҚШ армиясының әуе күштерінің бірнеше бөлімдері. Алайда, Кеңес Әуе күштері Lend-Lease P 39 ұшақтарын әуедегі күреске пайдаланып, Луфтваффедің ең жақсы ұшқыштары мен ұшақтарына қарсы майдандық күресте ерекше көзге түсті. Кеңес ұшқыштары ұшқан P 39 ұшақтары АҚШ-тың кез келген ұшақ түріне тиесілі ең көп жеке ұшақтарды жойғаны үшін жауапты болды. P 39-дың біршама үлкен және қуатты нұсқасы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында құрастырылды. P 63 Kingcobra деп аталған бұл ұшақ P 39-дың көптеген кемшіліктерін жойды, бірақ ол соғыста тым кеш пайда болғандықтан, маңызды үлес қоса алмады. 1943-1945 жылдары 2971 P 63 құрастырылды, олардың көп бөлігі Кеңес Одағына жеткізілді. Сол кезде әскери әуе күштері P 47 Thunderbolt және P 38 Lightning истребитель-бомбардировщиктерін де пайдаланды. 1942 жылдың қазан айында Bell компаниясы P 59 Airacomet ұшағын құрастырды, ол алғашқы американдық реактивті ұшақ болды. Өкінішке орай, өнімділік күтілгендей болмады, ол сол кездегі винтті ұшақтармен шамалас болды, бұл нәтиже АҚШ Әуе күштерінің жобаға қойған өте қысқа мерзіміне және жобаға салынған қатаң құпиялылыққа байланысты болды. Жобалау 1941 жылдың қыркүйегінде басталды, сол кезде Bell командасы негізінен теорияға сүйенді, өйткені General Electric алғашқы қозғалтқышты 1942 жылдың наурызына дейін аяқтап, сынақтан өткізе алмады. Сондай-ақ, генерал Генри "Хап" Арнольд жобаны сынау және оңтайландыру үшін жел туннельдерін пайдалануға тыйым салған, бірақ кейіннен біршама жеңілдеді, тек топқа Огайо штатындағы Райт Филдтегі төмен жылдамдықты туннельді пайдалануға рұқсат берді. Bell инженерлері оның жұмыс істеу ерекшеліктерін тек болжап білді. Бастапқыда өндіріс ұшағы ретінде қарастырылған P 59 реактивті технологияны сынау үшін маңызды полигонға айналды, кейінгі реактивті ұшақтарды дамыту үшін құнды деректер ұсынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Bell басқа ұшақ компанияларынан лицензия бойынша ауыр бомбалаушыларды құрастырды, олардың зауыты Атлантаның солтүстік-батысындағы Мариетта қаласында орналасқан. 1943 жылдың ортасынан бастап жаңа зауыт жүздеген Consolidated B 24 Liberator және Boeing B 29 Superfortress бомбалаушыларын өндірді. 1944 жылдың ортасында B 24 өндірісі бірнеше компаниялардан (Техастағы компанияларды қоса) екі ірі зауытқа шоғырландырылды: Сан-Диегодағы Consolidated Vultee және Детройд, Мичиган маңындағы Willow Run зауыты, Ford Motor Company-ға тиесілі, ол B 24 өндірісі үшін арнайы жобаланған. Соғыстың соңына дейін Bell-дің Мариетта зауыты Карл Ковер және Джеймс В. Кармихаэл басқаруымен B 29 өндірісіне көшті, 1945 жылдың күзінде келісім аяқталғанға дейін 668 данасын құрастырды. Bell соғыс кезіндегі өндіріс келісімдерінің құны бойынша АҚШ компаниялары арасында 25-орынды иеленді.

As a pilot, Larry Bell saw his first plane at an air show, starting a lifelong fascination with aviation. Bell dropped out of high school in 1912 to join his brother in the burgeoning aircraft industry at the Glenn L. Martin Company, where by 1914 he had become shop superintendent. By 1920, Bell was vice president and general manager of Martin, then based in Cleveland. Feeling that he deserved part ownership, in late 1924, he presented Martin with an ultimatum. Mr. Martin refused, and Bell quit. Bell spent several years out of the aviation industry, but in 1928 was hired by Reuben H. Fleet at Consolidated Aircraft, in Buffalo, New York, where he was guaranteed an interest in the company. Before long, Bell became general manager and business was booming, but he still wanted to run his own company. Although he could raise local capital, he knew he would not be able to compete with either Consolidated or Curtiss Wright, the two major aircraft builders also based in Buffalo. Fortunately, in 1935 Fleet decided to move Consolidated Aircraft to San Diego, and Bell stayed behind to establish his own company, the Bell Aircraft Company, on 10 July 1935, headquartered in the former Consolidated plant at 2050 Elmwood Avenue in North Delaware area of Buffalo. Bell was the third major aircraft builder to occupy the site. The factory complex was originally built in 1916 for the Curtiss Aeroplane & Motor Company, and during World War I had been considered the largest airplane factory in the world. Bell's first military contract followed in 1937 with the development of the ill fated YFM 1 Airacuda, an unconventional bomber destroyer powered by two Allison powered pusher propellers. The YFM 1 incorporated groundbreaking technology for the time, with gyro stabilized weapons sighting and a thermionic fire control system. Including the prototype, just 13 Airacudas were produced, and these saw only limited service with the USAAC before being scrapped in 1942. Bell enjoyed much success the following year with the development of the single engine P 39 Airacobra, which 9,588 were built. Putting their previous experience with Allison engines to good use, the P 39 placed the engine in the center of the aircraft, with the propeller driven by a long shaft through which a 37mm cannon was also mounted, firing through the propeller's spinner. Due to persistent development and production problems, the original turbosupercharger was deleted from production models, instead using a single stage, single speed supercharger, as was standard on all other Allison powered products, with the exception of the P 38. The P 39 performed poorly at high altitudes compared to newer, late war designs. Most Allied forces thought the Airacobra effective only for ground attack roles, as demonstrated by a few U. S. Army Air Forces units that flew P 39s, such as the so called Cactus Air Force on Guadalcanal in 1942–43. However, the Soviet Air Force used their Lend Lease P 39s primarily in the air to air role, where they found it to excel as a front line fighter against some of the best pilots and aircraft of the Luftwaffe. The Soviet flown P 39s were the main reason that the aircraft is credited with highest number of individual kills attributed to any U. S. fighter type. A somewhat larger and more powerful version of the P 39 was produced shortly before the end of World War II. Called the P 63 Kingcobra, this warplane addressed many of the shortcomings of the P 39, though it was produced too late in the war to make any significant contribution. 2,971 P 63's were built between 1943 and 1945, many delivered to the Soviet Union. Also, by that time, the Army Air Forces already had the superior P 47 Thunderbolt and P 38 Lightning fighter bombers. In October 1942, The Bell built twin jet P 59 Airacomet was the first American jet aircraft to fly. Unfortunately, performance was below expectations, roughly on par with contemporaneous propeller driven aircraft, an outcome generally attributed to the extremely short development timeframe required by the USAAF, as well as the intense secrecy imposed on the project. Design had begun in September 1941, during which time the Bell team was guided mostly by theory, as General Electric would not finish and begin testing the first engine until March 1942. Also, General Henry "Hap" Arnold had forbidden use of wind tunnels to test and optimize the design, but later relented somewhat, only allowing the group to use the low speed tunnel at Wright Field, Ohio. Bell engineers could only guess at the performance characteristics. Originally intended initially as a production aircraft, the P 59 nevertheless became an important experimental testbed for jet technology, providing invaluable data for development of later jet airplanes. During World War II, Bell also built heavy bombers under license from other aircraft companies at a factory near Marietta, Georgia, just northwest of Atlanta. Online by mid 1943, the new plant produced hundreds of Consolidated B 24 Liberators and Boeing B 29 Superfortress bombers. In mid 1944, the production of the B 24 was consolidated from several different companies (including some in Texas) to two large factories: Consolidated Vultee in San Diego and Ford Motor Company's Willow Run factory near Detroit, Michigan, which had been specially designed to produce B 24s. For the rest of the war, Bell's Marietta plant, under the management of Carl Cover and James V. Carmichael concentrated on producing B 29s, producing 668 of them by the time contract expired in the fall of 1945. Bell ranked 25th among United States corporations in the value of wartime production contracts.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Соғыстан кейінгі қорғаныс өнеркәсібінің көлемі қысқарғанда, Bell өзінің қызметін Буффало маңындағы Уитфилд зауытында біріктірді. Мариеттадағы ұшақ зауыты кейіннен Lockheed Corporation-ның меншігіне өтті, ол оны C-130 Hercules, C-141 Starlifter және C-5 Galaxy көліктік ұшақтарын шығару үшін пайдаланды. Bell екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін бірнеше жаңа ұшақтарды жобаласа да, олардың ешқайсысы жаппай өндіріске енбеді. XP-77 стратегиялық емес материалдарды қолданатын шағын ұшақ болды және сәттілікке жете алмады. XP-83 P-59 ұшағына ұқсас құрылымды реактивті сүйемелдеуші ұшақ болды, бірақ жобасы тоқтатылды. Bell XF-109 1961 жылы жобасы тоқтатылған, дыбыс жылдамдығынан асып түсетін тік көтерілуге қабілетті ұшақ болды. Bell Aircraft компаниясының қанатты ұшақтарды дамыту тарихындағы ең маңызды үлесі – әлемдегі дыбыс кедергісін бұзған алғашқы ұшақ, эксперименталды Bell X-1 зымыран ұшағын жобалау және құрастыру, сондай-ақ оның Bell X-2 ұшағы болуы мүмкін. Американдық ұшақтарға берілетін әдеттегі атаулардан өзгеше, X-1 модельдері X-1 бағдарламасының бір-бірінен кейін дамыған (көбінесе бірдей) бірліктері болды: X-1, X-1A, X-1B, X-1C, X-1D және X-1E. Bell 1950-ші жылдары бірнеше түрлі эксперименталды ұшақтарды жобалап, өндірді. Бұл АҚШ Әуе күштері мен Ұлттық аэронавтика жөніндегі кеңесші комитетіне (NACA) ұшақ дизайнының шекараларын зерттеуге көмектесті және NASA-ның құрылуына және ғарыш кеңістігін зерттеуге жол ашты. X-2 Starbuster 1955 жылы 3 Мах (2100 миль/сағат) жылдамдыққа және 126 000 фут биіктікке жетті, бұл ғарыш кемелерін дамытудың технологиялық жолын ашты. Bell екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ракеталық қозғалтқыштарды дамытуда маңызды рөл атқарды, оның алдында Уолтер Дорнбергер (нацистік Германияның Пеенемюнде армиялық зерттеу орталығының бұрынғы командирі) және Венделл Мур сияқты ракета ғылымындағы ең данышман ғалымдар тұрды. Bell 1957 жылы әлемдегі алғашқы ядролық зарядталған әуеден-жерге зымыранды, GAM-63 RASCAL-ды жасады және сынақтан өткізді. Венделл Мур пероксидті монопропеллентті ракеталық қозғалтқыштарды пайдаланатын Bell ракеталық белбеуін жасады. Ракеталық белбеу коммерциялық жоба ретінде сәттілікке жете алмаса да, ракеталық технология келешектегі Bell бағдарламаларында құнды болып шықты. Bell-дің ракета жасау саласындағы ең үлкен жетістігі – Agena ракеталық қозғалтқышы болды. Agena 12 000 фунт күш беретін екі компонентті ракеталық қозғалтқыш, ол бүгінгі күнге дейін ең сенімді ракеталардың бірі саналады. 1950 жылдардың соңында 360 данасы өндірілді және ол 1960 жылдары АҚШ ұсынған спутниктердің көпшілігін орбитаға шығаруға жауапты болды. Тікұшақтарды дамыту 1941 жылы Bell Aircraft компаниясында басталды, ал Bell Model 30 1943 жылы алғаш рет ұшты. Bell Helicopter компаниясы Textron Corporation компаниясы сатып алған кезде Bell Aircraft компаниясының әлі де ұшақтарды өндіріп тұрған жалғыз бөлімі болды. Textron компаниясының бұл бөлімі бүгінде Bell Helicopter деп аталады. Бірқатар сәтті тікұшақ жобаларынан кейін UH-1 Iroquois Вьетнам соғысының ең танымал тікұшағы болды, ал Bell Helicopter бүгінге дейін тікұшақтарды жобалап және өндіріп келеді. Лоуренс Белл 1956 жылы қайтыс болды, содан кейін бірнеше жыл бойы компания қаржылық қиындықтарға тап болды. Textron 1960 жылдың 5 шілдесінде Bell Aerospace бөлімін сатып алды. Bell Aerospace компаниясы Bell Aircraft компаниясының үш бөлімінен, соның ішінде тікұшақ бөлімінен құралды. Bell Aerospace Textron 1960 жылдары NASA-ның Айға адамды қондыру миссиясында маңызды рөл атқарды. Bell Mercury жобасының Redstone командалық модулі үшін реакциялық басқару жүйесін жобалап, жасады, ал ұқсас жүйе North American X-15 ғарыш ұшағына енгізілді. NASA Bell компаниясын LLRV Айға қонуды зерттеу көлігін дамытуға және құрастыруға таңдады, оның үш данасы 1960 жылдардың басында Аполлон астронавттарын Айға қонуға дайындау үшін салынды. Bell сонымен қатар Аполлон LEM көтерілу жүйесінде қолданылатын ракеталық қозғалтқышты жобалады, ол NASA астронавттарын Айдан алып шығуға жауапты болды.

As the postwar defense industry downsized, Bell consolidated its operations at the Wheatfield plant, near Buffalo. The aircraft factory in Marietta later became the property of the Lockheed Corporation, which has used it for producing C 130 Hercules, C 141 Starlifter, and C 5 Galaxy transport planes. Although Bell designed several more fighter plane designs during and after WW II, none of these ever entered mass production. The XP 77 was a small fighter using non strategic materials; it was not successful. The XP 83 was a jet escort fighter similar in layout to the P 59 that was cancelled. The Bell XF 109 was a supersonic vertical takeoff fighter that was cancelled in 1961. Perhaps Bell Aircraft's most important contribution to the history of fixed wing aircraft development would be the design and building of the experimental Bell X 1 rocket plane, the world's first airplane to break the sound barrier, and its follow on, the Bell X 2. Unlike the usual designations for American aircraft, the X 1 models were successive (mostly identical) units of the X 1 program: the X 1, X 1A, X 1B, X 1C, X 1D, and X 1E. Bell went on to design and produce several different experimental aircraft during the 1950s. These helped the U. S. Air Force and the National Advisory Committee on Aeronautics (NACA) explore the boundaries of aircraft design, and paved the way for the founding of NASA and the exploration of outer space. The X 2 Starbuster achieved Mach 3 (2,100 mph) and a height of 126,000 ft in 1955, blazing a technological trail for the development of spacecraft. Bell played a crucial role in the development of rocket propulsion after WWII, spearheaded by the likes of some of the most brilliant minds in rocket science like Walter Dornberger (ex commander of Nazi Germany Peenemünde Army Research Center) and Wendell Moore. Bell developed and fielded the world's first nuclear tipped Air to Surface cruise missile, the GAM 63 RASCAL in 1957. Wendell Moore developed the Bell rocket belt, utilizing peroxide monopropellant rocket engines. While the rocket belt failed to be commercially developed, the rocket technology proved invaluable in future Bell programs. Bell's crowning achievement in the realm of rocketry was the Agena rocket engine. The Agena was a 12,000 lbf bi propellant rocket that is considered to this day to be one of the most reliable rockets ever built. 360 units were produced starting in the late 1950s and it was responsible for inserting into orbit most of the satellites launched by the United States in the 1960s. Helicopter development began at Bell Aircraft in 1941 with the Bell Model 30 first flying in 1943. Bell Helicopter became the only part of Bell Aircraft still producing aircraft when Bell was purchased by the Textron Corporation. That part of Textron is now known today as Bell Helicopter. After a series of successful helicopter designs, the UH 1 Iroquois became the most famous helicopter of the War in Vietnam, and Bell Helicopter still designs and manufactures helicopters today. Lawrence Bell died in 1956, and for several years afterwards the company was in financial difficulty. Textron purchased the Bell Aerospace division on 5 July 1960. Bell Aerospace was composed of three divisions of Bell Aircraft, including the helicopter division. Bell Aerospace Textron continued to play a significant role in NASA's mission to land men on the Moon in the 1960s. Bell designed and built the Reaction Control system for Project Mercury's Redstone command module and a similar system was incorporated into the North American X 15 spaceplane. NASA selected Bell to develop and built the LLRV Lunar Landing Research Vehicle, three of which were built in the early 1960s to train the Apollo astronauts to land on the Moon. Bell also designed the rocket engine used in the Apollo LEM Ascent Propulsion System, which was responsible for getting NASA's astronauts off the Moon.

Société d'Étude et de Développement des Aéroglisseurs Marins теңізде ұшуды зерттеу және дамыту

Société d'Étude et de Développement des Aéroglisseurs Marins (SEDAM) – 1965 жылы құрылған Bell компаниясының француздық бөлімшесі, N500 Naviplane әуе шамырауышын, сондай-ақ N.300 Naviplane және Naviplane N102-ні жасаған. SEDAM 1982 жылы қызметін тоқтатты, ал зауыт алаңы авиациялық емес мақсаттар үшін қайта жарақтандырылды.