Кіріспе

Американдық композитор және пианист (1895–2002)

Лео Орнштейн (туған кезде Лев Орнштейн, Лев Орнштейн; шамамен 11 желтоқсан 1895 – 24 ақпан 2002) – ХХ ғасырдың басындағы американдық тәжірибелік композитор және пианист. Авангард композиторларының туындыларын орындауы және өзінің инновациялық, тіпті дүрліктіретін шығармалары оны Атлантиканың екі жағында да әйгілі етті. Оның тәжірибелік туындыларының көп бөлігі фортепианоға арналған. Орнштейн – тондық кластерді кеңінен пайдаланған алғашқы маңызды композитор. Пианист ретінде ол әлемдік деңгейдегі талант иесі деп есептелді. 1920 жылдардың ортасына қарай ол атақ-даңқынан бас тартып, көп ұзамай халық естелігінен жоғалып кетті. Ол қырық жасқа толғанға дейін соңғы концертін бергенімен, музыка жазуды тағы жарты ғасырдан астам уақыт бойы жалғастырды. Ұзақ жылдар бойы ұмытылып қалған ол 1970 жылдардың ортасында қайта жаңғырылды. Орнштейн өзінің сегізінші және соңғы фортепиано сонатасын 1990 жылдың қыркүйегінде тоқсан төрт жасында аяқтады, сол кездегі тарих бойынша ол ең егде жарияланған композитор атанды (кейін Эллиотт Картер бұл көрсеткішті жаңартты).

Ерте өмір

Орнштейн Ресей империясының Полтава губерниясындағы Кременчуг қаласында (қазіргі Украинаның бөлігі) дүниеге келді. Ол музыкалық ортада өсті – оның әкесі еврей канторы (хаззан), ал скрипкашы туысы жас баланың оқуын ынталандырды. Орнштейн ерте кезден-ақ фортепианода дарындылығымен көзге түсті; 1902 жылы атақты поляк пианині Йозеф Хофман Кременчукқа келгенде, ол алты жасар Орнштейннің орындағанын естіді. Хофман оған Санкт-Петербург консерваториясына ұсыным хат берді. Көп ұзамай Орнштейн Киевтегі Императорлық музыка мектебіне қабылданды, сол кезде оған Владимир Пучальский басшылық етті. Отбасындағы қайғы оқиға Орнштейнді үйіне қайта оралуға мәжбүр етті. 1903 жылы Осип Габрилович оның ойнағанын тыңдап, Мәскеу консерваториясына ұсынды. 1904 жылы тоғыз жасар Орнштейн Санкт-Петербург мектебіне емтихан беріп, қабылданды. Ол жерде Александр Глазуновтан композиция, ал Анна Есиповадан фортепиано сабақтарын алды. Он бір жасында Орнштейн опера әншілеріне сабақ беріп, өзін асырады. Ұлтшыл және антисемиттік ұйым – «Орыс халқы одағы» қоздырған қырғындардан қашу үшін отбасы 1906 жылдың 24 ақпанында, оның қайтысынан дәл тоқсан алты жыл бұрын АҚШ-қа эмиграциялады. Олар Нью-Йорктің төменгі Шығыс бөлігіне қоныстанды, ал Орнштейн Джульярд мектебінің алдындағы Музыкалық өнер институтына оқуға түсті, онда ол Берта Феринг Тапперден фортепиано сабақтарын алды. 1911 жылы ол Бах, Бетховен, Шопен және Шуманның шығармаларымен Нью-Йоркте сәтті дебют жасады. Екі жылдан кейін Шопен, Григ және Полдинидің шығармаларын жазған музыка тарихшысы Майкл Бройлс оны «сезімтал, керемет техникалық қабілетке ие және өнер жағынан жетілген пианист» деп сипаттады.

Атак-даңқ пен "фютуризм"

Көп ұзамай Орнштейн мүлдем басқа бағытқа бет бұрды. Ол диссонансты және таңғажайып дыбыстарды қамтитын шығармалар жаза бастады. 1914 жылғы 27 наурызда Лондонда ол алғаш рет қоғам алдында сол кезде "футурист" деп аталған, қазір модернист деп танылатын шығармаларын орындады. Бусонидің үш Бахтың хорлық прелюдиясын және Шенбергтің бірнеше шығармаларын орындағаннан кейін, Орнштейн өзінің бірнеше шығармаларын тартты. Концерт үлкен қызығушылық тудырды. Бір газет Орнштейннің туындыларын "Шенберг пен Скрябиннің қосындысы, дәл екі есеге арттырылған" деп сипаттады. Басқалары оны тереңірек талдады: "Біз мұндай төзімсіз қорқынышты, музыка деп аталатын нәрсе арқылы естіген емеспіз". Келесі жылы ол американдық музыкалық аренада Шенберг, Скрябин, Барток, Дебюсси, Кодалы, Равель және Стравинскийдің (көптегені АҚШ-та алғаш рет орындалған) ең соңғы туындыларын орындауымен және тіпті радикалды композицияларымен талқыланды. 1915 жылдан, ол көпшілік алдында өнер көрсетуді тоқтатқанға дейін, Орнштейн американдық классикалық музыкадағы ең танымал (кейбір пікірлер бойынша, жағымсыз) тұлғалардың бірі болды. Бройлс пен Денис фон Гланның айтуынша, оның "тартымдылығы зор болды. Ол әдетте екі мыңнан астам адамға толы залдарда өнер көрсетті, көптеген жерлерде ол "маусымның ең көп көрермен жинаған өнер иесі" болды. Оның "Жабайы адамдар биі" (Danse Sauvage; шамамен 1913–14) және Темза әсерлері (шамамен 1913–14) сияқты соло фортепианолық шығармалары классикалық музыка композициясында тон кластерін біріктіріп пайдаланудың алғашқы үлгісі болды, оны Орнштейнден үш жыл кіші Генри Коуэлл одан да кеңінен танымал етті. Ғалым Гордон Рамсонның пікірінше, "Жабайы адамдар биі" – "күшті, тәртіпсіз ырғақпен, тығыз аккордтар мен қатыгез акценттермен құрылған туынды. Күрделі ырғақтар мен алып күйлер пианиноның барлық диапазонында ойналады. Бұл – туындыны жанды, қатал энергиямен толтыра алатын ұлы виртуозға арналған шығарма". Аарон Копланд оны орындауды өзінің жасөспірім кезеңіндегі ең даулы сәт деп еске алады. 2002 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінің бір рецензенты оны "әлі де таң қалдыратын" деп мәлімдеді. Сыншы Кайл Ганнның айтуынша, "Темза әсерлері", "Дебюссидің текстурасында болғанымен, Дебюсси ешқашан батыл болмаған тікенді аккордтарды қолданды, сонымен қатар Шарлемен Палестинаны болжайтын жоғары диапазондағы кластерлер мен төмен соққыларды, бірақ біртұтас сезіммен үйлестірді". Орнштейннің "абстрактілі музыка" деп сипаттаған туындысының мысалы ретінде, оның скрипка мен фортепианоға арналған сонатасы (1915; жиі қате айтылатын 1913 жыл емес) одан да әрі барып, "қаңқаға дейін", деді ол: "[соната] музыканы дәл шетке дейін жеткізді деп айтар едім. Мен жай ғана артқа шегініп, "Оның артында толық хаос жатыр" дедім". 1916 жылы сыншы Герберт Ф. Пейзер "әлем, шын мәнінде, Бетховен мен Лео Орнштейн дәуірі арасында өтті" деп мәлімдеді. Сол көктемде Орнштейн өзінің қолдаушыларының бірінің Нью-Йорктегі үйінде бірқатар концерттер берді; бұл концерттер композиторлар қоғамдары үшін маңызды прецедент болды, олардың айналасында 1920 жылдары қазіргі заманғы музыкалық арена өркендеді. Орнштейн 1916 жылы Жаңа Орлеанға да саяхат жасады, онда ол джазды ашты. Келесі жылы сыншы Джеймс Хунекер былай деп жазды: "Мен Арнольд Шенбергтің тыңдауға бейім екенін естіп өмір сүретінімді ешқашан ойламаған едім, бірақ ол Орнштейннен кейін, ең маңыздысы, жалғыз нағыз көк, нағыз футуристік композитор болды". "Футурист" дегеннен басқа, Орнштейн кейде Коуэлл және олардың шеңберіндегі басқалармен бірге "ультрамодернист" деп те аталды. Балтимордағы "Evening Sun" газетінде ол туралы "барлық музыка әлемін қызықтырған және концерттік сахнада ең көп талқыланатын тұлға" деп жазылған. "The Musical Quarterly" журналында ол "біздің заманымыздың ең көрнекті музыкалық құбылысы" деп сипатталды. 1918 жылға қарай Орнштейннің өмірбаяны жарияланды. Фредерик Х. Мартенстің кітабы Орнштейннің 24 жасындағы даңқының деңгейін ғана емес, сонымен қатар мәдени аренадағы оның жік салатын әсерін де көрсетеді: "Лео Орнштейн көптеген адамдар үшін музыкалық жамандықтан туған дарынды бейнелейді, тондық ортодоксияның шегінен тыс, қиын дыбыстармен толған, болашақсыз үмітсіздікке толы, кубистік айқайлар мен пост-импрессионистік дауыстармен толған ешқандай жерде саяхаттайды. Ол – ұлы анархист, бейнелеуші". Нью-Йоркте оқып жүргенде Орнштейнмен кездескен Коуэлл, осыған ұқсас радикалды стильді ұстанды, бұл музыка теориясы туралы амбициялық жазбаларды және авангардты қолдау үшін жариялау мен жарнамалық күш-жігерді де қамтыды. Америкалық классикалық музыканың авангарды бейнелеушісі Орнштейн өте ерекше шабытқа ие болды: "Мен тек өзімнің музыкалық сезіміммен басшылыққа аламын, маған ненің маңызды, ненің маңызсыз екенін сезінемін". Мұның дәлелі – оның ультрамодернистік даңқының шарықталу кезінде де, ол лирикалық, тональды туындыларды жазды, мысалы, виолончель мен фортепианоға арналған бірінші соната: "[Ол] бір аптадан кем уақытта жеңіліп, қарсы тұруға болмайтын құмарлықпен жазылды", - деді Орнштейн кейінірек. "Мен осы романтикалық туындыны басқа туындылардың примитивизміне батып кеткен кезде естігенімді түсінбеймін". Орнштейннің қайтысынан шамамен үш тоқсан жыл өткен соң, сыншы Мартин Андерсон бұл туындының "Рахманиновтың [виолончель сонатасымен] әдемі мелодиялар жағынан бәсекелесе алатынын" айтты. Онжылдық аяқталуына дейін – шамамен 1918 немесе 1919 жылдары – Орнштейн тон кластерлерін қамтитын ең ерекше туындыларын жасады, "Ұшақтағы өлім". Оның ноталары қозғалтқыштардың дыбысын имитациялауға және ұшу сезімін сезінуге арналған жоғары жылдамдықты бас остиналық үлгіні қамтиды. Бұл туынды Джордж Антилдің 1923 жылғы "Ұшақ сонатасының" шабыт көзі болды, ол Орнштейннің "Sonata Sauvage" (1923) сияқты басқа туындыларында да оның ықпалын көрсетті. 2000 жылы пианист және тарихшы Джозеф Смит "Ұшақтағы өлімді" Орнштейннің "пианистік зорлық-зомбылықтың шегін білдіретін" туындыларының қатарына жатқызды.

1920-жылдардағы ауысу

Орнштейн 1920-жылдардың басында өзінің танымал концерттік мансабынан бас тартты. Ғалым Эрик Леви жазғандай, оның "музыкасы көп ұзамай ұмытылды", оны "американдық музыкалық өмірде маңызды емес тұлға" қалдырды. Бройлздің сөзіне сүйенсек, "Орнштейн 1920-жылдардың жаңа музыкалық ұйымдары пайда болған кезде зейнетке шықты. Тым ерте және тым тәуелсіз болғандықтан, Орнштейн Америка Құрама Штаттарында модернистік қозғалысқа қатысуға құлшыныс танытпады. [Ол] танымал болуына немесе танылмауына көңіл бөлмегендей көрінді. Ол тек өзінің ішкі дауысын тыңдады". Орнштейннің негізгі композициялық стилі де өзгере бастады. Заманауи сыншы Гордон Рамсон сипаттағандай, оның "музыкалық тілі қарапайымдық пен қаталдық арасындағы жарқыраған, сұлу градиентке ұйымдасты. Мелодияларында гебралық әуендер сезіледі, ал Орнштейн диссонанстық және гармониялық музыканы қатар қоюдан тартынбайды. Бұл стильдік өзгеріс – Орнштейннің шығармашылық құралдарының бірі ғана. Көбірек маңыздысы – музыканы шын ниетпен тартымды ететін эмоцияның тікелейлігі. Оның музыкасы фортепианоға арналған және шебер пианисттің туындысы екені айқын. Концерт сахнасынан және оның табысынан бас тартқан Орнштейн Ampico лейблімен фортепиано роликтерін жасауға эксклюзивті келісімшартқа қол қойды. Ол Ampico үшін жиырмадан астам ролик жасады, көбінесе модернистік емес репертуардан; ол ең көп орындаған композиторлар Шопен, Шуман және Лист болды. Екі роликте оның өзінің шығармалары бар: Берсеуз (Бесік әні) (шамамен 1920–21 жж.) және Трагикалық прелюдия (1924 ж.). Орнштейн өзінің атақ әкелген футуристік шығармаларының бірде-бір үлгісін ешқандай форматта жазған емес. 1920-жылдардың ортасында Орнштейн Нью-Йорктен Филадельфия музыка академиясындағы (кейіннен Өнер университетінің құрамына кірген) оқытушылық қызметке ауысты. Осы кезеңде ол өзінің ең маңызды туындыларын жазды, соның ішінде 1925 жылы Филадельфия оркестрі тапсырыс берген фортепиано концерті.

Кейінгі өмірі

1930 жылдардың басында Орнштейн соңғы рет көпшілік алдында өнер көрсетті. Бірнеше жыл өткен соң ол әйелімен – бұрынғы Паулин Косио Маллет Превост (1892–1985), ол да пианист болған – Филадельфияда Орнштейн атындағы музыка мектебін ашты. Онда оқыған студенттердің арасында Джон Колтрейн мен Джимми Смит жаз өнерінде үлкен жетістіктерге жетті. Орнштейндер 1953 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін мектепті басқарды және сабақ берді. Олар 1970 жылдардың ортасына дейін көпшілік назарынан мүлдем жоғалды, сосын музыка тарихшысы Вивиан Перлис оларды тауып шықты: олар қысты Техастағы тіркемелер паркінде өткізіп жатқан еді (сонымен қатар Нью-Гэмпширде де үйлері болды). Орнштейн музыка жазуын жалғастырды; өте жақсы жадысы болғандықтан, ол барлығын жазып алуға тырыспады және ондаған жылдар бойы оны жариялауға ұмтылмады. 1910 жылдардан бері оның стилі көп өзгергенімен, ол өзінің ерекше сипатын сақтап қалды, ал оның қайта жаңғыруымен өнімділіктің жаңа толқыны келді. Ганн сипаттағандай, Орнштейн сексенінші жасында жазған фортепиано туындылары, мысалы, «Жалғыздық» және «Көл жанындағы кездесу», «ешбір композитордың ойына келмейтін, шексіз әшекейлі өрнектерден шыққан» мелодияларды қамтыды. 1990 жылдың 23 қыркүйегінде 94 жасқа толған Орнштейн өзінің соңғы туындысын – Сегізінші фортепиано сонатасын аяқтады. Соната бөлімдерінің атаулары ғажайып уақыттың өтуін ғана емес, сонымен қатар юмор мен зерттеу рухын көрсетеді: I. «Өмірдің қырағысы мен сәл сатира» / II. «Чердакқа саяхат – мәңгілік кеткен балалық шаққа бір-екі тамшы жас» (а. «Трубашы» / б. «Жоғалған ойыншыққа ағым» / c. «Жартылай бүлінген бесік – Берсеуз» / d. «Бірінші аттракцион және гармониканың дыбыстары») / III. «Дисциплина мен импровизация». Нью-Йорктегі тұсаукесерді қарап, сыншы Энтони Томмасини былай деп жазды: «Бірінші және үшінші бөлімдердің құлпыраған шатақтығы арасында ортаңғы бөлім – чердактан табылған балалық шақ естеліктері туралы төрт қысқа музыкалық ойлардан тұрады. Бұл өте керемет болса да, дыбыстың өзгеруі батыл және музыканың өзі таң қалдырады. Көрермендер тыңдап, содан кейін шулы қол соқты».