Кіріспе
Сама (Sema; парсы, урду және سَماع) – медитация және дұға ғибадаттарының бір бөлігі ретінде орындалатын суфилік рәсім. Сама сөзі «тыңдау», ал зикр – «Алланы еске алу» мағынасын білдіреді. Мұндай шараларға ән салу, музыкалық аспаптарда ойнау, билеу, поэзия оқу және дұға жасау, символдық киім кию, сондай-ақ басқа да дәстүрлі амалдар кіруі мүмкін. Сама – суфизмдегі ең көп таралған құлшылық түрлерінің бірі. 2005 жылы ЮНЕСКО Иранның «Мевлеви Сама рәсімі» адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің қатарына енгізілді.
Sama (Sema; Persian, Urdu and سَماع) is a Sufi ceremony performed as part of the meditation and prayer practice dhikr. Sama means "listening", while dhikr means "remembrance". These performances often include singing, playing instruments, dancing, recitation of poetry and prayers, wearing symbolic attire, and other rituals. Sama is a particularly popular form of worship in Sufism. In 2005, UNESCO confirmed the "Mevlevi Sama Ceremony" of Iran as one of the Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity.
Этимология
Сама термині дәстүр бойынша қабылдауды білдіретін түбір этимологиясынан туындаған, одан سَمْع (sam‘un) және اِسْتِمَاع (’istimā‘un, тыңдау) сөздері шыққан, олар көбінесе نَقْل (naqlun) және تَقْلِيد (taqlīdun, дәстүр) сөздерімен жұптасады. Бұл термин оншы ғасырдан бері қолданылып келе жатқан болуы мүмкін, ол түрлі суфи ордендері, әсіресе Кіші құрлықтың Чишти ордені қолданған дікр (Алланы еске алу) түріне, яғни рәсімге қатысты. Онда көбінесе дұға, ән салу және би орындалады. Сама сөзінің тағы бір этимологиясы грекше σῆμα (sêma) сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол «құрған орын, маңызды нәрсе немесе сигнал» (мысалы, семантика, полисемия) деген мағынаны білдіреді.
Шығу тегі
Саманың пайда болуы Мевлеви суфилер орденінің суфи шебері және негізін қалаушы Румиге байланысты. Осы ерекше зикірдің қалай пайда болғаны туралы әңгімеде Руми бір күні қала базардан өтіп бара жатқанда алтын соққыштарының ырғақты соққыларын естігені айтылады. Руми алтынды соққан шәкірттерінен «Лә иләһа иллаллаһ» – «Алладан басқа құдай жоқ» деген зикірді естігеніне сендіріледі, осы қуаныштан екі қолын жайып, дөңгеленіп айнала бастады (суфи айналысы). Осылайша, Сама дәстүрі мен Мевлеви орденінің дервиштері дүниеге келді. Сол сияқты, Әбу Саид (357 г.к.) (967 ж.б.) Ирандағы Түркменстанмен шектес Сарыхас қаласына жақын Майханада дүниеге келген. Ол ханакадағы мінез-құлық ережесін орнатуымен және музыка (сама), поэзия мен биді суфилердің ұжымдық құлшылық рәсімі ретінде енгізуімен белгілі.
Мевлеви
Мевлеви орденінің айналып жүретін дервиштерi, саманың ең танымал орындаушылары болып саналады. Мевлеви семасының жаттығушылары – орденге қабылдаған ересектер, тарихи түрде бұл тек ерлерге ғана қатысты. Қатысушылар бiрлескен топ ретiнде шеңбер бойынша қозғалады, сонымен бiрге әрқайсысы жеке-жеке айналады. Өнер – "өзiн-өзi көрсете алу", ал сама – "өзiн-өзiн жою арқылы көрсете алу", "фана" сезiмiн бастан өткеру. Фана (арабша: فناء fanāʾ) суфизмде – "көзден кешу" немесе "өзiн жою".
Алеви/Бекташи
Сема Түркия алеви қауымының және оған жақын Бекташи тәртібінің рәсімдерінде маңызды рөл атқарады. Алеви семасының ең көп таралған түрлері – кірқтар семаһы (қырық сема) және турналар семаһы (құс сема). Оны жасөспірім еркектер мен қыздар орындайды, көбінесе аралас топтарда, қатысушылар жұптармен немесе шағын топтарда бір-біріне қарап айналады, бірақ міндетті түрде жеке-жеке айналуға тиіс емес. Көптеген цемевтери (алевилердің жиналыс үйлері) жыл сайынғы Хажы Бекташ Вели фестивалі сияқты шараларда өнер көрсететін сема топтарын ұйымдастырады.
Таңұра
Мысырда Саманың Мевлеви түрі таннура деп белгілі және басқа суфи ордендері де оны (кейбір өзгерістермен) қабылдаған. Ол халықтық және концерттік би ретінде де орындалады.
Символизм
"Сама" – адамның ақыл-ойы мен махаббат арқылы рухани кемелдікке қарай жасаған мистикалық саяхаты. Шындыққа бет бұрып, ізбасар махаббатқа толысып өседі, өз бендігінен айырылып, шындықты табады және кемелдікке жетеді. Осы рухани саяхаттан толысқан, жетілген адам ретінде қайтып оралып, бүкіл жаратылысқа қызмет ету және сүйіспеншілік көрсетуге дайын болады. Руми Сама туралы былай деген: "Олар үшін бұл – осы дүние мен ахиреттің Самасы. Әсіресе, Саманың шеңберінде айналып, өздерінің арасында Қағбасын көретін бишілер үшін бұл артықшылық". Бұл Саманы Меккеге жасалатын қажылыққа байланыстырады, себебі екеуі де құдайға жақындау мақсатымен атқарылады.
Құралымдары
Сама ән айтуға баса назар береді, бірақ сонымен қатар аспаптарда ойнауды да қамтиды, әсіресе кіріспелер мен сүйемелдеу үшін. Дегенмен, тек символдық және күнәлі деп есептелмейтін аспаптар ғана қолданылады. Олардың ең көп таралғандары – дауылпаз, қоңырау және сыбызғы. Көбінесе, құл және баят деп аталатын мадақ әндері орындалады. Поэзия да рәсімге жиі қосылады, өйткені ол өздігінен толық болмаса да, рухани зерделенуге көмектеседі. Кез келген поэзия, тіпті эротикалық өлеңдер де Құдайға қатысты түсіндіріліп, осы рәсімде қолданылуы мүмкін. Бірақ тыңдаушының ниеті таза болуы керек, әйтпесе, сама биі осы адамдарды Құдайға деген махаббат емес, құштарлыққа бөлейді. Сонымен қатар, Құдайға емес, басқа адамға ғашық болу, поэзияны тыңдағанда сананы шатастырады. Саманың негізгі мақсаты – уадждке жету, яғни, екстазға ұқсас, мас күйге келу. Денелік тұрғыдан алғанда, бұл күйде әртүрлі және күтпеген қимылдар, толқу және бидің барлық түрлері болуы мүмкін. Кейде уаджд сезімі соншалықты күшті болып, есінен тануға, тіпті, ең қиын жағдайларда өлімге әкелуі мүмкін.
Етіктік
Самаға қатысушылар рәсім бойында үндемей, қозғалмай, өзін-өзі бақылауда ұстауы керек, егер уаджд тумаса. Оларға қарсы шығушылар музыканы дінге қарсы жаңалық немесе бида деп есептейді және оны адаттыққа телиді. Олар уаджд күйіндегі адамның денелік сезімдерін мас болумен салыстырып, оны мақұлдамайды.