Кіріспе

Құстар туысы, құс.

Құстар тұқымдасына жататын пирхокоракс туысына жататын екі құс түрі бар, олар әдетте шоу деп аталады (/tʃ//ʌ//f/ ЧУФ). Бұл – қызыл өрімді шоу (Pyrrhocorax pyrrhocorax) және Альпілік шоу (немесе сары өрімді шоу) (Pyrrhocorax graculus). Австралияның ақ қанатты шоуы, атымен айқайлағанмен, нағыз шоу емес, керісінше, Corcoracidae тұқымдасының мүшесі және тек қана алыс туыс. Шоулардың қауырсыны қара, аяқтары, таяқтары және өрімдері жарқын түсті, және Оңтүстік Еуразия мен Солтүстік Африка тауларында тұрады. Олардың ұзын, кең қанаттары бар және таңғажайып акробатикалық қимылдар орындайды. Екі түр де өмір бойы жұптасады және көбінесе үңгірлерде немесе жартастардың жарықтарындағы көбейетін жерлеріне адал болады. Олар ұя салып, 3-5 жұмыртқа салады. Олар көбінесе үйір-үйір болып, қысқа шабындықтарда азықтанады, негізінен омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді, сондай-ақ өсімдік материалдарымен немесе адамдар қоныстанған жерлерден, әсіресе қыс мезгілінде тамақпен толықтырады. Ауыл шаруашылығы тәжірибесіндегі өзгерістер, жергілікті популяцияның азаюына және ареалдың фрагментациясына әкеліп соқты, бұл туысқа қауіп төндіреді, бірақ ешбір түрдің жағдайы әлемдік деңгейде қорқынышты емес.

Таксономия

Бұл туыстың алғашқы сипатталған мүшесі 1758 жылы Линнейдің «Systema Naturae» еңбегінде Upupa pyrrhocorax деп аталған қызыл тұмсықты шоу болды. Оның Upupa туысы ұзын қисайған тұмсығы және қысқа, жуан тілі бар түрлерді қамтыды. Бұл түрлердің ішінде солтүстік аққабақ ибис және құсқұйрық құстар болды, бұл құстар кейін шоулармен ешқандай байланысы жоқ екені анықталды. Альпілік шоу 1766 жылы Линнейдің «Systema Naturae» еңбегінің 1766 жылғы басылымында Corvus graculus деп сипатталды. Corvus – шоулардың туыстарына жататын қара құстар туысы болғанымен, ағылшын орнитологы Мармадук Тунсталл 1771 жылғы «Ornithologia Britannica» еңбегінде оларды жаңа Pyrrhocorax туысына көшіру үшін жеткілікті ерекше деп санады. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі purrhos (πύρρος, ‘жалынды түсті’) және korax ([[wikt:κόραξ, ‘қараға’) сөздерінен алынған. «Chough» атауы бастапқыда оның дауысына байланысты, Corvus monedula, қара қарға үшін қолданылған ономатопеялық атау болды. Бұрын Корнуоллда кең таралған қызыл тұмсықты шоу бастапқыда «Корниш шоу» деп, кейін жай ғана «шоу» деп аталды, атау бір түрден екіншісіне ауысты. Еуропаның плейстоцен дәуірінен табылған қазба қалдықтарында Альпілік шоуға ұқсас форма, кейде осы құстың жойылған подвиді ретінде жіктеледі, сондай-ақ қызыл тұмсықты шоудың ежелгі түрі, P. p. primigenius табылған. Қызыл тұмсықты шоудың сегіз және Альпілік шоудың екі кең таралған подвиді бар, бірақ олардың барлығы атаулы түрлерден аздап ғана ерекшеленеді. Молекулалық филогенездік зерттеулерге сәйкес, шоулардың ең жақын туысы – ракетлі құйрықты ағашқар (Temnurus temnurus), және олар corvidae отбасының қалған тірі мүшелеріне бауырлас кладты құрайды. Pyrrhocorax туысының түрлері Corvus-тан жарқын түсті тұмсықтары мен аяқтары, тегіс, қабықтанбаған табан сүйектері және өте қысқа, тығыз мұрын қауырсындарымен ерекшеленеді. Шоулардың қауырсындары біркелкі қара түсті, кейбір туыстарында байқалатын ақшыл дақтар жоқ. Австралиялық ақ қанатты шоу, Corcorax melanorhamphos, пішіні мен мінез-құлқы ұқсас болғанымен, нағыз шоулармен тек қана алыс байланысты және конвергенттік эволюцияның мысалы болып табылады.

Өсіру

Чохтар моногамды және жоғары серіктес және мекен-жай адалдығын көрсетеді. Екі түрі де тамырлар, таяқшалар және өсімдік сабақтарынан жасалған, шөп, жұқа талдар немесе шашпен қапталған көлемді ұя салады. Ұя жартастағы тіреуде, үңгірде немесе жартас бетіндегі ұқсас жарықта, немесе тастап кетілген ғимараттар, карьерлер немесе бөгеттер сияқты адам жасаған жерлерде орналасады. Балапандар екі ата-анасымен қоректенеді және Альпілік шох үшін шабалданғаннан кейін 29–31 күнде ұшып кетеді. Қызылсарық шохтың сүйікті тағамы – құмырсқа. Азық заттары қысқа жайылымдардан алынады, ал жағалаудағы қызылсарық шох популяциялары үшін, жағалаудың тұзды шашырауынан немесе нашар топырақтан өсімдік өсуіне кедергі келтіретін аймақтардан алынады. Чохтың тұмсығы беттегі жәндіктерді тебуге немесе личинкалар мен басқа да омыртқасыздарды қазуға пайдаланылуы мүмкін. Қызылсарық шох әдетте тамақтанатын жерлерінің жұқа топырағын қазып алады, бірақ қолайлы жағдайларда тереңірек қазуы мүмкін. Өсімдіктер де желінеді, ал қызылсарық шох мүмкіндігі болғанда жерге түскен дәнді жинайды; пісіп келе жатқан басқаларын сындырып, арпа егініне зиян келтіргені туралы хабарлар бар. Қараша айындағы Шығыс Гималайда Альпілік шохтар негізінен арша ормандарында кездеседі, онда олар арша жемісімен қоректенеді, бұл сол аймақтағы және жылдың сол мезгіліндегі қызылсарық шохтардан экологиялық тұрғыдан ерекшеленеді, олар ауылдардың террасалық жайылымдарының топырағында азық іздеп қазады.

Табиғи қауіптер

Шоулардың жыртқыштарына саяхатшы соқыр, алтын бүркіт және еуразиялық бүркітқұйрық жатады, ал қара қарға балаларды жейді. Солтүстік Испанияда қызыл мүңкілді шоулар көбінесе кіші кестрлердің колонияларының жанында ұялайды; тек жәндіктермен қоректенетін соқыр, ірі жыртқыштардан қорғаныш қамтамасыз етеді, ал шоулар өнімділігі жоғарылайды. Шоуларда екі Frontopsylla түрі бар, олар Pyrrhocorax-қа тән құс блохалары және Brueelia, Menacanthus және Philopterus туыстарына жататын әртүрлі құс бітесі кездеседі. Қызыл мүңкілді шоуларда Plasmodium сияқты қан паразиті табылды, бірақ бұл сирек кездеседі және көрінеу зиян келтірмейді. Паразиттік деңгейі басқа кейбір сайрақтарға қарағанда әлдеқайда төмен.

Мәртебе

Екі Pyrrhocorax түрінің де кең географиялық ареалдары және ірі популяциялары бар; екеуі де IUCN Қызыл кітабының жаһандық популяцияның азаю критерийлеріне (яғни он жылда немесе үш буын ішінде 30%-дан астам азаю) жақындамайды деп саналады, сондықтан олар «Тәуекел астында емес» санатында бағаланады. Дегенмен, кейбір популяциялар, әсіресе Корсика және Ла-Пальма сияқты аралдарда, шағын және оқшауланған. Бұрын екеуі де кеңірек ареалдарда таралған, қазіргіге қарағанда оңтүстікке және төменгі биіктіктерге дейін жеткен, Альпілік қарға Еуропаның оңтүстігінде Италияның оңтүстігіне дейін көбейген, ал азаю мен ареалдың фрагментациясы жалғасуда. Қызыл тұмсықты қарға Еуропаның көп бөлігінде қысқарды, Канар аралдарында қызыл тұмсықты қарға бұрын көбейген екі аралда жойылды, ал Альпілік қарға архипелагтан толығымен жоғалып кетті. Ұзақ мерзімді қауіп – жаһандық жылыну, ол түрдің сүйікті Альпілік климаттық аймағын биікке, шектеулі аумаққа ығыстыруы немесе жергілікті жерде толығымен жойылуы мүмкін. Төменгі деңгейлерде көбейтін қызыл тұмсықты қарға адам қызметінің әсеріне көбірек ұшырады, ал оның негізгі Альпілік көбейту аймақтарынан алыстауы оны Еуропада «әлсіз» деп жіктеді. Қазіргі кезде тек Испанияда ғана кеңінен таралған, және ол жақында дәстүрлі таулық көбейту орындарына жақын ескі ғимараттарда ұя салып, ареалын кеңейтті.

Мәдениетте

Бұл негізінен адамдармен байланысы шектеулі тау түрлері болғанымен, қызыл тұмсықты қарғаның ареалының батыс жағалауында қоныстануы бар, және ол Корнуоллмен мәдени байланыстарға ие, тіпті Корнуолл гербінде бейнеленген. Сол аймандағы аңыз бойынша, король Артур өлмеген, қызыл тұмсықты қарғаға айналған, сондықтан осы құсты өлтіру бақытсыздыққа әкеледі. Бұрын қызыл тұмсықты қарға үйлерден кішкентай заттарды, тіпті жалынды ағаштарды немесе тұтанған шамдарды ұрлап, оларды сабан немесе шатырларды өртеу үшін пайдаланған деген қағида болған. Тау туризмінің дамуына дейін адамдармен байланысы шектеулі, биік таулы түр ретінде Альпілік қарғаның мәдени маңызы шамалы. Дегенмен, ол 1956-1958 жылдары жазылған Оливье Мессианның «Құстар каталогы» (Catalogue d'oiseaux) атты фортепиано туындысында, өзінің жабайы таулы мекенімен бірге суреттелген. «Альпілік қарға» (Le chocard des alpes) – туындының 1-кітабының ашылу бөлімі. Қарғалардың тобын әзілде немесе қиялмен шалқып сөйлейтін немесе шулап тұрған деп атауға болады. (Сондай-ақ қараңыз: Ұжымдық есімдер тізімі)