17 ғасырда Швецияның күшінің артуы

Кіріспе

Швецияның ұлы держава ретінде қалыптасуы

XVII ғасырда, халқы бір миллионнан аспаған Швеция, Дания-Норвегия, Киелі Рим империясы, Ресей және Польша-Литва мемлекеттерімен болған соғыстарда жеңіске жетіп, зор сыртқы ықпалға ие болды. Густав Адольф басшылығымен Отыз жылдық соғыстағы үлесі Еуропадағы саяси және діни күш тепе-теңдігін анықтауға септігін тигізді.

Карл IX

1604 жылғы 6 наурызда Швецияның Иоанн III-нің ұлы, Сигизмунд III Вазаның інісі герцог Иоанн, мұрагерлік таққа құқығынан ресми түрде бас тартқанда, Швеция королі Карл IX өзін патша деп жариялады. Сол жылы өткен Риксдагта ақсүйектер католиктерді таққа мұрагерлік құқығынан шеттету арқылы, Швецияда кез келген лауазым немесе құрметті атаққа ие болудан тыйым салып, протестантизмді толыққанды қабылдады. Осыдан кейін, Рим католик дінінен бас тартқан әрбір адам мүлкінен айырылып, елден қуылды. Карл IX билік еткен жылдары Швеция тек протестанттық мемлекет ғана емес, сонымен қатар әскери монархияға айналды. Келесі жүз жиырма жылға Швеция саясатына әскери сипат беруге тиіс бұл өзгеріс, Карлдің шұғыл ұсынысымен Линчепинг Риксдағында тұрақты армия құру туралы қабылданған жарлықтан бастау алды; елдегі әр провинция мемлекеттік қызметке қажетті жаяу әскер мен атты әскердің белгілі бір санын ұстауға міндетті болды. Олардың тікелей қарсыласы Польша болды, ол династиялық және аумақтық тұрғыдан Швециямен байланысты болған. Бұл күрес солтүстік Балтық провинцияларын басып алу үшін болған бәсекеге ұласты. Шведтер 1600 жылы Эстонияны қайтарып алды, бірақ 1601-1609 жылдар аралығында Ливонияда бекініп қалуға жасаған тырашаларын Литваның ұлы гетманы Ян Карол Ходкевичтің әскери шеберлігі тоқтатты. 1608 жылы жаулық Ресей жеріне көшті. Сол жылдың басында Карл, олардың ортақ жауы – Польша короліне қарсы Ресейдің Василий IV патшасымен одақ жасады; бірақ 1610 жылы Василий өзінің поддандыларымен құлатылып, бүкіл патшалықтың ыдырауы қаупі туғанда, Швецияның Ресейге қатысты саясаты өзгерді. Осы уақытқа дейін Карл күштіге қарсы әлсіз славян билігін қолдауға тырысқан еді; бірақ Ресей Еуропа елдерінің қатарынан жоғалып кетуі мүмкін болғандықтан, швед мемлекет қайраткерлері Польшаның барлығын сіңіріп алуға үлкермес бұрын, соғыстың шығындарын өтеуге мүмкіндік іздеді. 1611 жылғы 2 наурызда Ресейдің Финляндиядағы Кексхольм округін қоршау және басып алу басталды; 16 шілдеде Ұлы Новгород басып алынды және осы бай қаланың әкімдерімен Шарль IX-ның екінші ұлы Филиппті патша деп мойындау туралы келісім жасалды, егер бұл арада Ұлы Новгородқа Мәскеуден көмек келмесе. Бірақ барлық күш-жігер шоғырланған кезде, Карлдың «Нордландтың лаппалық королі» деген атағын қабылдауы, бұл жерлер Дания тажына тиесілі болғандықтан, оны Даниямен тағы бір соғысқа тартты, бұл соғыс скандинавия тарихында Кальмар соғысы деп белгілі болды, өйткені швед бекінісі Кальмар шайқастардың басты ортасы болды. Осылайша швед әскерлері өздерінің нақты мақсаттарынан ауытқып, басқа майданға ауыстырылды, онда тіпті жеңіске жету де салыстырмалы түрде пайдасыз болар еді. Бірақ Швеция патшасы Карл IX-тың бұл ақымақтығының нәтижесі жеңіс емес, апат болды. Соған қоса, Карлдың ұлы Густав Адольфтың билік құрған екінші жылында, 1613 жылғы 20 қаңтарда Кнерд келісімі арқылы аяқтаған Кальмар соғысы Швецияға ауыр қаржылық міндеттемелер мен зор қайғы-қасірет әкелді.

On March 6, 1604, when Duke John, son of John III of Sweden and brother of Sigismund III Vasa, formally renounced his hereditary right to the throne, Charles IX of Sweden styled himself king. At the Riksdag of the same year, the estates committed themselves irrevocably to Protestantism by excluding Catholics from the succession to the throne, and prohibiting them from holding any office or dignity in Sweden. Henceforth, every Roman Catholic recusant was to be deprived of his estates and banished from the realm. It was in the reign of Charles IX that Sweden became not only a predominantly Protestant, but also a predominantly military monarchy. This change, which was to give a martial colouring to the whole policy of Sweden for the next hundred and twenty years, dates from a decree of the Riksdag of Linköping establishing, at the urgent suggestion of Charles, a regular army; each Province in the country being henceforth liable to provide and maintain a fixed number of infantry and cavalry for the service of the state. Their immediate enemy was Poland, now dynastically as well as territorially linked to Sweden. The struggle took the shape of a contest for the possession of the northern Baltic provinces. Estonia was recovered by the Swedes in 1600, but their determined efforts of 1601–1609 to gain a foothold in Livonia were frustrated by the military ability of the Grand Hetman of Lithuania, Jan Karol Chodkiewicz. In 1608 hostilities were transferred to Russian territory. At the beginning of that year Charles had concluded an alliance with Tsar Vasili IV of Russia against their common foe, the Polish king; but when, in 1610, Vasili was deposed by his own subjects and the whole tsardom seemed to be on the verge of dissolution, Sweden's policy towards Russia changed its character. Hitherto Charles had aimed at supporting the weaker Slavonic power against the stronger; but now that Russia seemed about to disappear from among the nations of Europe, Swedish statesmen naturally sought some compensation for the expenses of the war before Poland had had time to absorb everything. A beginning was made by the siege and capture of County of Kexholm in Russian Finland March 2, 1611; and on July 16, Great Novgorod was occupied and a convention concluded with the magistrates of that wealthy city whereby Charles IX's second son Philip was to be recognized as tsar, unless in the meantime, relief came to Great Novgorod from Moscow. But now, when everything depended on a concentration of forces, Charles's imprudent assumption of the title of "King of the Lapps of Nordland" which people properly belonged to the Danish Crown, involved him in another war with Denmark, a war known in Scandinavian history as the Kalmar War because the Swedish fortress of Kalmar was the chief theatre of hostilities. Thus the Swedish forces were diverted from their real objective and transferred to another field where even victory would have been comparatively unprofitable. But it was disaster, not victory, which Charles IX of Sweden reaped from this foolhardy enterprise. Still worse, the Kalmar War, prudently concluded by Charles' son, Gustavus Adolphus, in the second year of his reign, by the Treaty of Knäred, January 20, 1613 imposed such onerous pecuniary obligations and such intense suffering upon Sweden as to enkindle into a fire of hatred, which was to burn fiercely for the next two centuries, the long smouldering antagonism between the two sister nations of Scandinavia which dated back to the bloody days of Christian Tyrant.

Ингрия соғысы

Ресейлік қиындық оңай және құрметпен шешілді. Новгород Швецияның билігіне шартты түрде бағынған кезде швед мемлекет қайраткерлері бір сәт бойы солтүстікке Архангельскке, ал шығысқа Вологдаға дейін созылатын Балтық аймағындағы үстемдік құруға сенді. Жаңа патша Михаил Романовтың тағына отыруымен Ресей халқының бірігуі осы амбициялық арманды біржола жойды. 1616 жылдың басына қарай Густав біріккен Ресейді бөлудің мүмкін еместігіне көз жеткізді, ал Ресей жеңіске ұшырамайтын шведтерді аумақтың бір бөлігін сатып алу арқылы ынталандыру қажеттігін мойындады. 1617 жылдың 27 ақпанындағы Столбово шарты бойынша патша швед патшасына Кексхольм және Ингрия провинцияларын, соның ішінде Финляндияның кілті – Нётеборг (кейіннен Клюшльбург) бекінісін тапсырды. Ресей сондай-ақ Эстония және Ливонияға қатысты барлық талаптарынан бас тартып, 20 000 рубль соғыс өтемақысын төледі. Бұл жеңілдіктерге жауап ретінде Густав Новгородты қалпына келтіріп, Михаил Романовты Ресейдің патшасы деп мойындады. Швеция империясының шетелде кеңеюімен бірге, ішкі салада Швецияның конституциялық құқығының бейбіт дамуы да жүрді. Бұл мәселеде, Густавтың басқа да барлық ісі сияқты, бастамашылықты Густав Адольф өзі қолға алды. Формальды түрде Риксрад мемлекеттегі басты билік болып қала берді, бірақ біртіндеп барлық нақты билік тәжге өтті. Привиттәңкі кеңес ежелгі, жартылай феодалдық жер иеленуші аристократияны білдіретін ұлы кеңес сипатын жоғалтып, патшаның қалауы бойынша мемлекеттік басқару қызметтерін атқаратын бюрократияға айналды. Риксдаг та сол кезде сипатын өзгертті. Польша-Литва одағы мен Англиядан басқа барлық еуропалық елдерде ежелгі халық өкілдігі жойылып бара жатқанда, Швецияда Густав Адольф тұсында ол Швеция Конституциясының ажырамас бөлігіне айналды. 1617 жылғы Риксдаг жарлығы алғаш рет "риксдаг мүшелерінің" шатақтанған және кездейсоқ жиынтығын, қойлар немесе мас борыкерлер сияқты бірігіп, тәртіп пен рет бойынша жиналатын және пікір алмасатын қадірлі ұлттық жиналысқа айналдырды. Асылдардың бірі (алғаш рет 1526 жылғы Риксдаг жарлығында Ландмаршалк немесе Сейм маршалы деп аталды) енді тұрақты түрде патшамен Асылдар үйінің немесе Риддархустың өкілі болып тағайындалды, ал примат әдетте үш төменгі қабаттың – дін қызметкерлерінің, қала тұрғындарының және шаруалардың президенті ретінде әрекет етті. Ақырында, үш төменгі қабаттың әрқайсысы өз талманын, яғни спикерін сайлады. Әр сессияның басында патша "патшалық ұсыныстарды" немесе заң жобаларын ұсынды, оларды әр қабат өз палатасында талқылай бастады. Қабаттардың жауаптары келесі сессияда патшаға жеткізілді. Егер қабаттардың пікірлері екіұшты болса, патша өзіне ең дұрыс көрінгенін таңдайтын. Риксдагтың құқықтары Konungaförsäkran, яғни әрбір швед патшасының таққа отыруымен берген кепілдігімен қамтамасыз етілді, ол заң шығару жұмысында қабаттардың ынтымақтастығына кепілдік берді, сондай-ақ олармен барлық сыртқы саясат мәселелері бойынша кеңесу керек болды. Патша бастамашылық құқығына ие болды, бірақ қабаттар әр сессияның соңында үкімет шараларына қарсылық білдіруге құқылы болды. Густавтың тұсында біз алғаш рет "Hemliga Utskottet", яғни ерекше мәселелерді шешуге арналған құпия комитет туралы естідік, оны қабаттардың өзі сайлады. Густав Адольф өткізген 11 Риксдаг Польша және Германия соғыстарының үнемі өсіп келе жатқан ауыртпалықтарын қаржыландырудың жолдарын табумен айналысты. Густавтың империя құрудағы табысының көп бөлігі шведтердің діни және патриоттық ынтасына және құрбандыққа дайындығына байланысты болды.

The Russian difficulty was more easily and more honourably adjusted. When Novgorod submitted provisionally to the suzerainty of Sweden, Swedish statesmen had believed, for a moment, in the creation of a Trans Baltic dominion extending northwards to Archangelsk and eastwards to Vologda. The rallying of the Russian nation round the throne of the new tsar, Michael Romanov, dissipated, once and for all, this ambitious dream. By the beginning of 1616, Gustavus had become convinced of the impossibility of partitioning reunited Russia, while Russia recognized the necessity of buying off the invincible Swedes by some cession of territory. By the Treaty of Stolbovo on February 27, 1617 the tsar surrendered to the Swedish king the provinces of County of Kexholm and Ingria, including the fortress of Nöteborg (later Schlusselburg), the key to Finland. Russia, furthermore, renounced all claims upon Estonia and Livonia and paid a war indemnity of 20,000 roubles. In return for these concessions, Gustavus restored Novgorod and acknowledged Michael Romanov as tsar of Russia. The same period which saw the extension of the Swedish Empire abroad, saw also the peaceful development of the Swedish Rule of constitution at home. In this, as in every other
Gustavus matter, Gustavus Adolphus himself took the initiative. Nominally the Riksråd still remained the dominant power in the state; but gradually all real authority had been transferred to the crown. The Privy Council speedily lost its ancient character of a grand council representing the semi feudal landed aristocracy, and became a bureaucracy holding the chief offices of state at the pleasure of the king. The Riksdag also changed its character at the same time. Whilst in every other European country except the Polish–Lithuanian Commonwealth and England the ancient popular representation by estates was about to disappear altogether, in Sweden under Gustavus Adolphus it grew into an integral portion of the Constitution of Sweden. The Riksdag Ordinance of 1617 first converted a turbulent and haphazard mob of "riksdagsmen" huddling together like a flock of sheep or drunken boors, into a dignified national assembly, meeting and deliberating according to rule and order. One of the nobility (first called the Landmarskalk, or Marshal of the Diet, in the Riksdag ordinance of 1526) was now regularly appointed by the king as the spokesman of the House of Nobles, or Riddarhus, while the primate generally acted as the talman or president of the three lower estates, the clergy, burgesses and peasants. Eventually, each of the three lower estates elected its own talman, or speaker. At the opening of every session, the king submitted to the estates "royal propositions", or bills, upon which each estate proceeded to deliberate in its own separate chamber. The replies of the estates were delivered to the king at a subsequent session in congress. Whenever the estates differed amongst themselves, the king chose whatever opinion seemed best to him. The rights of the Riksdag were secured by the Konungaförsäkran, or assurance given by every Swedish king on his accession, guaranteeing the collaboration of the estates in the work of legislation, and they were also to be consulted on all questions of foreign policy. The king possessed the initiative; but the estates had the right of objecting to the measures of the government at the close of each session. It is in Gustavus' reign, too that we first hear of "Hemliga Utskottet", or Secret Committee for the transaction of extraordinary affairs, which was elected by the estates themselves. The eleven Riksdags held by Gustavus Adolphus were almost exclusively occupied in finding ways and means for supporting the ever increasing burdens of the Polish and German wars. Gustavus owed much of his success as an empire builder to the religious and patriotic zeal of the Swedes, and their willingness to sacrifice.

Польша соғысы және Штральзунд шайқасы

Дания және Ресеймен болған соғыстар негізінен скандинавиялық соғыстар еді, бірақ Польша соғысы бүкіл әлем үшін маңызды болды. Бұл, ең алдымен, Балтық жағалауы үшін болған күрес еді, және күрес поляк Вазаларының Густавтың швед тәжін мойындамауынан одан да күшейді. Швед патшасының пікірінше, Польша соғысы дін соғысы еді. Густав Скандинавия мемлекеттерін евангелиялық діннің екі басты тірегі деп санады. Олардың араздасуы, оның ойынша, солтүстікте католик лигасына есік ашады, соның салдарынан Дания мен Швецияның екеуі де құлайды. Сондықтан 1628 жылы Даниямен бірігіп Стральзундты қорғады. Бұл туралы айтқанда, тым әрі кетіп айтылған еді. Шындығында, Польша-Литва одағы протестантизмге ешқандай қауіп төндірмеді. Зигмундтың швед тәжін иелену құқығына таласуы – поляк сеймі қатты жек көріп, сәтті кедергі келтірген соғысты аяқтауға кедергі келтірді. Польшаның билікке құмар емес сарайынан басқа, ешқандай поляк Швецияда кеңею туралы ойламады. Шынында, Польшаның Ладислав IV (1632–1648) билігі кезінде поляктар сол патшаның католик жағынан отыз жылдық соғысқа араласуына жол бермеді. Густавтың көңілі тез қоздырылатын, діни ынтаққа оңай берілетін болғандықтан, Польшадағы дін қызметкерлерінің ықпалын артық бағалады және тек қиындықтар бар жерде жиі қауіптерді сезді. Сегіз жыл бойы (1621–1629) шаршатарлық және қымбатқа соққан Польша соғысы жалғасты. 1626 жылдың басына қарай швед Ливониясы басып алынды, ал соғыс Польшаның Пруссия провинцияларына көшті. Висланың құнарлы және оңай қорғалатын дельтасы енді басып алынды, және Густав оны тұрақты жаулап алу деп санады, оның ұлы канцлері Аксель Оксенстернаны оның алғашқы генерал-губернаторы етіп тағайындады. Бірақ бұл шведтердің алға жылжуының шегі болды. Густавтың барлық күш-жігерін поляк гетманы Станислав Конецпольскийдің озық стратегиясы тоқтатты, және 1629 жылдың маусымында патша Altmark шартын қуана қабылдады. Бұл келісім бойынша Швеция алты жылға Ливонияны басып алған жерлерін сақтап қалады, сонымен қатар Батыс Пруссиядағы Эльбинг, Висла дельтасы және Браунсберг, Шығыс Пруссиядағы Пилау және Мемельді ұстап тұрып, Пилау, Мемель, Данциг, Либау және Виндауда жол ақысын алу құқығына ие болды. Осы жол ақысынан Густав 1629 жылы ғана 500 000 риксдалер жинады, бұл Риксдаг оған берген барлық ерекше жәрдемақыға тең болды. Стокгольмнің жанында батып кеткен швед соғыс кемесі «Васа» осы соғыс үшін салынған еді. Кеме нашар жасалған: жоғары жағы ауыр, жеткіліксіз балласты болғандықтан, жел күшті болғанда, ол аударылып кетті. Балтық теңізінің тұздылығы төмен болғандықтан, кеме кемелерді жейтін жәндіктерден көп зақым көрмеді және 1961 жылы таңқаларлықтай жақсы күйде құтқарылды.

The wars with Denmark and Russia had been almost exclusively Scandinavian wars, but the Polish war was of worldwide significance. It was, in the first place, a struggle for the Baltic littoral, and the struggle was intensified by the knowledge that the Polish Vasas denied the right of Gustavus to the Swedish throne. In the eyes of the Swedish king, moreover, the Polish War was a war of religion. Gustavus regarded the Scandinavian kingdoms as the two chief pillars on which the Evangelical religion reposed. Their disunion, he argued, would open a door in the north to the Catholic league and so bring about the destruction of Denmark and Sweden alike. Hence his alliance with Denmark to defend Stralsund in 1628. There was much unconscious exaggeration in all this. As a matter of fact the Polish–Lithuanian Commonwealth was no danger whatsoever to Protestantism. Sigismund's obstinate insistence upon his right to the Swedish crown was the one impediment to the conclusion of a war which the Polish Diet heartily detested and very successfully impeded. Apart from the semi impotent Polish court, no responsible Pole dreamed of aggrandisement in Sweden. In fact, during the subsequent reign of Ladislaus IV of Poland (1632–1648), the Poles prevented that martial monarch from interfering in the Thirty Years' War on the Catholic side. Gustavus, whose lively imagination was easily excited by religious ardour, enormously magnified clerical influence in Poland and frequently scented dangers where only difficulties existed. For eight years, (1621–1629), the exhausting and expensive Polish War dragged on. Swedish Livonia was conquered by the beginning of 1626, and the theatre of hostilities was transferred to the Prussian provinces of Poland. The fertile and easily defensible delta of the Vistula was now occupied and Gustavus treated it as a permanent conquest, making his great Chancellor Axel Oxenstierna its first Governor General. But this was the limit of the Swedish advance. All Gustavus's further efforts were frustrated by the superior strategy of the Polish hetman Stanisław Koniecpolski, and in June 1629, the king gladly accepted the lucrative Treaty of Altmark. By this truce Sweden was, for six years, to retain possession of its Livonian conquests, besides holding Elbing, the Vistula delta, and Braunsberg in West Prussia, and Pillau and Memel in East Prussia, with the right to levy tolls at Pillau, Memel, Danzig, Libau and Windau. From these tolls Gustavus derived, in 1629 alone, 500,000 Riksdalers, a sum equivalent to the whole of the extraordinary subsidies granted to him by the Riksdag. It was for this war that the Swedish warship Vasa, which sank just outside Stockholm, was built. The ship was poorly designed: top heavy with insufficient ballast, she capsized as soon as she encountered a wind stronger than a breeze. Due to the low salinity of the Baltic Sea, the wreck suffered little damage from shipworms and was salvaged, in surprisingly good condition, in 1961.

Отыз жылдық соғыс

Осылайша Швеция біраз уақыт бойы Балтық теңізінің негізгі сауда жолдарын империя шегіне дейін бақылап тұрды; және осы үстемдік позициясынан туған кірістің артуы Германиядағы соғыстың бастапқы кезеңдерінде маңызды көмек болды, онда Густав 1630 жылғы маусымда әскерін тасыды. Густав, кейіннен қолбасшылық шеберлігі үшін "Солтүстік арыстаны" деп аталды, Германия азамат соғысына протестант жағынан араласты. Ол жеңіл және жылдам артиллерия, сондай-ақ атқыштардың шабуылы сияқты жаңа әскери тактикаларды қолданып, 1631 жылы Брейтенфельд шайқасында керемет жеңіске жетті. Бірақ 1632 жылғы 6 қарашадағы Лютцен шайқасында қаза тапты, соның салдарынан Швеция батыр патшасын жоғалтты. Шайқас тең нәтижемен аяқталды, алайда екі жылдан кейін Нердлингенде жағдай өзгерді, онда императорлық әскерлер протестант әскерін үлкен айырмамен жеңді. Габсбургтардың соғыста жеңіске жетуіне жол бермеу үшін, 1631 жылғы Барвальде шартынан кейін Швецияға қаржылай көмек көрсеткен Франция протестант жағынан соғысқа қатысты. Соғыс көп жылдарға созылды, және 1648 жылы соңғы бейбіт келісімге қол жеткізілді.