Кіріспе
1719–1772 жылдар аралығындағы швед және фин тарихының кезеңі. Швед және фин тарихындағы Бостандық дәуірі (frihetstiden;) – парламенттік басқарудың қалыптасуы, азаматтық құқықтардың кеңеюі және 1719 жылы Үкімет заңын қабылдаумен басталып, 1772 жылы Густав III-тің төңкерілісімен аяқталған Швеция империясының құлдырау кезеңі. Билікті монархтан парламентке ауыстыру Ұлы Солтүстік соғысының тікелей салдары болды. Парламенттік үкімет кезінде сайлау құқығы баршаға бірдей болған жоқ. Салық төлейтін шаруалар парламентте өкілдік еткенімен, олардың ықпалы шамалы болды, ал салық төлейтін мүлкі болмаған қара халықтың сайлау құқығы болмады.
In Swedish and Finnish history, the Age of Liberty (frihetstiden; ) was a period that saw parliamentary governance, increasing civil rights, and the decline of the Swedish Empire that began with the adoption of the Instrument of Government in 1719 and ended with Gustav III's self coup in 1772. This shift of power from the monarch to parliament was a direct effect of the Great Northern War. Suffrage under the parliamentary government was not universal. Although the taxed peasantry was represented in the Parliament, its influence was disproportionately small, and commoners without taxed property had no suffrage at all.
Ұлы Солтүстік соғыс
Швецияның Карл XI-нің қайтысынан кейін оның жас ұлы Карл XII патша болды, ал 1697 жылы, ол 15 жасқа толғанда, есейгені жарияланды және уақытша үкіметтен билікті қабылдады. Швецияның үлкен державаға айналуы негізінен Дания мен Ресейдің есебінен болғандықтан, осы мемлекеттер екі жылдан кейін Саксониямен одақтасып, Швецияны бөлуді мақсат етті. Алғашқы табыстардан кейін швед әскері азайды, ал жаулар саны көбейді. 1718 жылы Норвегиядағы Фредрикстен бекінісін шведтер қоршағанда Карл XII қаза тапты, одан кейін Батыстағы көптеген жаулықтар аяқталды. 1719 жылдың басында Ұлыбритания, Ганновер, Пруссия және Даниямен бейбіт келісімдерге қол жеткізілді. 1719 жылдың 20 ақпаны мен 1720 жылдың 1 ақпанындағы Стокгольм келісімдері бойынша Ганновер Бремен және Верден герцогтықтарын, ал Оңтүстік швед Помераниясын алды, Штатин болса оның Бранденбург-Пруссиясына қосылды. Соғыс кезінде Дания билігіне өткен Рюген аймағымен бірге Солтүстік швед Помераниясы Швецияда қалды. 1720 жылдың 3 шілдесінде Фредериксборг келісімшарты бойынша Дания мен Швеция арасында да бейбітшілік орнатылды. Дания Швецияға 600 000 риксдалер өтемақы төлеу шартымен Рюгенді, Пенеге дейінгі Померанияны және Висмарды қайтарды; ал Швеция Зунд мөлшерін төлеп, Голштейн-Готторпқа қатысты қамқорлығынан бас тартты. 1721 жылы Ресеймен бейбіт келісімге қол жеткізілді. Нистад келісімшарты бойынша Швеция Ливонияны, фин провинциясы Кексгольмді, Виборг бекінісін, Ингрияны және Эстонияны Ресейге берді. Финляндияның Виборгтың батысы мен Кякисалмидің солтүстігіндегі аймақтары Швецияға қайтарылды. Бұған қоса Швеция екі миллион риксдалер өтемақы алып, оның ішкі істеріне араласпау туралы салтанатты міндеттеме алды.
Еркіндік дәуірі
1720 жылдың басында Карл XII-нің қарындасы Ульрика Элеонора, ол оның қайтысынан кейін Швеция патшайымы болып сайланған, күйеуі Фредерикке, Гессен ханзадасына, 1720 жылы Швецияның Фредерик I титулымен патша болып сайланған, тақтан бас тартуға рұқсат алды. Осымен қатар Швеция ең шектеулі монархияға айналды. Барлық билік Риксдаг арқылы ұсынылған халыққа жүктелді, ол бұрынғысынша төрт түрлі қабаттан: ақсүйектер, дін қызметкерлері, қала тұрғындары және шаруалардан тұрды. Осы төрт тәуелсіз жиналыстың өзара қызғанышпен бөлек отырып, пікір алмасуы мен қайшылықтағы мүдделері заң шығару жұмысын ерекше қиын етіп берді. Енді ешбір заң төрт қабаттың кем дегенде үшеуінің келісімінсіз қабылдана алмайтын болды. Әр қабатты өз талманы, яғни спикері басқарды, ол әр парламенттің басында сайланды, бірақ архиепископ дін қызметкерлері қабатының талманы болып тағайындалды. Лантмаршалк, яғни ақсүйектер палатасының спикері, қабаттардың съезінде төрағалық етті, сондай-ақ, лауазымы бойынша құпия комитетте де төрағалық етті. Бұл танымал орган, құрамында 50 ақсүйек, 25 дін қызметкері, 25 қала тұрғыны және сирек жағдайларда 25 шаруа болды, Риксдаг сессиясы кезінде жоғары атқарушылық, сондай-ақ жоғары сот және заң шығару функцияларын атқаратын. Ол Риксдагқа барлық заң жобаларын дайындады, барлық министрліктерді құрды және қызметтен босатып, елдің сыртқы саясатын бақылады, сонымен қатар әдеттегі соттарды алмастыру құқығын талап етіп, оны жиі пайдаланды. Алайда, парламенттік үзіліс кезінде атқарушы билік тек Риксдагқа есеп беретін Жеке кеңесте қалды.
Шапқыштар мен шапкалар
"Шапалар" партиясының саясаты Франция мен Швеция арасындағы дәстүрлі одақты қайта жаңарту болды. Канцлерлік президент және қарсыласы "Каптар" партиясының мүшесі граф Арвид Хорн, Швецияның осы одақтағы тең емес статусын мойындап әрекет етті. Бірақ "Шапалар", Швецияны бұрынғыдай күшті держава ретінде қайта орнатуды мақсат етті. Франция өз одақтасының әскери күшін арттыруға қолдау көрсетті және "Шапаларға" қаржылық көмек берді. "Шапалар" Ресеймен соғыс бастады. Қасиетті Рим императоры Карл VI мен Ресей императрицасы Аннаның шамалы уақыт арасында қайтыс болуынан туындаған Еуропадағы тұрақсыз саяси жағдай, "Шапалардың" жоспарларына сәйкес келді. "Каптардың" наразылығына қарамастан, Ресейдің Финляндияға басып кіру жобасы 1740 жылғы мерзімінен бұрын өткен Риксдагта жылдам бекітілді. 1741 жылдың 20 шілдесінде Ресейге қарсы соғыс жарияланды; бір айдан кейін Риксдаг таратылды, ал лантмаршалк армияға басшылық ету үшін Финляндияға аттанды. Соғыс жарияланғаннан кейін алты ай өткен соң, алғашқы ірі шайқас болды, орыстар Финляндиядағы Лаппеенрантада шведтерді жеңіп, бекініске ие болды. Келесі алты айда екі тараптың да маңызды шабуылдары болған жоқ, осы уақытта швед генералдары Санкт-Петербургтағы француз елшісінің араласуымен ресейліктермен "жасырын келісімге" келді. "Жасырын келісім" аяқталған кезде швед әскерлерінің рухы соншалықты төмендегендіктен, жау шабуылы туралы ең аз қауесет те оларды Хельсинкиге шегінуге мәжбүр етті. Жыл соңына қарай Финляндияның көп бөлігі Ресейдің бақылауында болды. Швед флоты эпидемияға ұшырады және соғысқа аз үлес қосты. "Шапалар" Риксдагтың назарын мұрагерлік мәселесіне аудару арқылы соғыстың жүргізілуін зерттеу туралы ұсыныстан жалтарды. Швеция королевасы Ульрика Элеонора баласыз қайтыс болды, ал король Фридрих қарт еді. Сондықтан Ресейдің жаңа императрицасы Елизаветамен келіссөздер басталды. Егер оның туысы Адольф Фридрих Холштейн швед тәжіне мұрагер болып сайланса, Финляндияның көп бөлігін қайтаруға келісті. "Шапалар" жоғалған жерлерді қайтарып алуға, сондай-ақ өз беделінің бір бөлігін қалпына келтіруге мүмкіндік алды. 1743 жылдың 7 мамырындағы Або шарты бойынша императрицаның талаптары қабылданды және Кими өзенінен тыс жатқан Финляндияның шағын бөлігі ғана Ресейде қалды.
Арвид Хорн
1719 жылдан бастап, бірнеше ірі жер иесі отбасыларының ықпалы мұқтаж жандардың көптігіне біріктірілгеннен кейін, бірінші қабат оппозицияның балабақшасына, содан кейін асыл да, демократиялық та болған бекінісіне айналды. Оның табиғи көшбасшылары граф Карл Гилленборг және граф Карл Густав Тессин сияқты адамдар еді. Осы адамдар мен олардың ізбасарлары ескі саясаткердің жолсыз сақтығын, даңқсыз бейбітшілікті сақтау үшін барлығынан айырылуын әшкерелеуден жалыққан жоқ және оның жақтастарын "Түнғымыштар" (кейіннен "Түнғымыштар" деп жұмсатылған) деп атайтын, ал өздері офицерлер мен мырзалардың киетін үшбұрышты қалпақтан "Қалпақтар" деген лақапты алды, бұл оппозицияның еркектік өзіндік көрінісі болды. Бұл атаулар бірден халықтың назарын аударып, 1738 жылы мәжіліс болған кезде партия таңбаларына айналды. Бұл Риксдаг швед тарихындағы тағы бір шешімді кезеңді белгіледі. 1733–1738 жылдардағы Польша мұрагерлік соғысында Швеция Польшаның Август III-іне қарсы Станислав Лещинскийді қолдады. "Қалпақтар" бәрін жеңіп алды, ал отыз үш жыл қызмет еткен қарт Хорн, ақыры сахнадан кетуге мәжбүр болды.
Померания соғысы
Пруссияның Луиза Ульрикасының ынталандыруымен, Ұлы Фридрихтің қарындасы Швеция королі Адольф Фридрих (1751–1771 жылдары билік құрған) монархияның беделін қайта орнату үшін бүлікке қолдау көрсетті. 1756 жылы патшайым мен бірнеше адал жас дворяндар жоспарлаған монархиялық төңкеріс оңай басылды, нәтижесінде Адольф Фридрих тақтан бас тартуға жақын болды. Сол жылы «Шляпалар» партиясының сыртқы саясатына соққы болды. Францияның ықпалымен Швеция Жеті жылдық соғысқа қатысты, бұл апатқа ұшырады. Пруссия патшалығының Еуропалық коалицияға көп қиындық тудырмауы мүмкін деген болжаммен, қысқа, алты апталық науқанға жеткілікті болған француздық субсидиялар жеткіліксіз болып шықты. Бес сәтсіз науқаннан кейін «Шляпалар» партиясы бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды, Швеция шамамен 40 000 адамды жоғалтты. 1760 жылы Риксдаг жиналғанда, «Шляпалар» партиясының басшылары жиырма айға созылған отырыстан кейін импичменттен жалтарды, ал «Шляпалар» партиясының үкіметі тағы төрт жылға нығайтылды. Алайда, көп ұзамай 1765 жылы «Каптар» партиясы билікті иеленді. «Каптар» партиясының көшбасшысы Тюре Рудбек үлкен басымдықпен Фредерик Аксель фон Ферсеннен артық Сеймнің маршалы болып сайланды; ал құпия комитеттегі жүз орынның ішінде «Шляпалар» партиясы он орынға ғана ие болды. «Каптар» партиясы дереу бюджеттік есеп беруді тапсырды, нәтижесінде «Шляпалар» партиясының алаяқтық жасағаны анықталды, бұл мемлекеттік қарыздың үлкен өсуіне және айналыстағы банкноттардың құнының үштен бір бөлігіне дейін төмендеуіне әкелді. Бұл есеп бүкіл шығыстарды қысқартуға алып келді, бұл парламентке «Қысқарту Риксдағы» деген лақап ат берді. «Каптар» партиясы мемлекеттік борышты азайтуға, мемлекеттік қазынаны толтыру үшін дворяндардың байлығын азайтуға және кірістер мен шығыстар арасындағы тепе-теңдікті орнатуға қол жеткізді. «Каптар» партиясы қосымша реформалар енгізді, олардың ең маңыздысы 1766 жылы баспасөз бостандығы болды. Сыртқы саясатта парламент Швецияны Ресеймен одақтасып, Францияның ықпалына қарсы тұрды. Бұрынғы үлкен держава болмаса да, Швеция әлі де үлкен державаның көптеген жауапкершіліктерін өз мойнына алды және құндылығын жоғалтқанына қарамастан, шведтік одақтың перспективасы әлі де маңызды болды. Швецияның ерекше географиялық орны оны жылдың алты айында дерлік зақымданбайтын етті, ал оның Помераниядағы иеліктері Киелі Рим империясына оңай қол жеткізуді қамтамасыз етті. Сонымен қатар, шығысында Финляндия шекарасы Ресей астанасы Санкт-Петербургке жақын болды. Бейтараптық, қорғаныс одақтарына қатысты міндеттемелер және теңіз державаларымен сауда шартылары ескі «Каптар» партиясының сыртқы саясатының негізіне айналды. Алайда, «Шляпалар» партиясының солтүстіктегі Франциямен қарым-қатынасы жас «Каптар» партиясын Ресеймен одақ іздеуге итермеледі. Бұл саясат кері әсер етті, өйткені Францияның Швецияға қашықтығы Швецияны Францияның аумақтық амбицияларынан тыс қалдырды. Ресей болса Швеция жерін әлеуетті кеңейту аймағы ретінде қарастырды. 1772 жылғы Польшаны бөлу келісімшарт жасасқан мемлекеттердің Швецияның тәуелсіздігін жоюдың ең жылдам жолы ретінде қолданыстағы швед конституциясын сақтауға міндетті құпия шартты қамтыды; ал Ресейде «Отаншылдар» деп белгілі болған сенімсіз «Каптар» партиясымен одақ, олардың конституциясын кепілдендіру арқылы осы келісімге сәйкес болды. «Каптар» партиясының үстемдігі қысқа болды. Олардың қатаң реформаларынан туындаған жалпы наразылық жаңа баспасөз заңдарымен қорғалған «Каптар» партиясының үкіметін сынаған памфлеттерде көрініс тапты. Сенат патша қол қоюдан бас тартқан бұйрықпен жауап берді, бұл соңғы Риксдагтың үнемдеу шараларына қарсы барлық шағымдар айыппұл және бас бостандығынан айырумен жазалануы керек деп жариялады. Патша, мұрагер ханзаданың ұсынысы бойынша, сенатты ұлттық қиындықты жеңілдету үшін Риксдагты тез шақыруға шақырды, бірақ бұл ұсыныстан бас тартты, патшаны тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Бұл 1768 жылғы желтоқсан дағдарысына әкеліп соқты, нәтижесінде Швеция 1768 жылғы 15–21 желтоқсан аралығында ресми үкіметсіз қалды. Ақырында, «Каптар» партиясының Сенаты мойынсұнып, 19 сәуір 1769 жылы соттар шақырылды. Жарыс қарсаңында француз елшілігінде «Шляпалар» партиясының жалпы жиналысы өтті, онда граф де Моден монархияның өкілеттігін арттыру үшін швед конституциясын реформалау уәдесіне қарсы 6 000 000 ливр берді. Екінші жағынан, орыс министрі патшалық қазынашы және «Каптар» партиясының кеңесшісі болды. Керісінше, «Каптар» партиясы өздерінің қарсыластарын жазалау үшін Ресей күшін қолданамыз деп ашық қауіптенді және Риксдагтың кездесу орны ретінде Стокгольмнің орнына Норрчепингті белгіледі, өйткені бұл қала Ресей флотына қолжетімді болды. Көп ұзамай «Каптар» партиясы қателік жасағаны белгілі болды, ал Риксдаг 19 сәуірде Норрчепингте жиналғанда, олар төрт эстаттың барлығында азшылықта екенін көрді. Риксдаг спикерін (Лантмаршаль) таңдау үшін екі партияның басшылары тағы да қарама-қарсы қойылды. Бұрынғы Сеймнің нәтижелері дәл кері қайтылды, Ферсен Рудбекті 234 дауыспен жеңіп шықты, Ресей соңғысының сайлануын қамтамасыз ету үшін кемінде 90 000 Риксдалер жұмсағанына қарамастан. Ресей, Пруссия және Дания министрлері эстаттарға ұсынған бірлескен нотада жеңіске жеткен фракцияның кез келген «қарсы шараларына» қарсы ескерту ретінде, нәтижеге наразылық білдірді, үкіметтің құлауын жеделдетті. «Каптар» партиясының Сенаты импичменттен қашу үшін бірден отставкаға кетті, ал «Шляпалар» партиясының ғана құрамындағы министрлік оның орнына келді. 1 маусымда «Тәртіп Риксдағы», жалпы айтылғанда, астанаға көшті; ал француз елшісі мен мұрагер ханзада Густав жаңа кеңесшілерден конституцияны реформалау туралы уәделерін орындауды сұрады. Сессия соңында олар осы мәселені жартылай жүрекпен көтерді, бірақ ол ілгерілемеді, ал «Тәртіп Риксдағы» 1770 жылғы 30 қаңтарда таратылды.
Экономика
Ұлы Солтүстік соғысы Швецияны Бостандық дәуірінің басында экономикалық және демографиялық қирату күйінде қалдырды. Осы кезең экономикалық және әлеуметтік дүрбелеңмен қатар өнеркәсіптік дамуды да әкелді. Дегенмен, 1772 жылы Бостандық дәуірі аяқталған кезде Швеция барлық объективті өлшемдер бойынша "Ұлы державалар дәуірінде" болғаннан гөрі әлсіз мемлекетке айналды. Оның жері кеміп, темір тауары саудасындағы монополиясы жойылды және ерте индустрияландыру жарысында қалып қойды. Бұл құлдыраудың себебі билікте болған түрлі Риксдаг партияларының қаржылық, ақша-кредиттік және басқару саясатындағы қателіктері болды, сондай-ақ Швецияның қарсыластары мен көршілеріне әлемдік аренада көш бастауға мүмкіндік берген технологиялық және экономикалық өзгерістер де себеп болды. Алайда, осы кезеңде жүзеге асырылған ауыл шаруашылығы реформалары, ерте өнеркәсіптік даму және меркантилизмнен еркін саудаға қарай біртіндеп ауысу 1790 жылдардағы Швецияның ауыл шаруашылығы революциясының және 19-шы ғасырдың ортасы мен соңындағы кең ауқымды индустрияландырудың жолын ашты.