Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1772 жылдан 1809 жылға дейінгі швед тарихы Гюстав III және Гюстав IV патшаларының Густав дәуірі, сонымен қатар Швеция королі Карл XIII билеу кезеңі ретінде кеңінен танымал.
Period of Swedish history from 1772 to 1809
The history of Sweden from 1772 to 1809 is better known as the Gustavian era of Kings Gustav III and Gustav IV, as well as the reign of King Charles XIII of Sweden.
Густав III
1771 жылдың 12 ақпанында Швецияның Адольф Фредерик патшасы қайтыс болды. Одан кейін өткен сайлауда Каптар партиясы, әсіресе қара халық арасында жартылай жеңіске жетті; бірақ шаруалардың өкілдігінде Каптардың көпшілігі тек қана атпен ғана болды, ал ақсүйектердің басым бөлігі оларға қарсы тұрды. Дегенмен, жаңа патша Густав III Паристен оралғанша ештеңе жасау мүмкін емес еді.
Adolf Frederick of Sweden died on 12 February 1771. The elections afterward resulted in a partial victory for the Caps party, especially among the lower orders; but in the estate of the peasantry the Caps majority was merely nominal, while the mass of the nobility was dead against them. Nothing could be done, however, till the return of the new king, Gustav III, from Paris.
Конституция
Ал, абыройлы емес Каптардың көпшілігі енді Патша Кеңесіне шабуыл жасады. Риксрадетке, Хаттардың соңғы бекінісіне, және сол жылдың 25 сәуірінде оларды құлатуға қол жеткізді. Осы кезде Густав алғаш рет революция жасау мүмкіндігін ойластыра бастады. 1772 жылдың 20 тамызында Густав III-нің Риксдагқа ұсынған жаңа конституциясы әлсіз және біртілсіз республиканы күшті, бірақ шектеулі монархияға айналдырды. Риксдаг тек оның шақыруымен ғана жинала алатын; ол оларды қажет деп тапқанда таратуға құқылы болды; ал олардың талқылаулары оның алдына қойған ұсыныстармен ғана шектелуі керек еді. Бірақ бұл кең өкілеттіктер маңызды тексерулерге жатады. Яғни, Риксдагтың алдын ала келісімісіз жаңа заң қабылдауға, ескі заңдарды жоюға, шабуыл соғысын бастауға, ерекше соғысқа арналған субсидия жинауға болмады. Салық салу құқығы тек Риксдагқа тиесілі болды; олар Швеция Банкі – Riksbank-тың толық бақылауында болды және ұлттық шығындарды бақылау құқығына ие болды. Бұл өзгеріс Швецияда зор қолдауға ие болды. Бірақ Густавтың 1778 жылғы алғашқы Риксдағы депутаттардың көзін ашып, олардың саяси үстемдігінен айырылғандарын көрсетті. Патша енді олардың егеменді билеушісі болды, және оның сыпайылығы мен мейірімділігіне қарамастан, ол өкіметін қорғаған қырағылық пен күші оның сондай қалуға ниеттенгенін анық көрсетті. Бірақ нақты қиындықтар сегіз жылдан кейін басталды. 1778 жылғы Риксдаг мойынсұнғыш болды, ал 1786 жылғы Риксдаг бүлікшіл болды. Ол патшаның шараларының көп бөлігін тікелей қабылдамады немесе Густавтың өзі кері қайтарып алғандай өзгертті. Ол Риксдагты таратып жібергенде, тақтан сөйлеген сөзі олардың жақын арада қайта шақырылуына үміт бермеді. Дегенмен, үш жыл ішінде патша 1789 жылдың 26 қаңтарында Стокгольмде жиналған тағы бір Риксдагты шақыруға мәжбүр болды. Парламентсіз билік құруға жасаған тырысы апатқа ұшырады. Тек өзінің конституциясын бұзу арқылы ол 1788 жылдың сәуірінде Ресейге қарсы соғыс жариялай алды; Анжала құпия келісімі (шілде) науқанның басында барлық әскери операцияларды тоқтатты; және даниялықтардың батыс провинцияларына жасаған кенеттен шабуылы (қыркүйек) оны құлдыраудың алдында қалдырды. Бірақ осы дағдарыста оның өзіне-өзі құрбандық ететін патриотизмі мен Ресейге жақын аристократияның сатқындығы арасындағы контраст соншалықты айқын болды, Риксдаг жиналғанда Густав үш төменгі сословиенің ультра-роялист екенін көрді және олардың көмегімен 1789 жылдың 16 ақпанында екінші төңкеріс жасап, аристократияның қарсылығын басып, сыртқы саясат және армия басқаруына қатысты патшаға толық еркіндік берген және одан әрі сатқындыққа жол бермейтін Одақ және қауіпсіздік туралы заңды қабылдады. Аристократия оны ешқашан кешірмеді.
The non noble Cap majority now proceeded to attack the Privy Council. the Riksrådet, the last stronghold of the Hats, and, on 25 April of that year, it succeeded in ousting them. It was now, for the first time, that Gustav began to consider the possibility of a revolution. The new constitution of 20 August 1772 which Gustav III imposed upon the Riksdag of the Estates, converted a weak and disunited republic into a strong but limited monarchy. The estates could assemble only when summoned by him; he could dismiss them whenever he thought fit; and their deliberations were to be confined exclusively to the propositions which he laid before them. But these extensive powers were subjected to important checks. Thus, without the previous consent of the estates, no new law could be imposed, no old law abolished, no offensive war undertaken, no extraordinary war subsidy levied. The estates alone could tax themselves; they had the absolute control of the Riksbank – the Bank of Sweden, and the right of controlling the national expenditure. In Sweden, the change was most popular. But Gustav's first Riksdag, that of 1778, opened the eyes of the deputies to the fact that their political supremacy had departed. The king was now their sovereign lord; and, for all his courtesy and gentleness, the jealousy with which he guarded and the vigour with which he enforced the prerogative plainly showed that he meant to remain so. But it was not till after eight years more had elapsed that actual trouble began. The Riksdag of 1778 had been obsequious; the Riksdag of 1786 was mutinous. It rejected nearly all the royal measures outright, or so modified them that Gustav himself withdrew them. When he dismissed the estates, the speech from the throne held out no prospect of their speedy revocation. Nevertheless, within three years, the king was obliged to summon another Riksdag, which met at Stockholm on 26 January 1789. His attempt in the interval to rule without a parliament had been disastrous. It was only by a breach of his own constitution that he had been able to declare war against Russia in April 1788; the Conspiracy of Anjala (July) had paralysed all military operations at the very opening of the campaign; and the sudden invasion of his western provinces by the Danes, almost simultaneously (September), seemed to bring him to the verge of ruin. But the contrast, at this crisis, between his self sacrificing patriotism and the treachery of the Russophil aristocracy was so striking that, when the Riksdag assembled, Gustav found that the three lower estates were ultra royalist, and with their aid he succeeded, not without running great risks in crushing the opposition of the nobility by a second coup d'état on 16 February 1789 and passing the famous Act of Union and Security which gave the king an absolutely free hand as regards foreign affairs and the command of the army, and made further treason impossible. The nobility never forgave him.
Сыртқы істер
Шетелде швед төңкерісі үлкен сенсация тудырды. Ресейдің Екатерина II Даниямен құпия одақ жасады, онда швед төңкерісі "зорлық актісі" ретінде сипатталды, бұл екі елге де 1720 жылғы швед конституциясын қайта орнату үшін алғашқы қолайлы мүмкіндікті пайдалануды ақтады. Партия басшыларына белгісіз, Густав Франциямен швед одағын жаңартты және егер Густав Швецияда монархиялық билікті қайта орнатса, Людовик XV-тен көмекке қатысты салтанатты кепілдік алды. Бұдан өзге, Франция 1772 жылдың қаңтарынан бастап Швецияға жыл сайын 1,5 миллион ливр көлеміндегі төленбеген жәрдемақыны төлеуге келісті. Сонымен қатар, Шарль Гравиер, Верженн графы, бұрын Константинопольдегі Жоғарғы Портада жасағандай, Ресейдің ниеттерін оралымдау үшін Стокгольмге жіберілді.
Abroad, the Swedish revolution made a great sensation. Catherine II of Russia concluded a secret alliance with Denmark, in which the Swedish revolution was described as "an act of violence" justifying both powers in seizing the first favourable opportunity for intervention to restore the Swedish constitution of 1720. Unknown to party leaders, Gustav had renewed the Swedish alliance with France and had received solemn assurances of assistance from Louis XV if Gustav were to reestablish monarchical rule in Sweden. Moreover, France agreed to pay its outstanding subsidies to Sweden, amounting to 1.5 million livres annually, beginning from January 1772. What's more, Charles Gravier, comte de Vergennes, was to be sent to Stockholm to circumvent the designs of Russia just as he had previously done in the Sublime Porte at Constantinople.
Реутерхолм
Жаңа патша Густав IV әлі кәмелетке толмаған, якобиндердің арасында тәрбиеленді. Патшаның кәмелетке толмаған кезінде Густав Реутерхольм Швецияны іс жүзінде басқарды. 1793 жылғы 21 қаңтарда Франция королі Людовик XVI-ның өлім жазасынан кейін Швеция жаңа француз республикасын мойындады, ал сол жылдың мамыр айында одақ шарттасу үшін құпия келіссөздер басталды. Бірақ Ресей императрицасы Екатеринаның, сондай-ақ басқа еуропалық державалардың қолдауымен жасаған наразылығы Швецияны олардан бас тартуға мәжбүр етті. Француз якобиндерімен болған келіссөздер Густавтың жақтастарының регенттік князь Карлдың, кейін Швецияның Карл XIII-нің якобин кеңесшілеріне деген жеккөруін күшейтті. Олар Густав Мауриц Армфельт басшылығымен үкіметті құлатуға қастандық жасады, оған орыс флоты мен Далерландиялықтардың көтерілісі де қолдау көрсетуі тиіс болған. Бірақ қастандық ашылып, қатаң жазаланды.
The new king Gustav IV, still a minor, was brought up among Jacobins. During the king's minority, Gustaf Reuterholm virtually ruled Sweden. After the execution of Louis XVI of France on 21 January 1793, Sweden recognized the new French republic, and secret negotiations for contracting an alliance were begun in May of the same year until the protests of Catherine of Russia, supported by all the other European powers, finally induced Sweden to suspend them. The negotiations with the French Jacobins exacerbated the hatred which Gustav's supporters felt for the Jacobin counselors of Charles, the duke regent, later Charles XIII of Sweden. They formed a conspiracy to overthrow the government, led by Gustaf Mauritz Armfelt, which was to have been supported by a Russian fleet and a rising of the Dalecarlians. The conspiracy was discovered and vigorously suppressed.
Жақындастыру
Революциялық соғыстар кезінде Скандинавия корольдіктері арасында жақындасу орын алды. Осылайша, 1794 жылдың 27 наурызында Дания мен Швеция арасында бейтараптық шарты жасалды; олардың біріккен эскадрильялары Солтүстік теңізде британдық крейсерлерден сауда кемелерін қорғау үшін патруілдеді. Швеция үкіметі 1795 жылдың 23 сәуірінде Франция республикасын ресми түрде мойындады. Қайтарымда Швеция субсидия алды және 1795 жылдың 14 қыркүйегінде екі ел арасында шартқа қол қойылды. Бірақ Швециямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберген Ресеймен достық қарым-қатынасты қайта жаңғыртуға жасалған әрекет, корольдың Реутерхольм ұсынған орыс ұлы герцогинясы Александраны әйелі ретінде қабылдаудан бас тартуына байланысты сәтсіз аяқталды. Бұл Реутерхольмның соңғы ресми әрекеті болды. 1796 жылдың 1 қарашасында Густав IV 18 жасында үкіметті өз қолына алды.
A rapprochement took place between the Scandinavian kingdoms during the revolutionary wars. Thus, on 27 March 1794, a neutrality compact was formed between with Denmark and Sweden; and their united squadrons patrolled the North Sea to protect their merchantmen from the British cruisers. The French republic was officially recognized by the Swedish government on 23 April 1795. In return, Sweden received a subsidy and a treaty between the two powers was signed on 14 September 1795. But an attempt to regain the friendship of Russia, which had broken off diplomatic relations with Sweden, was frustrated by the refusal of the king to accept as his bride the Russian grand duchess Alexandra, whom Reuterholm had provided. This was Reuterholm's last official act. On 1 November 1796, Gustav IV at age 18 took the government into his own hands.
Густав үкіметі
Швеция патшасы Густав IV-тің үкіметі дерлік таза автократия болды. 1800 жылғы наурыз айында Норрчепингте өткен алғашқы Риксдагда ақсүйектер Густав III-нің Одақ және қауіпсіздік туралы заңына қол қоюға мәжбүр болды. 1800 жылдың желтоқсанында Дания, Швеция және Ресей Ұлыбританияға қарсы бағытталған екінші Қарулы бейтараптық лигасына қосылғанда Швецияның сыртқы саясатында маңызды өзгеріс болды. Бұрын Швеция континенттік мәселелерден қалысқан, бірақ 1804 жылы Дюк д’Энгиеннің тұтқындалуы мен өлім жазасы Густав IV-ті Наполеонға деген жеккөрушілікке толтырды. Сондықтан француз императорына қарсы жалпы коалиция құрылғанда, ол оған бірінші болып қосылды (1804 жылдың 3 желтоқсаны), ағылшындар мен орыстармен бірлесіп Нидерланды мен Ганноверден жауды қуу үшін әскери корпус жіберуге уәде берді. Бірақ Пруссияның Фридрих Вильгельм III-мен араздасуы оны Померанияда ұстап қалды. 1805 жылдың желтоқсанында ол 6000 әскерін Эльба аймағына бастап кеткенде үшінші коалиция Ульм мен Аустерлицтегі жеңістермен күйреп қалған еді. 1806 жылы Швеция мен Пруссия арасындағы жарылысты Наполеонның соңғы державаға жасаған шабуылы ғана болдырмады. Йенадан кейін Наполеон Швецияны өз жағына тартуға тырысты, бірақ Густав барлық ұсыныстарды қабылдамады. Нәтижесінде швед Помераниясы толығымен жоғалып кетті, ал швед әскері Жохан Кристофер Толлдың тапқырлығының арқасында ғана құрылудан құтылды. Тильзитте Ресей императоры Александр I «Ресейдің географиялық жауы» деп аталатын Швецияны жаңадан құрылған «Континенттік Ресей жүйесіне» қосылуға мәжбүрлеуді міндет етті. Густав IV Александрдың Балтық теңізін ағылшындарға жабу туралы барлық ұсыныстарын қабылдамады, бірақ Финляндияны Ресейден қорғау үшін ешқандай шара қабылдамады. 1808 жылдың 21 ақпанында орыс әскері Финляндия шекарасын кесіп өтті. 2 сәуірде патша 30 мың адамдық жалпы әскер жинауға бұйрық берді.
The government of Gustav IV of Sweden was almost a pure autocracy. At his very first Riksdag, held at Norrköping in March 1800, the nobility were compelled to ratify Gustav III's Act of Union and Security. A notable change took place in Sweden's foreign policy in December 1800 when Denmark, Sweden and Russia acceded to a second League of Armed Neutrality, directed against Great Britain. Hitherto Sweden had kept aloof from continental complications, but the arrest and execution of the Duc d'Enghien in 1804 inspired Gustav IV with such a hatred of Napoleon that when a general coalition was formed against the French emperor he was one of the first to join it (3 December 1804), pledging himself to send an army corps to cooperate with the English and Russians in driving the enemy out of the Netherlands and Hanover. But his quarrel with Frederick William III of Prussia detained him in Pomerania, and when at last in December 1805 he led his 6,000 men towards the Elbe district, the third coalition had already been dissipated by the victories of Ulm and Austerlitz. In 1806, a rupture between Sweden and Prussia was prevented only by Napoleon's assault upon the latter power. After Jena Napoleon attempted to win over Sweden, but Gustav rejected every overture. The result was the total loss of Swedish Pomerania, and the Swedish army was saved from destruction only by the ingenuity of Johan Christopher Toll. At Tilsit the emperor Alexander I of Russia had undertaken to compel "Russia's geographical enemy," as Napoleon designated Sweden, to accede to the newly established "Continental Russian System". Gustav IV rejected all the proposals of Alexander to close the Baltic against the English, but he took no measures to defend Finland against Russia. On 21 February 1808, a Russian army crossed the Finnish border. On 2 April, the king ordered a general levy of 30,000 men.
Карл XIII
Ресейлік басқыншылықтың тікелей салдары 1809 жылғы 13 наурыздағы төңкеріс арқылы Густав IV Адольфтің тақтан түсірілуі және оның бүкіл отбасының мұрагерлік құқығынан айырылуы болды. 1809 жылғы 5 маусымда герцог-регент, сол күні Риксдаг бекіткен жаңа либералды конституцияны қабылдағаннан кейін Карл XIII атауымен король деп жарияланды. Фредрикшамн қаласында бейбіт келіссөздер ашылды, бірақ соғыс жалғасты. 1809 жылдың 19 және 20 тамызындағы Савар және Ратан шайқастарындағы жеңілістер швед армиясының рухын жоқтың қалыпына келтірді; ал бейбіт келісім 1809 жылдың 17 қыркүйегінде Фредрикшамн шарты арқылы бүкіл Финляндия, Аланд аралдары, Наполеонның айтуынша "Стокгольмнің алдыңғы қадамдық постылары", сондай-ақ Вестерботтен және Лаппландияның Торнеа және Муонио өзендеріне дейінгі аймақтарын басып алу арқылы қамтамасыз етілді.
The immediate consequence of the Russian invasion was the deposition of Gustav IV Adolf by the Coup of 1809 on 13 March 1809, and the exclusion of his whole family from the succession. On 5 June 1809, the duke regent was proclaimed king, under the title of Charles XIII, after accepting the new liberal constitution, which was ratified by the Riksdag of the Estates the same day. Peace negotiations had been opened at Fredrikshamn, but the war carried on. Defeats of at the Battle of Sävar and Battle of Ratan on 19 and 20 August 1809, broke the spirit of the Swedish Army; and peace was obtained by the surrender of all Finland, the Åland islands, "the fore posts of Stockholm," as Napoleon described them, and Västerbotten and Lappland as far as the rivers of Torneå and Muonio at the Treaty of Fredrikshamn, on 17 September 1809.