Кіріспе

Күрделі сандардың геометриялық бейнеленуі

Математикада күрделі жазықтық – күрделі сандар құрайтын жазықтық, онда Картезиандық координаттар жүйесі қолданылады. Көлденең x осі, нақты ось деп аталады, ол нақты сандардан тұрады, ал тік y осі, ойқы ось деп аталады, ол жорамал сандардан тұрады. Күрделі жазықтық күрделі сандарды геометриялық тұрғыдан түсіндіруге мүмкіндік береді. Қосу амалы бойынша, олар векторлар сияқты қосылады. Екі күрделі санның көбейтіндісін полярлық координаттар арқылы оңай жазылуы мүмкін: көбейтіндінің модулі екі санның абсолюттік мәнінің көбейтіндісіне тең, ал көбейтіндінің аргументі екі аргументтің қосындысына тең. Атап айтқанда, модулі 1-ге тең күрделі санға көбейту айналу әрекеті болып табылады. Күрделі жазықтық кейде Арган жазықтығы немесе Гаусс жазықтығы деп те аталады.

Күрделі жазықтық жазуы

Комплекстік жазықтық деп белгіленеді.

Арганд диаграммасы

Арган диаграммасы – күрделі сандарды нүктелер ретінде, 1=z = x + iy түрінде бейнелейтін геометриялық сызба. Онда көлденең x осьі нақты ось, ал тік y осьі жолғары ось ретінде қолданылады. Мұндай сызбалар Жан Роберт Арганның (1768–1822) есімімен аталады, бірақ оларды алғаш рет норвегиялық-даниялық жерөлшеуші және математик Каспар Вессель (1745–1818) сипаттаған. Арган диаграммалары функцияның нөлдері мен полюстерін күрделі жазықтықта белгілеу үшін жиі қолданылады.

Стереографиялық проекциялар

Бұл күрделі жазықтықты шардың бетін алып жатқандай ойлау пайдалы болуы мүмкін. Бірлік радиусы бар сфераны қарастыра отырып, оның орталығын күрделі жазықтықтың басында орналастырыңыз, сонда сферадағы экватор жазықтықтағы бірлік шеңбермен сәйкес келеді, ал солтүстік полюс жазықтықтың "жоғарысында" болады. Біз шардың бетіндегі нүктелер мен солтүстік полюсті алып тастау және күрделі жазықтықтағы нүктелер арасындағы бір-бір сәйкестікті келесідей орната аламыз. Жазықтықтағы нүктеге қарай, оны шардағы солтүстік полюспен байланыстыратын түзу сызық сызыңыз. Бұл сызық сфераның бетін дәл бір нүктемен қиып өтеді. 1=z=0 нүктесі шардың оңтүстік полюсіне проекцияланады. Бірлік шеңбердің ішкі бөлігі сфераның ішінде жатқандықтан, бүкіл аймақ оңтүстік жарты шарға бейнеленеді. Бірлік шеңбердің өзі экваторға, ал бірлік шеңбердің сыртқы бөлігі солтүстік жарты шарға, солтүстік полюсті алып тастағаннан кейін бейнеленеді. Бұл процедураның кері болатындығы анық. Шардың бетіндегі солтүстік полюс емес кез келген нүктеге сәйкес сол нүкте мен солтүстік полюсті жалғастыратын және жазықтықты дәл бір нүктемен қиысатын түзу сызық сызуға болады. Бұл стереографиялық проекция бойынша солтүстік полюс күрделі жазықтықтағы кез келген нүктемен байланысты емес. Біз бір-бір сәйкестікті күрделі жазықтыққа тағы бір нүкте қосу арқылы толықтырамыз – шексіздіктегі нүкте деп аталады және оны сферадағы солтүстік полюспен сәйкестендіреміз. Бұл топологиялық кеңістік, күрделі жазықтық пен шексіздіктегі нүкте, кеңейтілген күрделі жазықтық деп аталады. Біз күрделі талдауды талқылау кезінде "шексіздіктегі" бір нүкте туралы айтамыз. Нақты сандар сызығында шексіздікте екі нүкте бар (оң және теріс), бірақ кеңейтілген күрделі жазықтықта шексіздікте бір нүкте (солтүстік полюс) бар. Енді ойшалап көріңіз, бұл сызықтар шардан жазық жазықтыққа проекцияланғанда, ендік және бойлық сызықтарының не болатынын. Ендік сызықтары экваторға параллель, сондықтан олар 1=z=0 нүктесінде орталастырылған толық шеңберлерге айналады. Ал бойлық сызықтары түзу сызықтар болып, бастапқы нүкте арқылы өтеді (сонымен қатар, "шексіздіктегі нүкте" арқылы өтеді, өйткені олар сфераның солтүстік және оңтүстік полюстері арқылы өтеді). Бұл екі немесе одан да көп мәндерден тұратын жазықтықта сфераның проекциясының жалғыз мүмкін, бірақ ықтимал стереографиялық жағдайы емес. Мысалы, шардың солтүстік полюсі шеңберге жанасатын жазықтықта 1=z = −1 бастапқы нүктесінің үстіне орналастырылуы мүмкін. Бұл егжей-тегжейлердің маңызы жоқ. Сфераның жазықтықтағы кез келген стереографиялық проекциясы бір "шексіздіктегі нүкте" шығарады және ол сферадағы ендік пен бойлық сызықтарын жазықтықтағы шеңберлер мен түзу сызықтарға сәйкес бейнелейді.

Ұшақты кесу

Күрделі айнымалының функцияларын талқылағанда, күрделі жазықтықтағы кесінді туралы ойлау көбінесе ыңғайлы болады. Бұл идея бірнеше әртүрлі контекстте туындайды.

Басқару теориясында қолдану

Басқару теориясында күрделі жазықтықтың бір қолданылуы s жазықтығы деп аталады. Ол жүйенің мінез-құлқын сипаттаған теңдеудің түбірлерін (сипаттамалық теңдеу) графикалық түрде көрсету үшін қолданылады. Теңдеу әдетте Лаплас түрлендіруінің s параметріне қатысты полином түрінде жазылады, сондықтан бұл жазық s жазықтығы деп аталады. S жазықтықтағы нүктелер 1/s = σ + jω түрінде болады, мұнда нақты бөліктің орнына "i" әрпінің орнына "j" әрпі қолданылады ( "i" айнымалысы инженерлік саласында көбінесе электр тогын белгілеу үшін пайдаланылады). Комплексті жазықтықтың тағы бір маңызды қолданылуы – Найквист тұрақтылық критерийі. Бұл геометриялық принцип, жабық контурлы кері байланыс жүйесінің тұрақтылығын оның ашық контурлы амплитудасы мен фазалық сипаттамасының жиіліктен (немесе контурлық трансферт функциясынан) тәуелді күрделі жазықтықтағы Найквист графигін қарастыру арқылы анықтауға мүмкіндік береді. z жазықтығы – s жазықтығының дискреттік уақытқа арналған нұсқасы, онда Лаплас түрлендіруінің орнына z түрлендірулері қолданылады.

Квадраттық кеңістіктер

Комплекстік жазықтық екі ерекше квадраттық кеңістікпен байланысты. Комплекстік жазықтағы 1=z = x + iy нүктесі үшін функцияның квадраты және норманың квадраты екеуі де квадраттық формалар болып табылады. Соңғысы күрделі жазықтықта метриканы белгілеу үшін қолданылғандықтан, біріншісі көбінесе назардан тыс қалады. Бұл күрделі жазықтықтың квадраттық кеңістік ретіндегі ерекше жақтары Кейли-Диксон процесі арқылы өрісте алгебра құру кезінде пайда болады. Бұл процедура кез келген өріске қолданылуы мүмкін, ал R және C өрістері үшін әртүрлі нәтижелер алынады: R бастапқы өріс болғанда, C квадраттық формамен құрылады, бірақ процесс C және , бастапқы өрістерінен де басталуы мүмкін, және бұл жағдайда R-ден туындағандардан өзгеше алгебралар пайда болады. Қай жағдайда болса да, құрылған алгебралар композициялық алгебралар болып табылады; осы жағдайда күрделі жазықтық екі ерекше композициялық алгебраның нүктелік жиыны болып табылады.

"Комплексті жазықтық" сөзінің басқа мағыналары

Осы мақаланың алдыңғы бөлімдері күрделі сандарды геометриялық түрде бейнелеу арқылы күрделі жазықтықты қарастырады. "Күрделі жазықтық" терминінің қолданылуы ұзақ және математикалық тұрғыдан бай тарихқа ие болғанымен, бұл "күрделі жазықтық" деп сипатталатын жалғыз математикалық ұғым емес. Кемінде үш қосымша мүмкіндік бар. Екі өлшемді күрделі векторлық кеңістік, яғни координаттары күрделі сандардан тұратын екі өлшемді векторлық кеңістік, "күрделі жазықтық" болып табылады. Сондай-ақ қараңыз: (1 + 1) өлшемді Минковский кеңістігі, сонымен қатар бөлінген күрделі жазықтық деп те аталады, алгебралық бөлінген күрделі сандарды Картезиан жазықтығындағы (x, y) нүктесімен байланыстыруға оңай болатын екі нақты компонентке бөлуге болады, бұл да "күрделі жазықтық" болып саналады. Нақты сандардағы қос сандар жиынын да Картезиан жазықтығының (x, y) нүктелерімен сәйкестіруге болады, бұл "күрделі жазықтық"тың тағы бір мысалы.

Пайдаланылған әдебиеттер

"Челси" баспасында қайта басылды (1973 ж.).