Кіріспе

1893–97 жылдардағы АҚШ-тағы қаржы дағдарысы

1893 жылғы үрей (паника) – 1893 жылы басталып, 1897 жылы аяқталған АҚШ-тағы экономикалық төмендеу. Ол экономиканың барлық саласына терең әсер етті және 1896 жылғы саяси қайта құру мен Уильям МакКинлидің президент болуына әкелген саяси дүрбелең тудырды.

Себептер

1893 жылғы үрейдің көптеген себептері бар, олардың бірі Аргентинаға сілтеме жасайды; Аргентинаның агенттік банкі Baring Brothers инвестицияларды ынталандырды. Алайда, 1890 жылы бидай өнімінің нашарлауы және Буэнос-Айрестегі сәтсіз төңкеріс одан әрі инвестицияларды тоқтатты. Сонымен қатар, Оңтүстік Африка мен Австралиядағы жылжымайтын мүліктерге жасалған спекуляциялар да құлдырады. Еуропалық инвесторлар бұл проблемалардың таралуы мүмкін деп уайымдағандықтан, АҚШ қазынасына алтынға шабуыл жасады. Алтын ақшадан құндырақ деп есептелді; адамдар болашаққа қатысты күмәнданып, алтынды жинап, қағаз ақшадан бас тартты. 1870 және 1880 жылдардағы «Алтын ғасыр» кезінде АҚШ экономикалық өсім мен кеңдеуді бастан өткерді, бірақ бұл кеңдеудің көп бөлігі халықаралық тауар бағаларының жоғары деңгейіне байланысты болды. Халықаралық инвестициялармен байланысты проблемаларды ушықтыра түскендей, 1893 жылы бидай бағасы күрт төмендеді. Қиындықтардың бірінші айқын белгілерінің бірі 1893 жылғы 20 ақпанда, АҚШ президенті Гровер Кливлендтің қызметке кірісуіне он екі күн бұрын, Филадельфия және Рединг темір жолы үшін қабылдаушылар тағайындалған кезде байқалды, ол өте көп қарызға батқан еді. Қызметке кіріскеннен кейін Кливленд қазынашылық дағдарысымен тікелей айналысты және Конгрессті Шерман күмісін сатып алу туралы заңды жоюға сәтті көндірді, ол экономикалық дағдарысқа басты жауапкер деп саналды. Экономиканың жағдайына алаңдаған адамдар банктерден ақшаларын алып қашуға асықты, бұл банктерге шабуылға себеп болды. Кредиттік тартылыс экономика бойынша тарады. Лондондағы қаржылық үрей және континенттік Еуропадағы сауданың төмендеуі шетелдік инвесторларды алтынмен қамтамасыз етілген американдық қаражат алу үшін американдық акцияларды сатуға мәжбүр етті. Президент Бенджамин Харрисонның экономикалық саясаты дағдарысқа ықпал еткен фактор ретінде сипатталды.

Популистер

Халық партиясы, сонымен қатар "популистерлер" деп те аталады, Америка Құрама Штаттарындағы аграрлық популистік саяси партия болды. 1892 жылдан 1896 жылға дейін американдық саясатта солшыл күш ретінде маңызды рөл атқарды. Ол Батыс және Оңтүстік аймақтарындағы наразы шаруалардың қолдауын алды. Капитализмді, әсіресе банктер мен теміржолдарды қатаң сынады және еңбек қозғалысымен одақтасты. 1891 жылы популистік қозғалыстың нәтижесінде құрылған Халық партиясы 1892 жылғы президенттік сайлауда ең жоғары деңгейге жетті, онда Джеймс Б. Уивер мен Джеймс Г. Филдтен тұратын кандидаттық тізімі халықтың 8,5% дауысын алып, бес штатты жеңіп алды (Колорадо, Айдахо, Канзас, Невада және Солтүстік Дакота), ал 1894 жылғы Өкілдер палатасы сайлауында тоғыз орынға ие болды. Оңтүстікте (әсіресе Солтүстік Каролина, Алабама және Техас штаттары) кедей ақ мақта дақылдары мен жазық далалық штаттардағы (әсіресе Канзас және Небраска штаттары) бидай өсірушілердің коалициясы негізінде құрылған популистер аграризмнің радикалды түрін және элиталарға, қалаларға, банктерге, теміржолдарға және алтынға деген қарсылықты білдірді.

Күміс

1890 жылдардағы жұмыссыздық деңгейі (көрсеткіштер 100 адамға шаққанда) Жыл Лебергот Ромер 1890 4.0 4.0 1891 5.4 4.8 1892 3.0 3.7 1893 11.7 8.1 1894 18.4 12.3 1895 13.7 11.1 1896 14.5 12.0 1897 14.5 12.4 1898 12.4 11.6 1899 6.5 8.7 1900 5.0 5.0 "Еркін күміс" қозғалысы фермерлік және кеншілік мүдделердің бірігуінен туындады. Фермерлер экономиканы жақсартып, дефляцияны тоқтатуға ұмтылды, себебі дефляция оларды доллардың құны өсіп келе жатқанда қарыздарын төлеуге мәжбүр етіп отырды. Кеншілер күмісті орталық ақша соғу мекемесіне тәуелділіксіз тікелей ақшаға айналдыру құқығын іздеді. 1890 жылғы Шерман күмісін сатып алу туралы заң, "Еркін күміс" қозғалысының мақсаттарына толыққанды жете алмаса да, АҚШ үкіметін 1878 жылғы Блэнд-Эллисон заңымен белгіленген қажеттіліктерден асып түсетін күмістің миллиондаған унцияларын сатып алуға міндеттеді (бұл күмістің бағасын көтеріп, күміс кеншілерін қуантты). Адамдар күміс банкноттарын алтынға айырбастауға тырысты. Соңында, федералдық резервтердегі алтынның ең төменгі мөлшеріне қол жеткізілді және АҚШ банкноттарын алтынға сәтті айырбастау мүмкін болмай қалды. Осыдан кейін банктер тізбесі банкротқа ұшырады, ал Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы, Орталық Тынық мұхиты темір жолы және Атчисон, Топека және Санта-Фе темір жолы құлдырады. Бұған көптеген басқа компаниялардың банкроттығы ілесушілік етті; барлығы 15 000-нан астам компания және 500 банк, олардың көпшілігі Батыста, құлдырады. Жоғары бағалаулар бойынша, дағдарыстың шыңында жұмыс күшінің 17-19% жұмыссыз қалды. Жұмыссыздықтың күрт өсуі, банкрот болған банктерде сақталған өмірлік жинақтардың жоғалтылуы, бұрынғыдағы тұрақты орта таптың ипотекалық міндеттемелерін орындауға шамасы келмейтін жағдайға әкелді. Осының салдарынан көптеген адамдар жақында салынған үйлерінен кетуге мәжбүр болды.

Әсерлер

Қауіп-қуаңның салдарынан акциялар бағасы төмендеді. 500 банк жабылып, 15 мың кәсіпорын банкротқа ұшырады, көптеген шаруашылықтар қызметін тоқтатты. Пенсильвания штатында жұмыссыздық деңгейі 25%, Нью-Йоркте 35%, Мичиган штатында 43% жетті. Мұқтаждарды тамақтандыру үшін халықтық асханалар ашылды. Аштыққа қарсы күрескен адамдар отындық ағаш кесіп, тас сындырып, ине-жіппен қолмен киім тігіп, оның орнына тамақ алды. Кейбір жағдайларда әйелдер отбасын асырау үшін проституцияға баруға мәжбүр болды. Детройт халқына көмектесу үшін қала әкімі Хазен С. Пингри «Картофельдік жоспар» атты қоғамдық бақшалар құру жобасын бастады. Президент Гровер Кливленд осы экономикалық дағдарысқа кінәлі деп айыпталды. АҚШ қазынасындағы алтын қоры қауіпті деңгейге түсті. Бұл президент Кливлендті Уолл-стрит банкирі Дж. П. Морган мен Англияның Ротшильд банктік үйінен Морган-Белмонт синдикаты арқылы 65 миллион доллар алтын қарызға алуға мәжбүр етті. Оның партиясы 1894 жылғы сайлауда ауыр жеңіліске ұшырады, себебі экономиканың құлдырауы мен Пулман жұмысшыларының ереуілін қатыгездықпен басуына кінә тағылды. 1896 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін демократтар 1910 жылға дейін Федералды үкіметтің ешбір тармағын қайта бақылауға алмады. Көпке айтылмаған бір салдары – «Сүйіспеншілік каналы» апаты. Бұрын «Сүйіспеншілік каналына» инвестиция салуға ниеттенгендер одан бас тарды, нәтижесінде құрылысы тоқтатылды. Соңында канал үлкен улы қалдықтар жиналатын орынға айналды, бұл қоршаған ортаға ауыр зиян келтірді. «Сүйіспеншілік каналы» экологиялық ластану мен құлдырау символы болып қала береді.

Теңіз қатынасы

1893 жылғы экономикалық дағдарыс теміржол және теңіз тасымалы салаларының көптеген жақтарына әсер етті. Ол кемелер мен вагондарды сатып алуды тоқтатты және тасымалдау тарифтерін төмендетті.

1893 жылғы үрейден кейін темір жол инвестицияларының ауытқуы

1894 жылы инвесторлардың акциялардан тұрақты кіріс беретін облигацияларға ауысуының жаман белгісі темір жолдардың корпоративтік қаржылық саясатында көрінді – олар локомотивтер мен вагондарды сатып алуды азайтты. Темір жол желісінің кеңеюі, соның ішінде капиталдық шығындар 1895 жылы қайта өсті, бірақ 1897 жылы кезекті экономикалық дағдарыс кезінде бәсеңдеді.

Қабылдаушылық

1893 жылы АҚШ-тағы темір жолдың жалпы ұзындығы 176 803,6 мильді құрады. 1894 және 1895 жылдары темір жол желісі тек 4196,4 мильге ұзартылды, бірақ 1878 жылдан 1896 жылға дейін 100 000 миль темір жол салынды. 1893 жылы, паникадан кейінгі жылда, барлық темір жолдың ширегі банкроттыққа берілді. АҚШ Халық санағы осы құндылықты шамамен 1,8 миллиард долларға бағалады (инфляцияға түзетілмеген), бұл 1876 мен 1910 жылдар аралығында тіркелген ең ірі сома. Бұл көрсеткіш 1884 жылғы ең жақын көрсеткіштен 1 миллиард доллардан астам (инфляцияға түзетілмеген) болды.

Пуллманның соққысы

1894 жылы АҚШ әскері Чикагодағы ереуіл кезінде мүліктің зардап шегуіне жол бермес үшін араласты. Пуллман ереуілі Чикагодағы Пуллман компаниясында басталды, себебі Пуллман 1893 жылғы экономикалық дағдарыстың күшеюіне байланысты компаниялық қаладағы жалдау ақысын төмендетуге немесе жұмысшылардың жалақысын көтеруге келіспеді. Пуллман компаниясы пойыз вагондары шығаратын компания болғандықтан, бұл жылжымалы құрам алу қиындығын одан әрі күшейтті.

Америка саудагерлерінің тоннажы

Құрама Штаттардың теңіз өнеркәсібі 1893 жылғы үрейдің әсерінен құтылмады. АҚШ-тың 1888 және 1893 жылдар аралығында халық санағы бойынша өлшенген "шетелдік және жағалау саудасы мен балық шаруашылығында" пайдаланылған жалпы тіркелген сауда кемелерінің тоннажы шамамен 2,74%-ға өсті. 1894 жылы АҚШ-тың жалпы тоннажы 2,9%-ға, ал 1895 жылы 1,03%-ға азайды.

Ақындар

1894 жылы теміржол арқылы бидай бір бушелінің бағасы 1893 жылғы 14,70 центтен 12,88 центке дейін төмендеді. Бұл көрсеткіштің төмендеуі жалғасты, 1901 жылы 9,92 центке жетіп, 1898 мен 1910 жылдар аралығында 12 центтің үстіне көтерілген жоқ. 1890 жылдардағы төлемдер балансының үнемі тапшылығы, Қазынашылықтың алтын қорын азайтып, АҚШ алтын стандартынан бас тартады деген алаңдаушылықты тудырды, бұл отандық және шетелдік инвесторлардың наразылығына себеп болды. Бұл одан әрі алтынды қайтарып алуға және облигацияларды сатуға алып келді, бұл тапшылықты ушықтырды. 1895 жылдың 2 ақпанына дейін Қазынашылықтың алтын қоры шамамен 42 миллион долларға дейін төмендеді, бұл 1875 жылғы қайта жаңарту заңында белгіленген 100 миллион доллардан әлдеқайда төмен еді. Облигациялар шығару және заңды төлем құралы ретінде қолданылатын ақшаның құнын төмендету арқылы қорды қайта толықтыру бойынша бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін, Қазынашылық заңды төлем құралының алтынға айырбасталуын сақтауға үкіметтің қабілетіне сенімділікті қайта жандандыру үшін Морган-Белмонт синдикатымен келісімге келді. Синдикат мүшелерінің толық тізімі жарияланбады, бірақ келісімшартта Дрексел, Морган және компаниясы, А. Белмонт және компаниясы, Дж. С. Морган және компаниясы, сондай-ақ Н. М. Ротшильд және ұлдары көрсетілген. Синдикат алтынды қорыту зауыттарынан сатып алу, мүшелерін алтынмен қазына облигацияларын сатып алуға көндіру, облигациялар мен теміржол бағалы қағаздарына инвесторлардың сенімін арттыру және мүшелерді және алтын экспорттаушы компанияларды шетелге "алтын жібермеуге" көндіру арқылы капитал ағынына бейресми бақылау жасау арқылы өз мақсаттарына жетті.

Қазіргі заманғы көздер

Американдық жылдық энциклопедия 1894 (1895) онлайн
Баум, Лайман Франк және В. В. Денслоу. "Оздың керемет сиқыршысы" (1900); "Оздың керемет сиқыршысы" атты шығарманың саяси интерпретацияларын қараңыз.
Брайс, Ллойд Стивенс және Джеймс Дж. Уэйт. "Темір жол мәселесі". Солтүстік Америка шолуы 164 (1897 ж. наурыз): 327–48. Корнелл университетінің MOA онлайн архиві.
Кливленд, Фредерик А. "Америкалық саяси және әлеуметтік ғылымдар академиясының жылнамалары" 13 (1899 ж. қаңтар): 31–56 JSTOR-да.
Клоссон, Карлос С. кіші. "Америкалық қалалардағы жұмыссыздар". Экономиканың тоқсандық журналы, 8 том, 2 нөмір (1894 ж. қаңтар): 168–217 JSTOR-да; 8 том, 4 нөмір (1894 ж. шілде): 443–77 JSTOR-да.
Фишер, Уиллард. "‘Койн’ және оның сыншылары". Экономиканың тоқсандық журналы 10 (1896 ж. қаңтар): 187–208 JSTOR-да.
Харви, Уильям Х. Койннің қаржы мектебі (1894), 1963 (Ричард Хофстадтердің кіріспесі). Онлайн бірінші басылым.
Нойес, Александр Дана. "Банктер және паника", Саяси ғылым тоқсандығы 9 (1894 ж. наурыз): 12–28 JSTOR-да.
Шоу, Альберт. "Америкалық қалалардағы жұмыссыздарға көмек", Шолулар шолуы 9 (1894 ж. қаңтар және ақпан): 29–37, 179–91.
Стивенс, Альберт Кларк. "АҚШ-тағы 1893 жылғы паника құбылысының талдауы", Экономиканың тоқсандық журналы 8 (1894 ж. қаңтар): 117–48 JSTOR-да.

Екіншілік көздер

Барнс, Джеймс А. Джон Г. Карлайл: Қаржылық мемлекет қайраткері (1931). Дестер, Честер МакАртур. Американдық радикализм, 1865–1901 (1966). Дьюи, Дэвис Рич. АҚШ-тың қаржылық тарихы (1903). Онлайн. Дигге, Ранжит С. ред. Тарихшының «Оз ғалыбы»: Л. Франк Баумның классикалық туындысын саяси және ақша-несие аллегориясы ретінде қарастыру (2002). Дольфман, Джозеф Гарри. Америка цивилизациясындағы экономикалық ой (1949). 3-том. Фолкнер, Харольд Андервуд. Саясат, реформа және кеңею, 1890–1900 (1959). Федер, Лия Ханна. Депрессия кезеңдеріндегі жұмыссыздыққа жәрдем көрсету, 1857–1920 (1926). Фридман, Милтон және Анна Джейкобсон Шварц. АҚШ-тың ақша-несие тарихы, 1867–1960 (1963). Харпин, Уильям Д. Алдыңғы жабдықтан бас бетке дейін: Маккинли мен Брайан 1896 жылғы президенттік сайлауда (2006) үзінді және мәтіндік іздеу.

Хоффман, Чарльз. Тоқсан жылдардың депрессиясы: экономикалық тарих (1970). Дженсен, Ричард. Орта Батысты жеңіп алу: 1888–1896 (1971). Джозефсон, Мэтью. «Тонаушы барондар» Нью-Йорк: Харкорт Брейс Йованович (1990). Киркленд, Эдвард Чейз. Өнеркәсіптің дамуы, 1860–1897 (1961). Лаук, Уильям Джетт. 1893 жылғы паниканың себептері (1907). Онлайн. Линдси, Алмонт. Пуллман ереуілі (1942). Невинс, Аллан. Гровер Кливленд: Батылдықтың зерттелуі. 1932, Пулитцер сыйлығы. Риттер, Гретчен. Алтын іздеушілер мен жасыл долларлар: монополияға қарсы дәстүр және Америкадағы қаржы саясаты (1997).

Швантес, Карлос А. Коксей армиясы: Американдық саяхат (1985). Шеннон, Фред Альберт. Шаруаның соңғы шекарасы: Ауыл шаруашылығы, 1860–1897 (1945). Стилс, Дуглас және Дэвид О. Уиттен. Үмітсіздікке ұшыраған демократия: 1893 жылғы депрессия (1998). Строуз, Жан. Морган: Америкалық қаржыгер (1999). Уайт, Джеральд Т. АҚШ және 1893 жылдан кейін қалпына келтіру мәселесі (1982). Уиттен, Дэвид. EH.NET мақаласы 1893 жылғы депрессия туралы. Уикер, Элмус. Алтын ғасырдағы банк паникасы (Кембридж университетінің баспасы, 2006) мазмұны.