Кіріспе
Азия этносы. Дай халқы (бирман тілінде: ရှမ်းလူမျိုး; ; ; тай тілінде: ไท; , ; , ; ) — Қытайдың Юньнань провинциясының Сишуанбанна Дай автономиялық ауданында және Дехонг Дай және Цзиньпо автономиялық ауданында тұратын тай тілінде сөйлейтін бірнеше этностық топтар. Дай халқы Қытай Халық Республикасының ресми түрде таныған 56 этносының бірі болып табылады. Бұдан әрі, термин Лаос, Вьетнам, Таиланд және Мьянмадағы топтарға да қолданылуы мүмкін, егер «Дай» термині Tai Yai, Lue, Chinese Shan, Tai Dam, Tai Khao немесе жалпы тай тілінде сөйлейтін топтарды білдірсе. Басқа атаулар үшін төмендегі кестеге қараңыз.
The Dai people (Burmese: ရှမ်းလူမျိုး; ; ; ไท; , ; , ; ) are several Tai speaking ethnic groups living in the Xishuangbanna Dai Autonomous Prefecture and the Dehong Dai and Jingpo Autonomous Prefecture of China's Yunnan Province. The Dai people form one of the 56 ethnic groups officially recognized by the People's Republic of China. By extension, the term can apply to groups in Laos, Vietnam, Thailand and Myanmar when Dai is used to mean specifically Tai Yai, Lue, Chinese Shan, Tai Dam, Tai Khao or even Tai in general. For other names, see the table below.
Атаудың түсініксіздігі
Дай халқы Лаос пен Таиландта көпшілікті құрайтын Шан, Лао және Тай халықтарымен тығыз байланысты, ал Мьянмада азшылықты құрайды. Бастапқыда Тай немесе Дай қазіргі Юньнань провинциясында саяси шатасу мен соғыстар, Тан және Сун әулеттерінің соңындағы солтүстіктегі жағдайлар мен түрлі көшпелі халықтардың ықпалынан кейін, бірігіп өмір сүрді. Кейбіреулері оңтүстікке қарай, қазіргі Лаос пен Таиландқа көшіп кетті. Қытайдағы көптеген басқа ресми танылған этникалық топтар сияқты (Гаошань мен Яоға қараңыз), Дай термині, кем дегенде қытай тілінде қолданылғанда, жалпылама термин болып табылады және Тай тілдерінде оған тікелей баламасы жоқ. Тай тілдерінде «Тай халықтары жалпы» (мысалы, Тай Лью: Бұл термин барлық Дай халықтарын білдіреді, бірақ Чжуанды қамтымайды) және «Қытайдағы Тай халықтары» (мысалы, ชาวไทในจีน) сияқты жалпылама терминдер бар, олардың екеуі де Чжуанды қамтиды. Бұл қытай және нақты терминдердегі айырмашылыққа қарамастан, төмендегі кестеде көрсетілгендей. Сондықтан, Дай сөзі, жоғарыда аталған Яо сияқты, хан қытай мәдени түсінігі болып табылады, ол қазір ағылшын, француз және неміс тілдері сияқты басқа тілдерге де қабылданды (осыған қатысты Уикипедияны қараңыз). Тай тіліндегі шешім ретінде, ағылшын тіліндегідей, Тай Лью термині басқа топтарға сілтеме жасағанына қарамастан, Дай мағынасында қолданылуы мүмкін. Себебі екі негізгі топтың атауы бірдей, екеуі де «Солтүстік Тай» дегенді білдіреді (lue және nüa сөздері туыс). Қытай мемлекеті оларды бір халық ретінде ресми түрде таныса да, бұл Тай халықтары бірнеше ерекше мәдени және тілдік топтарды құрайды. Дай тілінің екі негізгі түрі – Дай Лью (Сибсонгбанна Дай) және Дай Нуа (Дайхонг Дай); Дай тілінің басқа екі жазба түрі – Тай Понг және Тай Дам. Олардың барлығы Тай тілдеріне жатады, бұл Тай, Лао және Чжуан тілдерін қамтитын туысқан тілдер тобы және Тай-Кадай тілдер отбасының бір бөлігі. Тай-Кадай тілдер отбасының әртүрлі тілдері Үндістанның Ассам штатынан Қытайдың Хайнань және Гуйчжоу аймандарына дейін таралған. Дай халқы өздерінің дәстүрлі дінін, сондай-ақ Тхеравада буддизмін ұстанады және басқа Тай тілінде сөйлейтін халықтарға және кеңінен, Мьянма, Камбоджа және Шри-Ланканың туыс емес басым этникалық топтарына ұқсас әдет-ғұрыптар мен мерекелерді (мысалы, Сонгкран) сақтайды. Олар Қытайда Тхеравада буддизмінің мектебін номиналды түрде сақтайтын сирек туған халықтардың бірі. Қытайдағы Тай термині кейде «Дай» ұлтына кіретін көптеген адамдардың басым бөлігі Тай тілдерінде (яғни Оңтүстік-Батыс Тай тілдерінде) сөйлейтінін көрсету үшін қолданылады. Кейбіреулер Юньнаньда тұратын синизацияланған Тай халқына қатысты Дайзуриан терминін қолданады. Бұл термин қытай терминінен алынған – 傣族人; пиньинь: Dǎizúrén, ол Шан тілінде တႆးၸူး taj4 tsuu4 деп аударылады, яғни «бірлескен/қауымдасқан Тайлар».
Ерте кезең
109 ж.б. Хан әулеті Идің оңтүстік-батысында (қазіргі Юньнань, Сычуань және Гуйчжоу аймақтарының бір бөлігі) Ижоу префектурасын құрды. Он екінші ғасырда Дай (осы кезеңде Дай Льюэ немесе Тай Льюэ деп аталды) Сипсонг Паннада (қазіргі Шишуанбанна) Цзиньхун Алтын зал патшалығын құрды. Цзиньхун осы патшалықтың астанасы болды. Патшалықтың халқы бір миллионнан асты және жергілікті жазбалар бойынша қытайларды өздерінің жоғары билігі ретінде мойындады. Патша саяси және экономикалық билікке ие болды және жердің көп бөлігі мен жергілікті су жүйесін бақылады.
Юань және Мин дәуірі
Юань династиясы кезінде Дай халқы Юньнаньға (жақында моңғолдар басып алған) бағынышты болды. Аймақтың аз ұлт өкілдерінен мұрагерлік басшылар билік тарапынан тағайындалды. Бұл жүйе Мин әулеті тұсында да сақталды, ал сол кездегі феодалдық жүйелер иелерге өздерінің әскері, түрмелері және соттарымен қатар саяси билікті орнатуға мүмкіндік берді. Дегенмен, кейбір Дай қауымдастықтарының таптық құрылымы, саяси жүйесі және жер иелігі басқа топтардан едәуір өзгешеліктерге ие болды. Сондай-ақ, Мин әулеті кезінде сегіз Дай туси (әмірлер) аймақты өздерінің экономикалық және саяси билігімен басқарды.
Цин және қазіргі Қытай
Цинь әулеті Юань және Мин жүйелерін сақтап қалды, бірақ кейбір өзгерістер енгізді. Цинь аймақта зор экономикалық күшке ие болды және тікелей қадағалау мен бақылау үшін шенеуніктерді үнемі жіберіп тұрды. Бұл толыққанды қалыптасқан жүйе 1953 жылы ғана Қытай үкіметімен толығымен алмастырылды. 1953 жыл Цзиньгун мемлекетінен бері билік құрған ежелгі патшалық әулеттің аяқталуын да білдірді. Соңғы патша, Чао Хмоам Гам Ле (қытайша Дао Шисун), кейін Шишуанбанна префектурасының орынбасары болды. Өте жақында ғана әрбір Дай ауылында кем дегенде бір будда ғибадатханасы болды, ал ірі ауылдарда екі-бес ғибадатхана болды. Олардың көптеген будда ғибадатханалары Мәдени революция кезінде қиратылды.
Әдебиет және ғылым
Дай халқы тарихи түрде астрономия және әдебиет саласындағы бай мұраға ие. Дайлардың 638 жылдан басталатын өз күнтізбесі бар, және күн мен ай тұтылуларын есептеуге арналған көптеген астрономиялық кітаптары сақталған (көбісі дай жазуымен жазылған). Тарихи құжаттар, аңыздар, әңгімелер, өлеңдер, нақыл сөздер және балаларға арналған әңгімелер де көптеп кездеседі.
Тұрғын үйлер
Дәстүрлі дай ауылдары көбінесе өзендер мен ағындарға жақын бамбук жазықтарында орналасқан. Дай үйлері әдетте қадауларға тігіліп салынады, ал кейбіреулері шаршы пішіндес. Аз ғана үйлер екі қабатты болып келеді, жоғарғы қабаты тұрғын үй, ал төменгі қабаты қойма ретінде пайдаланылады. Төменгі қабат кейде қабырғасыз болады.
Экономика
Субтропиктік аймақта өмір сүрудің нәтижесінде көптеген дай халқының күнкөрісі күріш, кофе, каучук, шай, қант және түрлі жеміс-жидектерді өсіру мен пайдаланудан тұрады. Дайлардың қолөнер саласы да жоғары деңгейде дамыған, оған тоқу, май сығу, шарап жасау және бамбуктан бұйымдар жасау кіреді. 1980 жылдардан бері Дзинхоң мен Маншиде әуежайлар салынуының арқасында туризм Xishuangbanna-дағы дай халқы үшін табыс көзіне айналды. Аймақтағы инфрақұрылымның және тұрмыс деңгейінің жақсаруы дай халқының басқа ұлт өкілдеріне қарағанда Қытай экономикасына жақсырақ сіңуіне мүмкіндік берді.
Неке және әйелдердің рөлі
Тарихи тұрғыдан алғанда, неке көбінесе ұқсас әлеуметтік немесе экономикалық жағдайға ие адамдардың арасында жасалған, ал әміршілер арасында көп әйел алу кең таралған. Дай қоғамы дәстүрлі түрде патриархалды болған, әйелдердің мәртебесі төмен болған және олар мүлікті мұраға алмаған. Қыздар (7-8 жастан бастап) кіші балаларға қарау және шаруашылық жұмыстарын атқарумен жүктелген. Олар үлкейген кезде, күріш далаларында арамшөптерді жою, егін жинау, егін салу сияқты жұмыстар да олардың міндеттеріне кірген. Бүгінде Дай әйелдері мен жастары бұрынғыдан гөрі көбірек еркіндікке ие, ал білімі бар әйелдердің кейбіреулері оқытушы немесе медбике сияқты кәсіби салаларда жұмыс істеп жатыр.