Кіріспе

Жоғары өнімді ауыл шаруашылығы аймағы – мәдени/саяси ұғым.

Елдің немесе аймақтың астық себеті – топырағының құнарлылығы және/немесе тиімді климатының арқасында бидай немесе басқа да дәнді дақылдардың көп көлемін өндіретін аймақ. Күріш алабы – Оңтүстік-Шығыс Азияны білдіретін ұқсас термин; Калифорнияның Салинас аңғары кейде Американың салат алабы деп аталады. Мұндай аймақтар қатыгез саяси даулардың ошағы болуы мүмкін, тіпті олар толыққанды әскери қақтығыстарға дейін жетеді. Астық себеттері әлемдік тағамдық жүйеде маңызды рөл атқарады, өйткені олар әлемдік тағам өндірісін бірнеше елде, ал Үндістан сияқты елдерде – шағын географиялық аймақтарда шоғырландырады. Климаттың өзгеруі әлемдегі ауа райының тұрақсыздығын арттырып, бірнеше астық себетінің бір уақытта құлау мүмкіндігін күрт арттырады.

Классикалық антикалық

Сицилия мен Африка провинциясы Рим Республикасының астық қамтушысы болып саналды. Кейіннен, императорлық дәуірде, Испания (әсіресе, Бетика) «Римнің нан қамбасы» деп есептелді. Страбон «Турдетания керемет құнарлы, барлық түрлі жемістерге толы және өте мол өнім береді» десе, Египет провинциясымен бірге олар белгілі әлемдегі ең өнімді аймақтар екенін айтады. Қырым грек қала-мемлекеттеріне, әсіресе Афинаға көп мөлшерде астық жеткізетін маңызды көз болды.

Африка

Оңтүстік Африкадағы Фри-Стейт провинциясы бидай, күнбағыс және жүгері егістіктерінің көптігіне байланысты елдің астық қамбасы деп есептеледі. Батыс Кейп аймағындағы Оверберг өңірі де ірі бидай далалары мен жеміс-жидек өсіруімен байланысты Оңтүстік Африканың астық қамбасы ретінде белгілі. Бұрын Родезия деп аталған Зимбабве 2000 жылға дейін Африканың астық қамбасы ретінде танымал болды, бидай, темекі және жүгеріні кеңінен, әсіресе басқа африкалық елдерге экспорттады. Бірақ бүгінде Зимбабве Батыс әлемінен азық-түлік импорттаушы елге айналды. Зимбабве Африканың астық қамбасы болды ма, жоқ па деген пікірталас бар, себебі 55 жыл бойы Зимбабве континенттегі жүгері өндірісінің 10% көрсеткішіне жеткен емес. 1960 жылдан 1980 жылға дейін ол Кенияның көрсеткішінен 6% төмен, ал Нигериямен шамалас болды.

Марокко

Морокко тарихының көп бөлігінде негізгі экономикалық жүйе көшпенді шаруашылық болғандықтан, «астық қоржыны» деп аталатын бір аймақты анықтау қиын. Барлық аймақтар өздерінің және малдарының тамақтануы үшін бидай мен арпа өндірді. 19-шы ғасырдың екінші жартысында еуропалық сауданың енуімен, Морокко уламалардың (діни элитаның) қарсылығына қарамастан, Еуропаға бидай экспорттауды бастады. Шауя және Дуккала жазықтары экспортқа бидайдың ең маңызды жеткізушілеріне айналды, бұл олардың теңіз жағасына жақын орналасқандығымен түсіндіріледі. Касабланка және Феддала порттары, қазіргі Мохаммедия, Шауя жазығын, ал Мазаган порты Дуккала аймағын қамтамасыз етті. Морокко тәуелсіздік алғаннан кейін Дуккала ауыл шаруашылығы суаруға көшті, сондықтан бидай егілген жер көлемі азайды, ал Шауя өзінің қара топырағы – «тирс» және салыстырмалы түрде мол жауын-шашыны (орташа 400 мм/жыл) арқасында маңызды бидай өндіруші аймақ статусын сақтап қалды.

Азия

Баттамбанг провинциясы Камбоджаның күріш табағы деп аталды, себебі аймақтың құнарлы далалары бар. Қытайдың Сычуань провинциясы тарихи түрде "молшылық провинциясы" (魚米之鄕) деп белгілі болған. Сары өзен мен Янцзы өзенінің жағалауларындағы Хэнань, Оңтүстік Цзянсу және Чжэцзян сияқты аймақтар да құнарлылығымен танымал. Солтүстік-шығыс Қытай (ресми түрде Хэйлунцзян, Цзилинь және Ляонин провинциялары), әсіресе суық солтүстік аймақ, 19-шы ғасырдың соңында ханьқытайларының аймаққа жаппай көшіп келуінен бұрын халық азаттығына байланысты "Ұлы Солтүстік Даласы" (北大荒) деп аталды. Алайда, жапондық оккупация кезінде және Маньчжукуо марионеттік мемлекетінің кезінде, жапон әскерін азықтандыру үшін шаруашылық өнімділігі арта түсті. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, 20-шы ғасырдың екінші жартысында көші-қон мен халық санының өсуі жалғасты. Аймақтың құнарлы қара топырағында интенсивті шаруашылық жүргізіледі, Солтүстік-шығыс "Ұлы Солтүстік Астық Қоймасына" (北大仓) айналды, ол жергілікті тұтынуға қажетті өнімнен әлдеқайда көп өндіреді. Үндістанның Уттар-Прадеш және Пенджаб, сондай-ақ Харьяна штаттары елдің нан себеті саналады. Батыс Бенгалия, Уттар-Прадеш және Андхра-Прадеш, сондай-ақ Телангана штаттары Үндістанның "күріш табағы" деп аталады. Индонезиядағы Ява жазықтары Индонезияның күріш табағы болып саналады. Оңтүстік Кореядағы Хонам аймағы, көбінесе Чолла провинциясымен анықталады, Корей түбегінің біртұтас тарихы бойында және бүгінде елдің нан себеті саналады, себебі оның ауылшаруашылық маңыздылығы және географиялық құнарлылығы зор. Атап айтқанда, аймақта әйгілі Чонджу бибимбабының отаны орналасқан. Солтүстік Кореядағы Хванхэ провинциясымен шектелген жазықтар географиялық маңыздылығына байланысты елдің астық себеті болып саналады. Малайзиядағы Кедах күріш өндірісінің шамамен жартысын қамтамасыз ететін Малайзияның күріш табағы болып саналады. 2008 жылы Кедах үкіметі күріш өсіру саласын қорғау үшін күріш алқаптарын тұрғын үй және өнеркәсіптік мақсаттарға ауыстыруға тыйым салды. Мьянмадағы Иравади дельтасы, елдің тұрақсыз саяси жағдайы сияқты түрлі себептерге байланысты өндіріс төмендегенге дейін, аймақтағы күріштің маңызды көзі болды. Пәкістанның Пәнджаб провинциясы Пәкістанның нан себеті болып саналады. Филиппиндегі Лусон аралында орналасқан Нуэва-Эсия провинциясы күріш өндірісіне арналған кең алқаптарының арқасында Филиппиннің күріш қоймасы деп есептеледі. Минданао аралы елдің азық-түлік себеті деп танылады. Сирияның солтүстік-батысындағы Әл-Жазира аймағы және оның Эвфрат бассейні бидайдың молдығына байланысты елдің астық себеті болып саналады. Таиландтағы Чао-Прая дельтасы Таиландтың күріш табағы болып саналады. Вьетнамдағы Меконг дельтасы елдің күріш табағы болып саналады.

Еуропа

Мемлекеттік егін қоймасы / Астық себеті

Болгария Солтүстік-Шығыстағы Дунай мен Қара теңіз арасындағы құнарлы жазық аймағы Оңтүстік Добруджаны елдің астық себеті деп санайды.

Кипр Астанасы Никосияны қоршап тұрған Месаория жазығы ұзақ жылдар бойы аралдың астық қоймасы болып келген.

Финляндия Оңтүстік-Батыс Финляндия және Уусимаа аймақтары оңтүстік орналасқандықтан континенттік Финляндиядағы ең жылы климаттық жағдайлар мен құнарлы топыраққа ие, осылайша Финляндияның астық себеттеріне айналған.

Франция Бюс жазығы Францияның астық себеті саналады.

Германия Шығыс Пруссия Германияның астық себеті болып саналды.

Венгрия Венгрия жазығы көп мөлшерде дәнді дақылдар мен жүгері өндіреді. 20 ғасырдың басында Еуропаның жүгері өндірісінің 34% және ұн өндірісінің 11% Венгрияда өсірілді.

Ирландия Ирландияның шығыс жартысы елдің дәстүрлі астық себеті болып табылады, ал батыс бөлігі жайылым ретінде пайдаланылады. 18 және 19 ғасырдың басында Ирландия Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің астықпен қамтамасыз етушісі болды, ирланд астығы Британияның өнеркәсіптік қалаларын азықтандырды, ал ирланд шаруалары картоппен күн көріп отырды. Бұл 1840 жылдардағы Ұлы ашаршылыққа әкелді.

Латвия Семигалия Латвияның астық себеті болып саналады.

Португалия Алентежу – Тагу және Гуадиана өзендері арасында орналасқандықтан жазық және құнарлы аймақ. Осыған байланысты және Лиссабонға жақындығынан ол ғасырлар бойы «Португалияның астық себеті» деп есептеледі. 1639 жылы Дон Агостиньо Мануэль де Васкончелос жазған құжатта «Алентежу провинциясы» «сол корольдіктің ең құнарлы астық қоймасы» деп сипатталған. 1833 жылы жазушы Дон Хосе Муньос Малдонадо Жарым арал соғысы туралы кітап жариялады, онда ол «Португалияның астық себеті деп аталатын Алентежудың құнарлы провинциясын» сипаттады.

Румыния 19 ғасырда Румыния Еуропаның астық себетінің бір бөлігі болып саналды.

Ресей Орталық Қара Жер аймағы бар.

Сербия Воеводина Сербияның астық себеті болып саналады. Оның ауыл шаруашылығы өнімдерінің шамамен 70% -ы жүгері, 20% -ы өнеркәсіптік шөптер және 10% -ы басқа да ауыл шаруашылығы дақылдары.

Испания Тарихи тұрғыдан Андалусияның оңтүстік аймағы «Испанияның астық себеті» деп саналды. Андалусияны бағындыру тек Реконкистаның табысын ғана емес, испан монархиясына Ибериядағы ең құнарлы және өнімді ауыл шаруашылығы аймағын – Гуадалкивир алқабын да сыйлады. «Испанияның астық өсірушісі» деген лайықты лақап атымен үлкен Андалусия алқабының қосылуы астық, әсіресе бидай, сондай-ақ зәйтүн ағаштары, жүзімдіктер, апельсин ағаштары, қант құмыры және т.б. қамтамасыз етілуін білдірді. Кейін оған жүгері, клубника, лимон, күріш және т.б. қосылды. 1826 жылы Александр де Лаборд былай деп түсіндірді: «Андалусия бидайға соншалықты бай, оны «Испанияның астық себеті» деп атауға болады, өйткені ол тұтынудан екі есе көп жинап алады. Андалусияда көптеген тамаша шараптар өндіріледі, сондықтан олар Испаниядағы ең құнды шарапхана деп саналады. Гранада және Севилья корольдіктерінде жүзім өте көп өседі. Зәйтүннің өнімі Андалусияның төрт корольдігінде өте бай, тіпті керемет».

Суармалы жерлерде Валенсия және Мурсияның бау-бақшалары да ерекше көзге түседі, өйткені Испанияда тек екі бау-бақша бар екені әрқашан айтылып келген – Валенсия және Мурсия. Кастилия мен Леон автономды қауымдастығы да Испанияның астық себеті болып саналады, өйткені оның жерлерінде, негізінен, жүзімдіктер мен бақшалардан басқа, көп мөлшерде астық өсіріледі. «Пластик теңізімен» Алмерия «Еуропаның бақшасы» деп аталады.

Словения 18 ғасырда Любляна батпағын құрғатып, Карниоланың астық себетіне айналдыру жоспарлары жасалды.

Швеция Скания Швецияның астық себеті болып саналады. Бірлік жер көлемі бойынша өнімділігі Швецияның басқа аймақтарына қарағанда жоғары, ал топырағы әлемдегі ең құнарлы жерлердің бірі. Скань жазығы Швецияның қалған бөлігі үшін маңызды ресурс болып табылады, өйткені әртүрлі астықтың жалпы өндірісінің 25-95%-ы осы аймақтан келеді.

Түркия Эгей, Мармара аймақтары мен Орталық Анатолия Түркияның астық себеті болып саналады. Эгей және Мармара аймақтары зәйтүн ағаштары, жеміс-жидек және көкөніс өсірумен танымал. Орталық Анатолия бидай, жүгері, күнбағыс және арпа сияқты дәнді дақылдар өсірумен танымал.

Украина Украина ұзақ уақыт бойы Еуропаның астық себеті ретінде белгілі. Совет Одағының құрамында болған кезде Совет Одағының астық себеті деп аталатын.

Ұлыбритания Англияның шығысындағы Шығыс Англия, Оңтүстік-Шығыс Англия, Шығыс Мидлендс, Батыс Мидлендс, Йоркшир және Хамбер аймағы мен Шотландияның төмендіктері кейде «Британияның астық себеті» деп аталады, себебі климат, ландшафт және топырақ бидай өсіруге өте қолайлы. 2010 жылы Шығыс Англия аймағы 5,774 миллион нан пісіруге жеткілікті болды. Орта ғасырлық Уэльсте, Англси аралы осылай есептелді, ол барлық тұрғындарға қажетті дәнді қамтамасыз ете алатын.

Солтүстік Америка

Канадада астық өсірілетін негізгі аймақ – Канада даласы деп аталады. Кейде Саскачеван провинциясы, сондай-ақ калийдің көп мөлшерін өндірумен де танымал, бұл аймақтың ішінде Канаданың басты нан себеті ретінде ерекшеленеді. АҚШ-та маңызды аймақ – жүгері белдеуі, онда жүгері мен соя негізгі дақылдар болып табылады және ол әдетте Ұлы көлдерден оңтүстікке қарай Миссури арқылы созылады. АҚШ пен Канадада, Роки тауларының шығысында, батысқа қарай бидай белдеуі орналасқан, онда жүгері мен соя өсіру үшін климат тым қатал. Шығыс Вашингтон штатының Палуза аймағын көбінесе жоғары дәрежелі бидай және бұршақ өндірісіне байланысты Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы нан себеті деп атайды. Азамат соғысы кезінде Шенандоа аңғары Конфедерацияның нан себеті деп танылды. Сонымен қатар, Калифорниядағы Сан-Хоакин аңғары да әлемнің нан себеті деп аталады. Сан-Хоакин аңғары Калифорниядан түсетін АҚШ-тың ауыл шаруашылығы өнімдерінің 12,8%-ын (долларлық құнымен өлшенген) өндіреді. Ас жүзім, жүзім және шарап – бұл аймақтың ең танымал өнімдері, бірақ мақта, жаңғақтар (әсіресе бадам мен фисташка), цитрус және көкөністер де маңызды. Әлемдегі бадамның 70%-ы және АҚШ-тың 100%-ы осы аңғардан келеді. Жаңғақ, бұршақ, сарымсақ, мандарин, помидор, киви, шөп, люцерна және көптеген басқа да дақылдар сәтті өсіріледі. 2002 жылғы ауыл шаруашылығы санағында сатылған ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарықтық құны бойынша еліміздің ең жақсы 10 және ең жақсы 20 өндіруші округтерінің 12-сі Калифорнияда орналасқан. Бразилия сонымен қатар қант қамысы, апельсин шырыны, кофе, құс еті, сиыр еті бойынша әлемдегі ең ірі экспорттаушы, шошқа еті мен мақта бойынша екінші орында тұрады. Ел күріш, жұмыртқа, какао, бұршақ, жаңғақ және әртүрлі жеміс-жидек пен көкөніс өндіруші және экспорттаушы ретінде де маңызды рөл атқарады. 19-20 ғасырларда Аргентинаның ауыл шаруашылығының маңыздылығы мен қазіргі күнгі рөліне байланысты әлемнің нан себеті ретінде танымал болды. Аргентинаның дәнді дақылдар өсіруі Буэнос-Айрес, Санта-Фе, Кордова және Ла-Пампа провинцияларын қамтитын Пампа аймағында шоғырланған. Бұл аймақта Пергамино, Венда-Туэрто және Росарио сияқты қалалар континенттің ең құнарлы аймақтарының бірі болып есептеледі. Платацияларда соя, жүгері, бидай, арпа, күнбағыс және жержаңғақ сияқты дақылдар өсіріледі. 19 ғасырда Калифорния және Австралия нарықтарына қол жеткізу бидай экспортын өте пайдалы бизнеске айналдырды, нәтижесінде Чилиде бидай циклы пайда болды. 19 ғасырдың ортасында бұл елдерде алтын асығу орын алды, бұл бидайға сұранысты арттырды. Сол кезде Чили Тынық мұхиты аймағында бидай өндіруші жалғыз маңызды мемлекет болды.

Австралия

Мюррей-Дарлинг бассейні Австралияның астық қоймасы деп есептеледі, ол елдің ауыл шаруашылығы табысының 40 пайызын, бидай өнімінің үштен бірін, күріштің 95 пайызын, сондай-ақ жеміс-жидектер, шарап және мақта сияқты өнімдердің көзі болып табылады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия британдық колонияға айналған кезде, құнарлы жерлер Англияға қайта жөнелтілетін азық-түлік өндірді, соның салдарынан Жаңа Зеландия (кейде Австралиямен бірге) Британияның нан қамбасы деп атала бастады. Бұл, өз кезегінде, Дюнедин кемесінің тоңазытқышпен жабдықталған алғашқы сәттілі жүкті – мұздатылған етті Жаңа Зеландиядан Ұлыбританияға жеткізуіне әкелді.