Кіріспе

Франция үкіметінің басшысы тізімі

Франция премьер-министрі, ресми атауы – Франция Республикасының премьер-министрі, Франция Республикасының үкімет басшысы және Министрлер кеңесінің төрағасы. Премьер-министр – Франция президентінен кейін Франциядағы екінші жоғары лауазым иегері. Президент премьер-министрді тағайындайды, бірақ оны қызметтен ала алмайды, алайда отставкаға кетуін сұрай алады. Франция Үкіметі, оның ішінде премьер-министр, Ұлттық Ассамблеямен босатылуы мүмкін. Тағайындалғаннан кейін премьер-министр президентке министрлер тізімін ұсынады. Премьер-министр қол қойған қаулылар мен шешімдер, дерлік барлық атқарушылық шешімдер сияқты, әкімшілік сот жүйесінің бақылауында болады. Кейбір қаулылар Мемлекеттік кеңестің кеңесінен кейін қабылданады, оған премьер-министр төрағалық етуге құқылы. Министрлер өз министрліктерінің бағдарламаларын премьер-министрге қорғайды, ол бюджеттік шешімдерді қабылдайды. Бұл шешімдер премьер-министрге ме, президентке ме тиесілі екендігі, көбінесе олардың бірдей саяси партияға жататынына байланысты. Егер олар бір партия болса, президент мемлекет басшысы және де-факто үкімет басшысы ретінде әрекет ете алады, ал премьер-министр оның орынбасары болады. Қазіргі премьер-министр – Габриэль Аттал, ол 2024 жылдың 9 қаңтарында тағайындалды.

Тағайындау

Франция президенті премьер-министрді тағайындайды, теориялық тұрғыдан ол кез келген адамды таңдауға құқылы. Бірақ іс жүзінде, Ұлттық Ассамблея сенімсіздік білдіру туралы ұсынысты қабылдау арқылы үкіметті отставкаға кетуге мәжбүрлей алатындықтан, премьер-министрді таңдау Ұлттық Ассамблеядағы көпшіліктің еркіне сәйкес болуы керек. Маңыздысы, 1986 жылғы заң шығарушы сайлаудан кейін президент Франсуа Миттеран Жак Ширакты премьер-министр етіп тағайындауға мәжбүр болды, бірақ Ширак Республика үшін жиналыс мүшесі болғандықтан Миттеранның саяси қарсыласы еді. Миттеранның Социалистік партиясы Ұлттық Ассамблеядағы ең ірі партия болғанымен, абсолютті көпшілікке ие болмады. РПР Француз демократиясы одағымен бірігіп, көпшілікті құрды. Президенттің саяси қарсыласы премьер-министрмен жұмыс істеуге мәжбүр болатын мұндай жағдай «бірге өмір сүру» деп аталады. Премьер-министрлер көбінесе Ұлттық Ассамблея қатарынан таңдалады, бірақ сирек жағдайларда президент бюрократиядағы немесе дипломатиялық қызметтегі тәжірибесіне, немесе бизнес басқарудағы табысына байланысты лауазымды емес адамды таңдайды. Мысалы, Доминик де Вильпен 2005 жылдан 2007 жылға дейін сайланбаған лауазымда премьер-министр болып қызмет етті. Президенттің премьер-министрді таңдауы Ұлттық Ассамблеядағы көпшілікке сәйкес болғанымен, премьер-министр үкімет құрылғаннан кейін сенім білдіру үшін дауыс беруді міндетті түрде сұрамайды, себебі ол президенттің тағайындауымен және үкіметтің бекітуімен заңды құқыққа ие болады. Дегенмен, дәстүр бойынша үкімет қызметке кіріскен кезде сенім білдіру туралы ұсыныс жасауы күтіледі.

Рөл

Конституцияның 21-бабына сәйкес, премьер-министр "Үкіметтің іс-қимылын басқарады". Сонымен қатар, 20-бапта үкімет "ұлттың саясатын белгілейді және жүргізеді" деп көрсетілген, оған ішкі мәселелер кіреді, ал президент ұлттық қорғаныс және сыртқы саясат бойынша бағыттарды айқындауға және Францияның барлық мемлекеттік органдарының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге шоғырланады. Үкімет мүшелерін президент "премьер-министрдің ұсынысы бойынша" тағайындайды. Іс жүзінде премьер-министр президентпен үйлесімде әрекет етеді, бірақ «бірге өмір сүру» жағдайлары болмаса. Мұндай жағдайларда конституциялық дәстүр ішкі істерде премьер-министрге басымдық береді, ал президент сыртқы істерді бақылайды. Бұл жауапкершіліктер парламенттік жүйедегі премьер-министрдің жауапкершіліктеріне ұқсас. Премьер-министр Ұлттық Ассамблея алдында үкіметтің "жауапкершілігін қоя алады". Бұл процеске заң жобасын Ассамблея қарауына ұсыну кіреді, онда Ассамблея үкіметті құлатады немесе заң жобасы автоматты түрде қабылданады (49-бап). Бұл тәсіл үкіметке парламентте қолдау бар екенін қамтамасыз етумен қатар, қалыпты Ассамблея ережелері бойынша қабылдау қиын болуы мүмкін кейбір заң жобаларын қабылдауға мүмкіндік береді. Премьер-министр Конституциялық Кеңеске әлі қол қойылмаған заң жобасын да ұсына алады (61-бап). Парламент мәжілісін тарату алдында президент премьер-министрмен және Парламенттің екі палатасының төрағаларымен кеңесуі тиіс (12-бап). Премьер-министр – Парламентте заңнамалық бастама көтеріп, заң жобаларын ұсына алатын үкімет мүшесі.

Тарих

Үшінші республика кезінде 1875 жылғы француз конституциялық заңдары үкімет басшысын «Министрлер кеңесінің президенті» деп атады, бірақ Франциядан тыс жерлерде ол бейресми түрде «премьер-министр» немесе «премьер» деп аталды. Кеңес президентіне Ұлыбритания премьер-министрінің өкілеттігіне ұқсас ресми өкілеттіктер берілді. Бірақ іс жүзінде бұл Францияның көппартиялық парламентінің сенімін қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болып шықты. Ең бастысы, заң шығарушы орган бүкіл кабинетті сенімсіздік дауысы арқылы отставкаға жіберуге құқылы болды. Осының салдарынан кабинеттер көбінесе жылына екі рет құлап, Франция ұзақ уақыт бойы тек уақытша үкіметпен қалды. Осы жағдайларда кеңес президенті көбінесе нашар билікке ие болды, оның күші ресми өкілеттіктерден гөрі харизмаға көбірек тәуелді болды. Көбінесе ол біріншілердің бірі ғана еді, кабинеттің жетекшісі емес, төрағасы болды. ХХ ғасырдың бірінші жартысында оның рөлін күшейтуге жасалған бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін, Бесінші республика кезінде жартылай президенттік жүйе енгізілді. Осы кезде лауазым ресми түрде «Премьер-министр» деп аталып, қазіргі түрін алды. 1958 жылғы Конституция премьер-министрдің мәртебесін нығайтуға бағытталған бірнеше ережелерді қамтиды, мысалы, заң шығарушы органның үкіметті сынға алу құқығын шектеу. Осының нәтижесінде Бесінші республиканың барлық кезеңінде премьер-министр тек бір рет сынға алынды, ол 1962 жылы болды, осы кезде Жорж Помпиду президент Шарль де Голльдің президентті халық сайлауы арқылы сайлауға тырысуына қарсылық көрсеткені үшін отставкаға жіберілді. 1962 жылғы француз парламенттік сайлауында де Голльдің коалициясы көпшілік дауысқа ие болды, ал Помпиду премьер-министр болып қайта тағайындалды.