Кіріспе

1920 жылы Агата Кристидің "Пуаро" романы "Стайлдағы құпия оқиға" – британдық жазушы Агата Кристидің өзінің ойдан шығарылған детективі Геркуле Пуароны алғаш рет таныстырған детективтік роман. Ол 1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың кезеңінде жазылған. Алғаш рет Джон Лейн 1920 жылдың қазан айында АҚШ-та, ал 1921 жылдың 21 қаңтарында Ұлыбританияда The Bodley Head (Джон Лейннің Ұлыбританиядағы компаниясы) баспасында жарияланды. "Стайлз" Пуароны, инспектор (кейіннен бас инспектор) Жаппты және Артур Гастингсті таныстырды. Ұлы соғыстан Бельгиядан келген Пуаро Англияға, Эмили Инглеторптың үйіне жақын қоныстанды, ол оған жаңа өмірге көмектескен еді. Оның досы Гастингс оның үйіне қонақ ретінде келеді. Эмили Инглеторп өлтірілгеннен кейін Пуаро өзінің детективтік шеберлігін жұмбақтың шешімін табу үшін қолданады. Кітапта үйдің жоспары, қылмыс орны және өсиеттің бір бөлігінің суреті бар. Романның алғашқы жариялануы "Таймс" газетінде апталық бөлімдермен жарық көрді, онда үйдің жоспары және кітапқа енген басқа да иллюстрациялар да болды. Бұл роман 1935 жылы Penguin Books баспасының алғашқы он кітабының бірі болды. "Стайлз" алғаш жарияланғанда Ұлыбритания мен АҚШ-тағы сыншылар тарапынан жақсы қабылданды. "Стайлдағы құпия оқиға" Кристинің жазушылық жолын бастады. Кристи мен оның күйеуі өз үйлеріне "Стайлз" деп ат қойды. Геркуле Пуаро көркем әдебиеттегі ең танымал кейіпкерлердің біріне айналды. Ондаған жылдар өткен соң, Кристи Пуароның соңғы ісін баяндағанда, ол оқиғаны "Стайлз" үйінде өткізді.

Құралуы және алғашқы басылымы

Агата Кристи 1916 жылы «Стайлдегі құпия оқиға» романын жазуды бастады, оның көп бөлігін Дартмурде жазды. Геркуле Пуаро кейіпкері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бельгиялық сарбаздарға медбике болып қызмет еткен тәжірибесінен және Торквейде тұратын бельгиялық босқындардан шабыт алды. (Кітаптың кейбір қазіргі басылымдарында сот залында өтетін түпнұсқадағы «жарияланбаған» балама аяқталуы қосымша ретінде берілген. Ол мазмұны жағынан соңғы нұсқаға өте ұқсас, тек басқа кейіпкерлердің сөздері судья мен сэр Эрнест Хевиветердің сөздерімен алмастырылған.) Кейін Кристи Лейнмен жасаған шартының қанаушылық екенін айтты. «Стайлдегі құпия оқиға» 1920 жылдың қазанында АҚШ-та Джон Лейн баспасынан жарық көрді. Сол күні Эмили біреумен дауласқан, күдік алфред немесе Джонға түскен. Осыдан кейін ол қатты мазасыздыққа түсіп, жаңа өсиетнама жасағанға ұқсады, бірақ оның жаңа өсиетнамасының ешқандай дәлелі табылмады. Алфред сол күні кешке үйден ерте шығып, ауылда түнеді. Ал Эмили кешкі асқа аз жеп, құжаттарды алып, бөлмесіне ертерек кетіп қалды; денесі табылғанда, құжаттағы қобыншасы күшпен ашылған еді. Ешкім оған у қалай және қашан берілгенін түсіндіре алмайды. Тергеуші инспектор Жапп Альфредті басты күдікті деп санайды, өйткені ол әйелінің өлімінен ең көп пайда көреді. Пуаро тергеу барысында Альфредтің күдікті мінез-құлқына назар аударады. Ол алиби беруден бас тартады және айылда стрихнин сатып алғанын жоққа шығарады, тіпті оның керісінше дәлелдері болса да. Жапп оны тұтқындауға асығысқанмен, Пуаро оның у сатып ала алмағанын дәлелдеп, араласады; сатып алуға қойылған қолтаңба оның жазуына ұқсамайды. Енді күдік Джонға түседі, ол Эмилидің өсиетінен пайда көреді және кісі өлтіруге алибисі жоқ. Жапп оны дереу тұтқындайды: уға қойылған қолтаңба оның жазуынан табылады; у сақталған құты оның бөлмесінен табылады; Альфредке ұқсас жалған сақал және көзілдірік үйдің ішінде табылады. Пуароның тергеуі Джонды қылмыстан ақтайды. Ол кісі өлтіруді Альфред Инглеторптың, оның туысы Эвелин Хауардтың көмегімен жасағанын анықтайды. Екеуі жау болып көрсеткенімен, шындығында махаббатта болған. Олар Эмилидің кешкі дәрісіне оның ұйқыға арналған дәрісінен алынған бром қосты. Бұл стрихниннің төменгі деңгейінің бөтелкенің түбіне шөккеніне себеп болды, ал соңғы дозасы өлімге әкелді. Содан кейін олар Альфредті айыптауға болатын жалған дәлелдер қалдырды, сотта олардың жоққа шығарылатынын білді; ақталғаннан кейін, егер оған қарсы нақты дәлелдер табылса, қос жазалау ережесіне сәйкес оны қайтадан соттауға болмайды. Олар Джонды жала жапты; Эвелин оның қолтаңбасын жалғандады, ал оған қарсы дәлелдер жалған болды. Пуаро Жапптың Альфредті тұтқындауына кедергі келтіргенін түсіндіреді, өйткені Пуаро Альфредтің тұтқындалуын қалағанын байқады. Гастингстің бір сөзінің арқасында Пуаро Эмилидің бөлмесінен Альфредтің Эвелинге деген ниеттерін жазған хатты табады. Эмилидің өлім күні таңертеңгі мазасыздығының себебі, ол осы хатты Альфредтің үстелінен марка іздеп жүргенде тапқандықтан болды. Эмилидің құжаттағы қобыншасын Альфред ол хатты тапқанын білгенде күшпен ашты. Содан кейін ол хатты бөлменің басқа жеріне жасырып қойды, оны өзімен бірге табылмас үшін.

Кейіпкерлер

Геркуль Пуаро – белгілі бельгиялық жеке детектив. Ол Еуропадағы соғыстан кейін Англияда тұрады. Бұл істі тергеуді оның ескі досы Хейстингс сұрады. Хейстингс – Пуароның досы және оқиғаның баяндаушысы. Ол Батыс майданнан науқас демалысында келіп, Стайлз-кортта қонақ болып тұр. Инспектор Жапп – Скотланд-Ярд детективі және тергеуші. Роман оқиғасы орын алатын кезде ол Пуаромен таныс. Эмили Инглеторп – бай қарт әйел, Альфред Инглеторптың әйелі. Ол алғашқы күйеуі Мистер Кавендиш қайтыс болғаннан кейін байлығы мен Стайлз-Корт үйін мұраға алған. Ол – осы істің құрбаны. Альфред Инглторп – Эмилидің екінші күйеуі, ол одан 20 жас кіші. Оның отбасы оны байлықты сүюге құмар, әрекетсіз адам деп есептейді. Джон Кавендиш – Эмилидің бірінші күйеуінің бұрынғы некесінен туған үлкен өгей ұлы, Лоуренстің ағасы. Джон бұрын заңгер болып жұмыс істеген және Хейстингспен көп жылдар бойы таныс. Ол оқиғаның басында Хейстингсті Стайлзге шақырады. Ол әйелі Мэримен қарым-қатынаста қиындықтарды бастан өткеруде. Мэри Кавендиш – Джонның әйелі, доктор Бауэрштейннің досы. Лоуренс Кавендиш – Эмилидің бірінші күйеуінің бұрынғы некесінен туған кіші өгей ұлы, Джонның інісі. Ол медицинаны оқып, дәрігер дипломын алған. Эвелин Говард – Эмилидің серігі, Альфред Инглеторптың екінші туысы, бірақ ол оны ұнатпайды. Синтия Мердок – отбасының қайтыс болған досының қызы, жетім. Ол жақын маңдағы аурухананың диспансерінде соғыс уақытында жұмыс істейді. Доктор Бауэрштейн – Стайлзден алыс емес жерде тұратын белгілі токсиколог. Доркас – Стайлздегі қызметші. Ол Г-жа Инглеторпқа адал.

Арналу

Кітаптың арнауы: "Анамға". Кристидің анасы, Кларисса ("Клара") Бёмер Миллер (1854–1926), оның өміріне зор ықпал етті және Кристи оған өте жақын болды, әсіресе 1901 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін. Кристи ауырған кезде (шамамен 1908 жылы) анасы оған әңгіме жазуды ұсынды. Соның нәтижесінде "Сұлулық үйі" (The House of Beauty) атты туындысы пайда болды, ол қазір жоғалып кеткен. Кейін Кристи бұл әңгімені "Арман үйі" деп қайта өңдеді және ол 1926 жылдың қаңтарында "Суверен" журналының 74-шы санында, ал көп жылдар өткен соң, 1997 жылы "Шырақ сөнгенше және басқа да әңгімелер" кітабында жарияланды. Кристи өзінің тұңғыш романын, Мэри Уэстмакотттың "Ғұмыр наны" (Giant's Bread, 1930) атты туындысын, сол кезде қайтыс болған анасына арнады.

Британдықтар

"Стильдегі құпиялы іс" 1990 жылдың 16 қыркүйегінде "Агата Кристидің Пуаро" сериалының бір бөлімі ретінде бейімделді; осы бөлім автордың туғанына 100 жыл толуына арнап ITV арнасымен арнайы түсірілді. Түсірілімге Дэвид Сюше Геркуль Пуаро рөлінде, Хью Фрейзер лейтенант Артур Гастингс рөлінде және Филип Джексон инспектор Джеймс Япп рөлінде қатысты. Түсірілім Англияның Глостерширдегі Чавенадж үйінде өтті. Адаптация Кристидің әңгімесіне көбінесе адал болды, бірақ одан кейбір өзгерістер де болды. Пуароның таныстырылысы едәуір кеңейтілді, оған Пуароның әскери жаттығуды тоқтатып, бельгиялық босқындармен "Типперриге ұзақ жол" әнін шырқауы және почта қызметкерлеріне өнімдерін шығу тегі бойынша ұйымдастырудың тиімді жолын ұсынуы кірді. Сондай-ақ, адаптация Гастингстің Пуаромен алғашқы кездесуіне қатысты қосымша мәліметтер берді – екеуі бір кезде бір оқиғаны тергеу кезінде танысты, онда Гастингс күдікпен қарағандардың бірі болды.

Латвия тілі

Роман "Slepkavība Stailzā" атты Latvijas Televīzija телеарнасы үшін телесериал ретінде бейімделді. 1990 жылы 3 түндік көрсетілім болды. Түсірілімге Арнольдс Лининьш [lv] Пуаро (латыш тіліндегі Пуаро есімі) және Рома́нс Бирманис Хастингс рөлінде қатысты. Мини-сериал ретінде, жалпы ұзақтығы шамамен 198 минут, романнан басқа, қысқа бейімдемелерде қысқартылған көптеген егжей-тегжейілді қамтыды және көбінесе романға адал болды. Романнан бір ерекшелігі – тергеу отырысы алынып тасталды, оның орнына Джэпп пен Самерхейдің (Джапп пен Саммерхей) Стайлз сотында іздер іздеу сахналары көбірек көрсетілді. Сондай-ақ, финалдық сахна Кристидің жарияланбаған түпнұсқа нұсқасын ұстанады, онда Пуаро сот залында соңғы ашып айтуларын жасайды.

Француз тілі

Ол 2016 жылы көрсетілген «Агата Кристидің кішкентай қылмыстары» сериалы үшін бейімделген. Сериалда Сэмюэл Лабарте – Сван Лоуренс рөлінде, ол осы бейімделуде Пуаро кейіпкерін алмастырады. Бұл нұсқада романнан көптеген айырмашылықтар бар, бірақ негізгі оқиға сол: бай қарт әйелді күйеуі және оның сенімді бизнес серіктесі бірлесіп өлтіреді. Олар бір-бірін жек көреді деп көрінеді, бірақ іштей махаббатта болады. Романнан кейбір элементтер сақталған, мысалы, Ева Константин (Эвелин Говардқа балама кейіпкер) Адриен Совиньякты (Альфред Инглеторпқа балама) еліктеп, у сатып алу үшін қолданылған маскировка, сондай-ақ, ол өзінің кінәсіздігін дәлелдеу үшін өзінің арестін қамтамасыз етуге тырысқандығы. Осы бейімделуде Стайлз Корт ауылдық үйдің орнына, сұлулық салоны болып келеді.

Венгрия тілі

2022 жылы венгр экспериментатор режиссері Петер Лихтер 65 минуттық «A titokzatos stylesi eset» атты бейімдемесін жасады. Фильм 100-ден астам әртүрлі нұсқаусыз фильмдерден тізілген кадрлардан және көне компьютерлік эффектілерден құралған. Пал Мацсай Пуаро рөлінде түсірілімдерге дауыс берді.

Радио

Романды Майкл Бэйкуэлл 2005 жылы BBC Radio 4-тің Геркуле Пуаро радио сериясының бөлігі ретінде бес бөлімді сериал ретінде радиоға бейімдеді. Орындаушылар құрамына Джон Моффатт Пуаро рөлінде, ал Саймон Уильямс капитан Гастингс рөлінде түсті. Инспектор Жапп рөлін британдық теледидар адаптациясында да осы рөлді ойнаған Филипп Джексон сомдады. Сериал 5 қыркүйектен 3 қазанға дейін апта сайын эфирге шықты. Барлық бес эпизод 2005 жылғы 4 сәуірде Буш-хауста жазылды. Бұл нұсқада Гастингс кейіпкерінің бірінші тұлғадағы баяндауы сақталған.

Сахна

2012 жылдың 14 ақпанында Огайо штатының Кливленд қаласындағы Ұлы көлдер театры өз білім беру бағдарламасы аясында 65 минуттық сахналық қойылымын тұңғыш рет көрсетті. Дэвид Хансен бейімдеген бұл қойылымда бес актер (3 ер адам, 2 әйел) ойнайды, олардың көпшілігі бірнеше рөлді сомдайды. 2016 жылдың 17 наурызында Пенсильвания штатының Медиа қаласындағы Хеджеров театры Джаред Ридтің бейімдеуін премьералады. Бұл қойылым романға көбінесе адал болғанымен, инспектор Жапп кейіпкері алынып тасталды.