Кіріспе

Шығыс роман тілі

Румын тілі (ескіше жазылуы: Румын; label=endonym, немесе românește,) – Румыния мен Молдавияның ресми және негізгі тілі. Румын тілі – роман тілдерінің шығыс роман тілдері тармағына жатады. Бұл тілдік топ 5-8 ғасырлар аралығында Батыс роман тілдерінен ерекшеленген, халық латынының бірнеше диалектілерінен пайда болған. Шығыс роман тілдері ішінде нақты айқындау үшін, салыстырмалы тіл білімінде оны ең жақын туыстары – ароман, меглено-румын және истро-румын тілдерінен өзгеше, дак румын деп атайды. Сондай-ақ, Румынияны қоршаған елдерде (Болгария, Венгрия, Сербия және Украина) тұрақты қауымдастықтар арасында және румын диаспорасында азшылық тілі ретінде қолданылады. Барлығы 25 миллион адам оны ана тілі ретінде сөйлейді.

Шолу

Румын тілінің тарихы классикалық дәуірде Жиречек сызығының солтүстігіндегі Рим провинцияларында басталды, бірақ оның нақты аумағына қатысты 3 негізгі гипотеза бар: автохтондық тезис (ол тек Дунайдың сол жағындағы Дакияда дамыды), үздірілу тезисі (ол тек Дунайдың оң жағындағы провинцияларда дамыды) және Дунайдың екі жағында тілдің дамуын қолдайтын «сонымен қатар» тезисі. VI-VIII ғасырларда осы кең аумақта сөйленген халықтық тілден мұрагерлікке алған жинақталған тенденциялар мен, ана тілдерінің ықпалының аз дәрежедегі әсері және Рим орталық билігінің әлсіреуі салдарынан тіл жалпы румын тіліне айналды. Бұл прототіл кейін славян тілдерімен тығыз байланысқа түсті, содан кейін ароман, меглено-румын, истро-румын және дако-румын тілдеріне бөлінді. VI-XVI ғасырлар аралығындағы шектеулі мәліметтерге байланысты, зерттеушілер оның тарихынан толық кезеңдерді қайта жасайды, көбінесе шартты хронологиялар мен белгісіз шекаралар ұсынады. 12-13 ғасырлардан бастап ресми құжаттар мен діни мәтіндер Ескі шіркеу славян тілінде жазылды, бұл тіл Батыс Еуропадағы ортағасырлық латын тілімен салыстырылатын рөл атқарды. Румын тіліндегі ең көне жазба – 1521 жылы кириллица әріптерімен жазылған хат. 1780 жылдан кейінгі кезең, оның алғашқы грамматикалық кітаптарының жазылуымен басталды, тілдің қазіргі заманғы дәуірін білдіреді. Осы кезеңде латын әліпбиі ресми мәртебе алды, әдеби тіл қалыптастырылды және қазіргі латын және басқа роман тілдерінен көптеген сөздер лексикаға енді. Тілдің эволюция процесінде, соңғы антик кезеңнен бастап 2500-ден аспайтын сөздерден қазіргі кездегі 150 000-нан астам сөздікке дейін, румын тілі жоғары дәрежеде лексикалық өткізгіштікке ие болды, бұл фрако-дакий, славян тілдерімен (Ескі славян, серб, болгар, украин және орыс тілдері), грек, венгр, неміс, түрік тілдерімен және ағарту дәуірінде және одан кейін мәдени үлгі ретінде қызмет еткен тілдермен, әсіресе француз тілімен байланысты болды. Бұл лексикалық өткізгіштік бүгінде де ағылшын тілінен сөздердің енуімен жалғасуда. Дегенмен, жалпы лексика шетелдік сөздермен және ішкі құрылымдармен байығанмен, қоғамның тарихы мен дамуына және семантикалық салалардағы әртараптандыруға сәйкес, негізгі лексика – күнделікті әңгімеде қолданылатын негізгі сөздік – Дунайға шектесетін Рим провинцияларында сөйленген латын тілінен мұрагерлікке алған элементтермен реттеледі, оларсыз мағыналы сөйлем құру мүмкін емес.

Ежелгі румын тілінде

Румын (română) атауын тілге және румындар (Români) деген атауды осы тілді сөйлейтіндерге қолдану қазіргі Румыния мемлекетінің құрылуына дейін жетеді. Румындар әрқашан өздерін белгілеу үшін rumân / român деген жалпы терминді немесе ardeleni (немесе ungureni), moldoveni немесе munteni сияқты аймақтық терминдерді қолданған. Румын тілінің атауы rumână немесе rumâniască және өзін-өзі белгілеу rumân / român 16 ғасырдың басында Карпат роман тілінде сөйлейтін аймаққа келген әртүрлі шетелдік саяхатшылар, сондай-ақ сол кезде румын тілінде жазылған басқа тарихи құжаттарда, мысалы, Григор Уречедің «Молдова жерінің хроникасы» еңбегінде кездеседі. Румын тілінің жазуда қолданылуына қатысты сирек кездесетін сілтемелер, сондай-ақ ежелгі шіркеу славян діни жазбаларында және кеңсе құжаттарында сақталған ортақ сөздер, антропонимдер мен топонимдер, 16 ғасырға дейін куәландырылған, олардың талдауы румын тілін кириллица әліпбиімен 15 ғасырдың екінші жартысында жазуды бастағанын көрсетеді. Румын тіліндегі ең көне, нақты мерзімі белгілі құжат – Неачудың хаты (1521 жыл), ол румын кириллицасымен жазылған және 19 ғасырдың соңына дейін қолданылған. Бұл хат румын хат стилінің ең ерте куәсі болып табылады және латын тілінен шыққан кең таралған лексиканы қолданады. Дегенмен, су таңбаларын зерттеу Хурмузаки Забур кітабының 16 ғасырдың басында жасалған көшірме екенін көрсетті. Осы кезеңде сөйленген тілдің фонетикалық жүйесі жеті дауысты және жиырма тоғыз дауыссыз дыбыстан тұрды. Ежелгі румын тіліне тән ерекшеліктер – Валахия және Оңтүстік-Шығыс Трансильваниядағы /z/ дыбысының /dz/ аллофоны ретінде таралуы, қазір Банат және Ольтенияда ғана сақталған /ʎ/ және /ɲ/ дауысты соноранттарының болуы, сондай-ақ дауыссыз буыннан кейін [u] дыбысының девойсинг процесінің басталуы.

Қазіргі заманғы румын тілі

Румын тілінің қазіргі дәуірі 1780 жылы Венада маңызды грамматикалық оқулық басылғаннан басталады. Румын тілінің қазіргі дәуірін үш кезеңге бөлуге болады: 1780-1830 жылдар аралығындағы даму кезеңі, 1831-1880 жылдар аралығындағы заманауи кезең және 1880 жылдан бергі қазіргі заман.

Қазіргі заманға дейінгі кезең

1780 жылы "Elementa linguae daco romanae sive valachicae" басылымы жарық көргеннен бастап, қазіргі заманға дейінгі кезең мектеп оқулықтарының жариялануымен, румын тіліндегі алғашқы нормативтік жұмыстардың пайда болуымен, көптеген аудармалармен және тілдің латыншалануының жаңа, саналы кезеңінің басталуымен ерекшеленді.

Қазіргі заман

1831 жылдан бастап 1880 жылға дейін созылған қазіргі кезең ғылыми, әкімшілік және көркем әдеби стильдердің дамуымен сипатталады. Бұл кезең тез арада Дакия Литерара журналының жарық көруімен биік деңгейге жетті. Михаил Когальничану құрған бұл журнал әдеби қоғамды бейнеледі және «Пропаширея» мен «Газета де Трансильвания» сияқты басқа басылымдармен бірге романтикалық ұлтшылдық идеяларын таратып, 1848 жылғы төңкеріске қатысқан басқа қоғамдардың құрылуына үлкен үлес қосты. Осы қозғалыстың мүшелері мен олардың көзқарастарын бөліскендер Румынияда «48-шілер» (pașoptiști) деп белгілі болды, бұл атау сол кездегі Василе Александри, Григоре Александреску, Николае Бэлческу, Тимотей Чипариу сияқты әдебиет пен жазушыларға да тарады. 1830 мен 1860 жылдар аралығында румын кириллицасына латын әріптерін қосатын «көшкін әліпбилер» пайдаланылды. Латын әліпбиі Валахия мен Трансильванияда 1860 жылы, ал Молдавияда 1862 жылы ресми түрде қабылданып, қолданысқа енді. Молдавия мен Валахияның бірігуінен кейін тілді зерттеу жұмыстары одан әрі жалғасты, нәтижесінде 1 сәуірде 1866 жылы C.A. Росеттинің бастамасымен академиялық қоғам құрылды. Бұл қоғамның мақсаты тілдің орфографиясын стандарттау, грамматикасын ресімдеу және (сөздік арқылы) сөздік қорын дамыту, сондай-ақ әдеби және ғылыми басылымдарды насихаттау болды. Кейіннен бұл мекеме Румын академиясы болып қайта құрылды.

Қазіргі кезең

Румын тілінің қазіргі заманының үшінші кезеңі 1880 жылдан басталып, бүгінге дейін жалғасуда. Бұл кезең мектеп жүйесі мен Румын академиясының тікелей қатысуымен стандартталған, тілдің жоғарыдағы диалектілік түрінің басымдығымен сипатталады, бұл әдеби тілді жаңарту және әдеби стильдерді дамыту процесін аяқтады. Қазіргі орфография, латын әріптерін пайдалана отырып, 1881 жылы толыққанды енгізілді, және Румын академиясы оны негізінен фонеологиялық принцип бойынша реттеді, тек аз ғана морфо-синтаксистік ерекшеліктермен.

Бессарабиядағы румын тілінің қазіргі тарихы

Румын тілінің алғашқы грамматикасы 1780 жылы Венада жарық көрді. Архиепископ Гавриил Банулеску Бодони құрған баспаханалар 1815 және 1820 жылдар аралығында молдаван тілінде кітаптар мен діни кітаптар шығара алды. Бессарабияда 1812–1918 жылдар аралығында екі тілділіктің біртіндеп дамуы байқалды. Орыс тілі артықшылықты ресми тіл ретінде дамып келе берді, ал румын тілі негізгі халық тілі болып қала берді. 1905–1917 жылдар аралығы румын ұлттық санасының қайта оянуымен қатар тілдік қақтығыстың күшею кезеңі болды. 1905 және 1906 жылдары Бессарабия земствосы румын тілін мектептерде "міндетті тіл" ретінде қайта енгізуді және "ана тілінде (румын тілінде) оқытуға рұқсат беруді" сұрады. Сонымен қатар, румын тіліндегі газеттер мен журналдар пайда бола бастады, мысалы, «Басрабия» (1906), «Виаца Басрабия» (1907), «Молдованул» (1907), «Люминаторұл» (1908), «Кувинт Молдованеск» (1913), «Гласул Басрабия» (1913). 1913 жылдан бастап синод «Бессарабиядағы шіркеулерде румын тілін қолдануға» рұқсат берді.

Румынияда

Румынияның 1991 жылғы Конституциясына сәйкес, 2003 жылы жаңартылған, румын тілі Республиканың ресми тілі болып табылады. Румыния ресми мемлекеттік жарияланымдарда, мемлекеттік білім беруде және заңдық шарттарда румын тілін қолдануды талап етеді. Рекламалар және басқа да қоғамдық хабарламаларда шетелдік сөздердің аудармасы болуы керек, ал сауда таңбалары мен логотиптері негізінен румын тілінде жазылуы тиіс. Румыния Білім министрлігі құрған Румыния тілі институты (Institutul Limbii Române) румын тілін насихаттайды және тілді оқығысы келетін адамдарға қолдау көрсетеді, Сыртқы істер министрлігінің Шетелдегі румындар департаментімен бірлесіп жұмыс істейді. 2013 жылдан бері әр жылдың 31 тамызы Румын тілі күні ретінде тойланады.

Молдавияда

Румын тілі – Молдова Республикасының ресми тілі. 1991 жылғы Тәуелсіздік декларациясында ресми тіл румын тілі деп белгіленді, ал 1994 жылы қабылданған Молдова Конституциясында елдің мемлекеттік тілі молдаван тілі деп аталды. 2013 жылдың желтоқсанында Молдова Конституциялық сотының шешімімен Тәуелсіздік декларациясы Конституциядан басымдыққа ие болды және мемлекеттік тіл румын тілі деп аталуы тиіс деп шешілді. 2023 жылы Молдова Парламенті 2013 жылғы сот шешімін іске асыра отырып, барлық құқықтық құжаттарда «румын» деген атауды ресми түрде бекітетін заң қабылдады. Ғалымдар молдаван және румын тілдерінің бір тіл екендігіне келіседі, бірақ кейбір саяси контексттерде «молдаван» глотонимі қолданылады. Бұл тіл 1989 жылы Молдавия КСР-нің «Мемлекеттік тіл туралы» заңы қабылданғаннан бері жалғыз ресми тіл болып табылады. Аталған заң молдаван тілінің саяси, экономикалық, мәдени және әлеуметтік салалардың барлығында қолданылуын міндеттейді, сондай-ақ «лингвистикалық молдаван-румын идентиті» бар екенін күшіне енгізеді. Ол мектептерде, бұқаралық ақпарат құралдарында, білім беруде, күнделікті сөйлеу мен жазуда қолданылады. Саяси аренадан тыс жерде бұл тіл көбінесе «румын» деп аталады. Өзін-өзі жариялаған Транснистрия аумағында ол украин және орыс тілдерімен бірге ресми тіл мәртебесіне ие. 2014 жылғы халық санауында Молдовада тұратын 2 804 801 адамның 24% (652 394) румын тілін ең көп қолданылатын тіл деп көрсетсе, 56% молдаван тілін атады. Қалалық аймақтарда сөйлейтіндер екі атаудың да шамамен тең үлесін құрайды (астана Кишинев «румын» атауын басымдықпен қолдайды, яғни 3:2), ал ауылдық жерлерде румын/молдаван тілінде сөйлейтіндердің тек шамамен төрттен бірі ғана румын тілін ана тілі деп көрсетті. Бұл санаудың алдын ала нәтижелері бастапқыда румын атауына көбірек бейімділікті көрсеткенімен, кейін Статистика институты бастапқы есептерді жоққа шығарды, бұл БАҚ-та санау нәтижелерінің манипуляцияланғаны туралы күмәндауларға әкелді.

Воеводина

Сербия Республикасының Конституциясында ұлттық азшылықтар тұратын Сербия Республикасының аймақтарында олардың өз тілдері мен жазулары заңда белгіленген тәртіппен ресми түрде қолданылады деп көрсетілген. Воеводина автономиялық провинциясының Ережесінде серб тілі мен кириллица, сондай-ақ заңмен белгіленген латын әрпімен бірге хорват, венгр, словак, румын және русин тілдері мен олардың жазулары, басқа ұлттардың тілдері мен жазулары Воеводина автономиялық провинциясының органдарында заңда белгіленген тәртіппен бірдей ресми түрде қолданылатыны айқындалған. Воеводина автономиялық провинциясының органдары: Ассамблея, Атқарушы кеңес және провинциялық әкімшілік органдар. Румын тілі мен жазуы сегіз муниципалитетте ресми түрде қолданылады: Алибунар, Бела Черква (Biserica Albă), Житиште (Sângeorgiu de Bega), Зреньянин (Becicherecu Mare), Ковачица (Covăcița), Ковин (Cuvin), Пландиште (Plandiște) және Сечанж (Seceani). Вршац (Vârșeț) муниципалитетінде румын тілі тек Vojvodinci (Voivodinț), Markovac (Marcovăț), Straža (Straja), Mali Žam (Jamu Mic), Malo Središte (Srediștea Mică), Mesić (Mesici), Jablanka (Iablanca), Sočica (Sălcița), Ritiševo (Râtișor), Orešac (Oreșaț) және Kuštilj (Coștei) ауылдарында ғана ресми тіл болып табылады. Сербияда соңғы рет 2002 жылы өткізілген халық санағында воеводин тұрғындарының 1,5% румын тілін ана тілі ретінде атады.

Тимок аңғары

Сербияның влахтары румын тілінде де сөйлейтіні қабылданған.

Украинадағы өңірлік тілдердің мәртебесі

Украинаның румындар жергілікті тұрғындардың маңызды бөлігін құрайтын аймақтарында (Черновцы, Одесса және Закарпатье облыстарындағы аудандарда) румын тілі мектептерде бірінші тіл ретінде оқытылады, сондай-ақ румын тіліндегі газеттер, телеарналар мен радио хабарлары бар. Украинаның батысындағы Черновцы университеті румын мектептері үшін румын филологиясы, математика және физика мамандықтары бойынша мұғалімдер даярлайды. Украинаның Герца ауданында, сондай-ақ Черновцы облысы мен Закарпатье облысының басқа да ауылдарында, 2012 жылғы Украинаның тілдер туралы заңнамасына сәйкес, румын тілі украин тілімен бірге "аймақтық тіл" деп жарияланды.

Басқа елдер мен ұйымдарда

Румын тілі Латын одағы мен Еуропалық одақ сияқты түрлі қауымдастықтар мен ұйымдарда ресми немесе әкімшілік тіл болып табылады. Румын тілі сондай-ақ Афон тауының тәуелсіз монастырлық мемлекетінде діни қызметтер атқарылатын бес тілдің бірі, ол Продромос және Лаккоскити монастырлық қауымдастықтарында қолданылады. Танылмаған Приднестровье мемлекетінде молдаван тілі ресми тілдердің бірі. Дегенмен, румын тілінің басқа диалекттерінен өзгеше, осы молдаван тілінің түрі кириллица әрпімен жазылады.

Екінші және шет тілі ретінде

Румын тілі румын азшылықтары бар кейбір аймақтарда, мысалы Сербиядағы Воеводина, Болгария, Украина және Венгрияда оқытылады. Румын мәдениет институты (ICR) 1992 жылдан бері тіл мұғалімдері үшін румын тіліндегі жазғы курстарды ұйымдастырып келеді. Сондай-ақ, румын емес адамдар да румын тілін шет тілі ретінде оқиды, мысалы, Венгрияның Гюла қаласындағы Николае Бэлческу орта мектебі. Румын тілі жоғары оқу орындарында шет тілі ретінде оқытылады, көбінесе Германия, Франция, Италия, Нидерланды сияқты Еуропа елдерінде, сондай-ақ АҚШ-та. Жалпы, ол әлемнің 43 елінде шет тілі ретінде оқытылады.

Танымал мәдениет

Румын тілі румын тілінде орындалған фильмдер мен әндер арқылы басқа елдерде танымал болды. Румындық әртістердің румын тілінде сөйлейтін елдерде үлкен жетістікке жеткен мысалдары – O Zone тобы (2003–2004 жылдары әлем бойынша No. 1 сингл Dragostea Din Tei/Numa Numa), Akcent (Нидерландыда, Польшада және басқа да Еуропа елдерінде танымал), Activ (кейбір Шығыс Еуропа елдерінде сәтті болған), DJ Project (клуб музыкасы ретінде танымал), SunStroke Project ("Epic sax guy" вирустық видеосымен белгілі), Александра Стан ("Mr. Saxobeat" әнімен әлемдік No. 1 хит) және Инна, сондай-ақ "4 ай, 3 апта және 2 күн", "Мырза Лазарескудің өлімі", "Бухаресттің шығысында 12:08" немесе "California Dreamin'" сияқты жоғары бағаланған фильмдер (барлығы Канн кинофестивалінде жүлде алған). Сондай-ақ, кейбір әртістер румын тіліне арналған әндер жазды. Мультиплатиналық поп-трио O Zone (алғашқыда Молдовадан шыққан) "Мен тілімізді тастамаймын" атты ән шығарды. Осы әннің соңғы шумағы "Мен тілімізді, румын тілімізді тастамаймын" деп аударылады. Сонымен қатар, молдаван музыканттары Дойна мен Иоан Алдеа Теодоровичи "Румын тілі" атты ән орындады.

Балқан тілдер аймағы

Румын грамматикасы мен морфологиясының көп бөлігі латын тіліне негізделген, бірақ кейбір ерекшеліктері тек Балқан аймағының басқа тілдерімен ортақ, ал басқа роман тілдерінде кездеспейді. Румын тілі мен Балқан тілдер аймағының басқа тілдерінің (болгар, македон, албан, грек және серб-хорват) ортақ белгілері – қосымша арқылы білдірілетін анықталған артикль, жаттық және дұрыс септіктерінің бірігуі, болашақ шақтың қалыптасуы және инфинитивтің шартты сөйлемдермен алмасуы. Ғылыми тұрғыдан жақсы қалыптасқан теория бойынша, көптеген балкандық ерекшеліктерді Балқан роман тілдерінің дамуына байланыстыруға болады; бұл ерекшеліктер тілдік өзгерістерге байланысты басқа тілдерге қабылданған.

Славян ықпалы

Румын тіліндегі славян әсері оның сөздік қорында ерекше байқалады, славян текті сөздер қазіргі румын лексикасының шамамен 10–15% құрайды, сонымен қатар оның фонетикасы, морфологиясы және синтаксисіне де әсер еткен. Оның славян сөздік қорының көп бөлігі 14-18 ғасырларда Валахия мен Молдавияның ресми жазба тілі болған (бірақ көпшілік түсінбегенімен) Ескі шіркеу славян тілінен, әрі Румын православие шіркеуінің культ тілінен алынған. Осының нәтижесінде, дін, рәсімдер және иерархияға қатысты румын сөздерінің көп бөлігі славян тілінен енген. Сонымен қатар, жиі қолданылатын славян сөздерінің саны 6-шы ғасырдан бастап оңтүстік славян тайпаларымен байланыс немесе бірге өмір сүргендігін көрсетеді, бірақ бұл қайда болғаны туралы пікірлер әртүрлі (румындардың тегі).

Француз, итальян және ағылшын тілдеріндегі сөздерді беру

19 ғасырдан бері көптеген әдеби немесе ғылыми сөздер басқа роман тілдерінен, әсіресе француз және итальян тілдерінен қарыз алды (мысалы: birou "кеңсе", avion "ұшақ", exploata "жетістік"). Румын тіліндегі сөздердің шамамен 38%-ы француз және/немесе итальян тілдерінен шыққан (көп жағдайда екі тілден де); ал румын тілінің түпкі сөздерімен қосылғанда, румын тіліндегі сөздердің шамамен 75-85%-ы латын тіліне дейін жетеді. Бұл румын тіліне сіңген француз және итальян тілдерінен алынған ғылыми сөздердің қолданылуы бұрынғы қарыздар есебінен артуда, олардың көпшілігі қазір сирек кездеседі немесе қолданыстан шығып кеткен. Француз және итальян тілдері Румынияда, көрші елдерге қарағанда екінші немесе үшінші тіл ретінде жақсырақ танымал. Молдовада латын әліпбиіне көшумен бірге, сөздіктің латыншалануы тілдің латындық сипатын күшейтуге көмектеседі. Лексикалық жаңару процесінде латын тілінің көптеген түпкі сөздері басқа роман тілдерінен алынған қос сөздерге ие болды, осылайша одан әрі қазіргі және әдеби лексикалық қабатты құрады. Әдетте, түпкі сөз зат есім, ал қарыз сөз – сын есім болады. Қос сөздердің мысалдары: +Румын тіліндегі латын және түпкі сөздер Латын түпкі сөздері Қарыз сөздер 'шапшаң' 'зейін тапсырушы' 'шапшаң' (< француз, итальян тілдерінен agile) 'су' 'сулы' (< француз aquatique) 'тіс' 'тіс дәрігері' (< француз dentiste, итальян dentista) 'түзу; дұрыс' 'түзу' (< француз direct) 'суық' (с.) 'суық' (е.) 'мұздай' (< француз frigide) 'шапшаң' 'жылдам' (< француз rapide, итальян rapido) 20 ғасырда ағылшын тілінен көптеген сөздер қарызға алынды (мысалы: gem < jam; interviu < interview; meci < match; manager < manager; fotbal < football; sandviș < sandwich; bișniță < business; chec < cake; veceu < WC; tramvai < tramway). Бұл сөздер румын тілінде грамматикалық жынысқа ие және румын тілінің ережелеріне сәйкес қолданылады; сондықтан "менеджер" – managerul. Компьютер саласындағы кейбір қарыздар, мысалы, өте қиын (немесе тіркілетілген және абсурдты) "румындықтандыруға" ие, мысалы cookie uri, ол cookie интернет терминінің көпше түрі.

Грамматика

Румын тіліндегі зат есімдер жынысына (әйел, еркек және орта) және санға (жекеше және көпше) және жаққа (атау/айыптау, жіктеу/иелік және шақыру) қарай жіктеледі. Артикльдер, сондай-ақ көптеген сын есімдер мен есімдіктер, өзгертетін зат есіммен жынысы, саны және жағы бойынша үйлеседі. Румын тілі – анықталған артикльдері енклитикалық болатын жалғыз ірі роман тілі: яғни, сөздің алдына (проклитикалық) емес, соңына қосылады (Скандинавия, Болгария және Албания тілдеріндегідей). Олар, басқа роман тілдеріндегідей, латындық көрсеткіш есімдіктерінен пайда болған. Барлық роман тілдеріндегідей, румын тіліндегі етістіктер тұлға, сан, уақыт, модальдық түр және рай бойынша күшті өзгереді. Сөйлемдегі сөздердің қалыпты реті – субъект-етістік-объект (SVO). Румын тілінде төрт етістік жіктелуі бар, олар одан әрі он жіктелу үлгісіне бөлінеді. Румын тіліндегі етістіктер бес модальдық түрге (хабарлама, шартты/тілек, бұйрық, болжамдық және презумптив) және төрт шектеусіз формаға (инфинитив, герунд, супин және партицип) жіктеледі.

Фоналогия

Румын тілінде жеті дауысты дыбыс бар: a, e, i, o, u, ă және î. Сонымен қатар, â және î кейбір алынған сөздерде кездесуі мүмкін. Дегенмен, дифтонгтар ea және oa да дыбыс тілінің құрамына кіруі мүмкін. Жиырма екі дауыссыз дыбыс бар. Екі жуықтаушы дыбыс – w және j – кез келген дауысты дыбыстың алдында немесе артында пайда болуы мүмкін, бұл қатаң айтқанда дифтонг емес, көптеген жартылай дауысты тізбектерін құрайды. Сөз соңында дауыссыз дыбыстан кейін қысқа u дыбысы жойылуы мүмкін, тек алдыңғы дауыссыздың жұмсаруы арқылы білінеді (мысалы, ce -> c’). Сол сияқты, жойылған u дыбысы алдыңғы дауыссызды ернектеуге себеп болуы мүмкін, бірақ бұл морфологиялық мағынасын жоғалтқан.

Жазу жүйесі

Орта ғасырларда Балқанда сөйленген роман тілдері туралы алғашқы жазба 587 жылы жасалған. Влахиялық бір қашыршы, византиялық әскермен бірге келе жатып, жүктің бір малдан түсіп жатқанын көріп, серігіне: "Торна, торна, брат!" – деп айқайлаған (Бұл сөздердің мағынасы "Қайт, қайт, бауырым!"). Теофан Исповедник мұны 6 ғасырдағы Аварлар мен славяндарға қарсы Коментиол мен Приск басқарған әскери жорықтың бір бөлігі ретінде тіркеген. Румын тіліндегі ең көне сақталған жазба – 1521 жылғы маусымның соңындағы хат, онда Кампулунгтық Неачу Брашов қаласының әкіміне түріктердің шабуылдауға дайындалып жатқаны туралы хабарлаған. Бұл хат, румын тіліндегі көптеген алғашқы жазбалар сияқты, кириллицамен жазылған. Латын әліпбиімен жазылған ең ерте жазба – 16 ғасырдың аяғындағы Трансильвания мәтіні, ол мажар әліпбиінің ережелеріне сәйкес жазылған. 18 ғасырда Трансильвания ғалымдары румын тілінің латын тілінен тарағанын анықтап, латын әліпбиін румын тіліне бейімдеді, итальян тілінен алынған кейбір емле ережелерін пайдаланды, оны румын тіліне ең жақын туыс деп таныды. Кириллица 1860 жылға дейін (біртіндеп азайып) қолданыста болды, содан кейін румын жазуы алғаш рет ресми түрде реттелді. Кеңес Молдовасында 1989 жылға дейін орыс тілінен туындаған молдаван кириллицасы қолданылды, содан кейін румын тіліндегі латын әліпбиі енгізілді; ал Транснистрияның бөлінген аймағында кириллица әлі де қолданылуда.

Академияның орфографиялық ұсыныстары

1993 жылы Румын академиясы жаңа орфографиялық ережелерді ұсынды. 2000 жылы Молдова академиясы сол ережелерді қабылдауды ұсынды, ал 2010 жылы академия жаңа ережелерге көшу кестесін бастады, оны 2011 жылы басылымдар арқылы аяқтау жоспарланған. 2016 жылдың 17 қазанында Молдованың білім министрі №872 бұйрыққа қол қойды, ол Молдова Ғылым академиясы ұсынған түзетілген орфографиялық ережелерді қабылдады және келесі екі оқу жылын өтпелі кезең деп белгіледі. Осылайша, Молдова білім министрлігіне бағынатын мекемелерде қолданылатын орфография 1993 жылғы Румын академиясының ұсынысына келтірілді. Дегенмен, бұл бұйрық басқа мемлекеттік мекемелерге қатысты болған жоқ, сондай-ақ 1989 жылғы 3462 заң (кириллицаны латын әрпіне транслитерациялау тәсілдерін қарастырған) білім министрлігінің өзгерістерін көрсету үшін түзетілмеді. Сондықтан, Молдованың көптеген мемлекеттік мекемелері, сондай-ақ көптеген молдовалықтар 1989 жылы қабылданған орфографияны пайдалануды жалғастыруда (латын әрпінің қолданылуы ресми түрде бекітілген кезде).