Неке жойылдығының заңдық рәсімдері

Кіріспе

Некені жоқ деп жариялаудың құқықтық тәртібі

Аннулирование – зайырлы және діни құқықтық жүйелерде некені жоқ деп жариялау үшін қолданылатын құқықтық рәсім. Ажырасудан өзгеше, ол көбінесе кері күшінде болады, яғни аннулирование жасалған неке бастапқыда болмағандай жарамсыз деп есептеледі (бірақ кейбір заңнамаларда неке аннулирование күнінен бастап ғана жарамсыз болып саналады; мысалы, Англия мен Уэльстегі 1973 жылғы Некелік істер туралы заңның 12-бабында осылай қарастырылған). Құқықтық терминологияда аннулирование некені жоқ немесе жойылмайтын неке деп жариялауға мүмкіндік береді.

Ауыспалы некенің күші жойылды

Ауыспалы неке мен бұзылатын неке арасында айырмашылық бар. Араксыз неке – неке жасалған жерде заң бойынша жарамсыз деп танылған және бастапқыда жарамсыз неке. Неке заңды түрде жарамсыз болғанымен, кейбір юрисдикцияларда некенің жарамсыз екенін растау үшін некені бұзу туралы талап қою қажет болуы мүмкін, немесе неке жарамсыз екенін көрсететін ресми құжат алу үшін талап қойылуы мүмкін. Көптеген елдердің заңдарына сәйкес, араксыз некеде туған балалар заңды балалар болып есептеледі. Құқықтық юрисдикцияға байланысты, неке заңды түрде жарамсыз болуының себептеріне қандастық (инцесттік неке), бигамия, топтық неке немесе бала күйіндегі неке жатуы мүмкін. Бұзылатын неке – тараптардың бірінің қалауы бойынша бұзуға болатын неке. Неке жарамды, бірақ некеге тұрған тараптардың бірі сотқа шағымданса, бұзылуы мүмкін. Некені бұзу туралы өтінішті некедегі тараптардың бірі беруі керек, сондықтан бұзылатын неке тараптардың бірі қайтыс болғаннан кейін бұзылмайды. Некеге тұрудың әртүрлі себептері болуы мүмкін, бұл юрисдикцияға байланысты. Некеге тұруға рұқсат берудің жалпы себептеріне қауіп-қорқыту немесе мәжбүрлеу арқылы некеге кіру жатады. Кейбір юрисдикцияларда заңды ересек болу жасы мен заңды некеге тұру жасы арасында айырмашылық бар; мұндай жағдайда, әдетте неке ата-ананың немесе қамқоршының келісімімен жалғаса алады, ал некелік тараптар ересек болғаннан кейін некені растауға немесе бұзуға құқылы. Бұл некелер де бұзылатын некелер болып саналады. Ауыспалы және бұзылатын неке арасындағы басты айырмашылық – араксыз неке бастапқыда жарамсыз болғандықтан, оны жою үшін ешқандай заңдық шара қабылдау қажет емес. Үшінші тарап араксыз некеге қарсы шығуы мүмкін, мысалы, мұрагерлік ісін қарау кезінде, онда араксыз некеге қатысушы тарап жұбай ретінде мұрагерлік құқықтарын талап етеді. Керісінше, бұзылатын неке тек сот шешімімен тоқтатылуы мүмкін және некеге қатысушы тараптардың біреуінің немесе тарап заңдық шектеулерге тап болған жағдайда, үшінші тараптың өкілі (мысалы, ата-ана немесе заңды қамқоршы) өтініш білдіргеннен кейін ғана жарамсыз деп танылуы мүмкін. Араксыз және бұзылатын некелер арасындағы заңдық айырмашылық мәжбүрлі некеге қатысты маңызды. Мәжбүрлі некені араксыз деп санайтын юрисдикцияда мемлекет жұбайлардың қарсылығына қарамастан, некені жоюға құқылы. Ал егер заңда мәжбүрлі неке бұзылатын неке деп көрсетілген болса, онда неке мәжбүрлі болғаны дәлелденгенімен де, мемлекет жұбайлардың бірінен өтініш түспесе, некені жоюға құқылы емес.

A difference exists between a void marriage and a voidable marriage. A void marriage is a marriage that was not legally valid under the laws of the jurisdiction where the marriage occurred, and is void ab initio. Although the marriage is void as a matter of law, in some jurisdictions an annulment is required to establish that the marriage is void or may be sought in order to obtain formal documentation that the marriage was voided. Under the laws of most nations, children born during a void marriage are considered legitimate. Depending upon the jurisdiction, reasons for why a marriage may be legally void may include consanguinity (incestual marriage), bigamy, group marriage, or child marriage. A voidable marriage is a marriage that can be canceled at the option of one of the parties. The marriage is valid, but may be annulled if contested in court by one of the parties to the marriage. The petition to void the marriage must be brought by one of the parties to the marriage, and a voidable marriage thus cannot be annulled after the death of one of the parties. A marriage may be voidable for a variety of reasons, depending on jurisdiction. Common reasons for allowing a party to void a marriage include entry into the marriage as a result of threat or coercion. Some jurisdictions have a distinction between legal age of majority and legal age of marriage; in this case, it is usually the custom that the marriage can proceed with parental or guardian consent, and the marital parties being able to ratify or void the marriage upon reaching the age of majority. These are also considered voidable marriages. The principal difference between a void and voidable marriage is that, as a void marriage is invalid from the beginning, no legal action is required to set the marriage aside. A marriage may be challenged as void by a third party, for example in probate proceedings during which a party to the void marriage is claiming inheritance rights as a spouse. In contrast, a voidable marriage may be ended only through the judgment of a court, and may be voided only upon the petition of one of the parties to the marriage or, if a party is under a legal disability, by a third party representative such as a parent or legal guardian. The legal distinction between void and voidable marriages can be significant in relation to forced marriage. In a jurisdiction that classifies forced marriages as void, then the state can cancel the marriage even against the will of the spouses. In contrast, if the law provides that a forced marriage is voidable then, even if it can be proved that the marriage was forced, the state cannot act to end the marriage in the absence of an application by a spouse.

Католицизм

Католик шіркеуінің канондық заңдарында неке жоюды дұрысымен "Жарамсыздық туралы декларация" деп атайды, себебі католик діні бойынша, крещение алған адамдардың некесі қасиетті сакрамент болып саналады және бір рет толыққаннан кейін, осы арқылы бекітілсе, оған қатысушылар тірі болғанда бұзылуы мүмкін емес. "Жарамсыздық туралы декларация" – некені жою емес, тек заңды түрде неке ешқашан жасалмағанының анықталуы. Бұл, сату-алу шартының жарамсыз деп танылуына және сатылатын мүлік ешқашан заңды түрде басқа біреудің меншігіне өтпегені есептелуіне ұқсас. Ал ажырасу – мүлік сатылып болған соң қайтарылып алумен тең. Рим Папасы ратификацияланған (ratum), бірақ толыққан жоқ (sed non consummatum) некеден босатуға құқылы, себебі ол толығымен бұзылмайтын емес. Егер некеге тұрған екі адамның кем дегенде біреуі крещение алмаса, онда ол сакрамент ретінде қарастырылмайды. Белгілі бір жағдайларда, Пауылдық және Петрлік артықшылықтар негізінде оны таратуға болады, бірақ тек тараптардың бірінің рухани игілігі үшін. Осылайша, неке жою – "неке ешқашан болмаған" деген мәлімдеме болғанымен, шіркеу бұл қарым-қатынастың "табиғи міндеттемелерді" тудыратын болжамды неке екенін мойындайды. Канондық құқықта, жарамды немесе болжамды некеден туған немесе дүниеге келген балалар заңды деп есептеледі, ал заңсыз балалар олардың ата-аналарының болжамды некесі арқылы, жарамды некедегідей заңды болады. Канондық құқық некеге кедергі келтіретін канондық бөгеттерді белгілейді. Дирименттік бөгет некенің жарамды түрде жасалуына кедергі келтіріп, одақты болжамды некеге айналдырады, ал тыйым салатын бөгет некені жарамды, бірақ заңды емес етеді. Одан туындайтын одақ болжамды неке деп аталады. Жарамсыз неке кейіннен қарапайым растау (жарамсыз келісімді алмастыратын келісімді жаңару) немесе sanatio in radice ("тамырында емдеу", дирименттік бөгеттен кейін босату) арқылы расталуы мүмкін. Кейбір бөгеттерден босатуға болады, ал құдай заңымен белгіленгендерден (de jure divino) босатуға болмайды. Кейбір елдерде, мысалы, Италияда, католик шіркеуінің некелері автоматты түрде азаматтық тіркелімге енгізіледі, сондықтан шіркеудің жарамсыздық туралы декларациясына экзекватур беріліп, ол азаматтық ажырасумен теңестірілуі мүмкін.

In the canon law of the Catholic Church, an annulment is properly called a "Declaration of Nullity", because according to Catholic doctrine, the marriage of baptized persons is a sacrament and, once consummated and thereby confirmed, cannot be dissolved as long as the parties to it are alive. A "Declaration of Nullity" is not dissolution of a marriage, but merely the legal finding that a valid marriage was never contracted. This is analogous to a finding that a contract of sale is invalid, and hence, that the property for sale must be considered to have never been legally transferred into another's ownership. A divorce, on the other hand, is viewed as returning the property after a consummated sale. The Pope may dispense from a marriage ratum sed non consummatum since, having been ratified (ratum) but not consummated (sed non consummatum), it is not absolutely unbreakable. A valid natural marriage is not regarded as a sacrament if at least one of the parties is not baptized. In certain circumstances it can be dissolved in cases of Pauline privilege and Petrine privilege, but only for the sake of the higher good of the spiritual welfare of one of the parties. Although an annulment is thus a declaration that "the marriage never existed", the Church recognizes that the relationship was a putative marriage, which gives rise to "natural obligations". In canon law, children conceived or born of either a valid or a putative marriage are considered legitimate, and illegitimate children are legitimized by a putative marriage of their parents, as by a valid marriage. Canon law stipulates canonical impediments to marriage. A diriment impediment prevents a marriage from being validly contracted at all and renders the union a putative marriage, while a prohibitory impediment renders a marriage valid but not licit. The union resulting is called a putative marriage. An invalid marriage may be subsequently convalidated, either by simple convalidation (renewal of consent that replaces invalid consent) or by sanatio in radice ("healing in the root", the retroactive dispensation from a diriment impediment). Some impediments may be dispensed from, while those de jure divino (of divine law) may not be dispensed. In some countries, such as Italy, in which Catholic Church marriages are automatically transcribed to the civil records, a Church declaration of nullity may be granted the exequatur and treated as the equivalent of a civil divorce.

Тәуелсіз католицизм

Ануляциялар кейбір тәуелсіз католиктік дінге сенушілер тарапынан беріледі, мысалы, Евангелиялық католик шіркеуі.

Англикандық

Англия шіркеуі, бүкіл әлемдік Англикан қауымының ана шіркеуі, тарихи тұрғыдан неке жоюға құқылы болса, ал ажырасу "тек Парламент актісі арқылы ғана мүмкін болды". Англикан шіркеуі неке жоюға рұқсат берген жағдайлардың мысалдарына жасқа толмағандық, алаяқтық, күш қолдану және психикалық ауру кіреді.

Ислам діні

Фасх исламда "жою" дегенді білдіреді. (а) бұрыс неке (фасид), (б) харам неке (батил), (с) күйеуі некеге тұрған кезде мұсылман емес болған, кейін ислам дінін қабылдаған жағдайда, (d) күйеуі немесе әйелі некеден кейін діннен шыққан жағдайда, (e) күйеуі некелік қатынасқа түсуге шамасы келмейтін жағдайда. Мұндай жағдайлардың әрқайсысында әйел қадиге (діни судьяға) қабылданатын төрт тәуелсіз куәгер ұсынуға тиіс, ал қади осы куәліктерді қабылдамауға құқылы. Сунни Малики фиқһ мектебінде қатыгездік, ауру, өмірге қауіпті дерт және тастап кету – әйелдің немесе күйеудің некені жоюға шариғат бойынша қосымша негіздері болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та әр штаттың неке жою туралы заңдары әртүрлі. Неке жоюға негіз болатын себептер әртүрлі болуы мүмкін, сондай-ақ неке жоюға адамның құқығын жоятын факторлар да болуы мүмкін. Бірақ, неке жоюдың жалпы негіздері мыналарды қамтиды:
Жақын туыстар арасындағы неке. Штаттар әдетте ата-ана мен бала, әже-шеше мен немере немесе бауырлар арасындағы некеге тыйым салады, сондай-ақ көптеген штаттар бірінші туысқандар арасындағы некеге де шектеу қояды. Ақыл-ойдың жетілмеуі. Психикалық ауру немесе ақыл-естің жетілмеуі салдарынан, оның ішінде мас болудан туындаған ақыл-естің жетілмеуіне байланысты некеге келісім беруге заңды түрде қабілетсіз адам кейіннен неке жоюды талап ете алады. Кәмелетке толмағандардың некесі. Егер күйеулердің біреуі немесе екеуі де некеге тұруға заңды жасқа толмаған болса, онда неке жоюға жатады. Қысым. Егер адам қорқыту немесе күш көрсету арқылы некеге түссе, ол кейіннен неке жоюды талап ете алады. Алдау. Егер бір жұбай басқа жұбайды алдап, маңызды фактілерді жасырып немесе бұрмалап некеге тұруға мәжбүрлесе, мысалы, қылмыстық істері, басқа еркектен жүктілік немесе жұқпалы аурулар болса, онда неке жоюға болады. Бігемия. Неке жою туралы талап арыз берілген кезде бір жұбайдың бұрыннан басқа некеде болғандығы. Неке жоюдың кейбір себептері бойынша, мысалы, бедеулік туралы мәліметті жасыру, егер жұбайлар неке жоюға негіз болатын мәселені білгеннен кейін де бірге тұрғысы келсе, онда бұл себеп кешірілген болып есептелуі мүмкін. Кәмелетке толмағандардың некесі үшін, неке жою талабы әдетте кәмелетке толмаған жұбай кәмелетке толмаған кезде немесе кәмелетке толғаннан кейін көп ұзамай берілуі керек, әйтпесе мәселе қарастырылмай қалдырылады.

Аризона

Аризона штатында "жойылмайтын" неке, егер "бұрынғы әйел немесе ерлігінің ажыраспауы, бір тараптың кәмелетке толмауы, қандастық байланыс, психикалық немесе физикалық қабілетсіздік, мас күйде болу, жарамды лицензияның болмауы, қысым көрсету, жыныстық қатынасқа келуден бас тарту, алдау және дін туралы жалған мәлімдеме жасау" сияқты жағдайлар болса, осылай қарастырылады.

Невада штаты

Невада штатында некені жоюға болады: егер неке жасалған кезде жарамсыз болса (мысалы, туысқандық қатынастағылардың некесі, көп әйел алу), келісім болмаса (мысалы, жас жетпегендік, мас күйде болу, психикалық ауру) немесе қандай да бір алдауға негізделген жағдайда. Невадада некелескен жұбайлар, қай жерде тұрса да, сол штатта некені жою туралы өтініш бере алады. Невададан тыс жерде некелескендер өтініш беру алдында кемінде алты апта сол штатта тұрып, тұру құқығын растауы керек.

Висконсин штаты

Висконсин штатында неке жоюға болатын жағдайларға: көп әйел алу, инцест немесе қалыңдықты күштеп некеге тұру (Shotgun некесіне қараңыз) кіреді. Некелер сондай-ақ, тараптардың бірінің немесе бірнешесінің кәмелетке толмауы, мас күйде болуы немесе психикалық денсаулығының нашар болуы себепті де жойылуы мүмкін. Некелер үш санаттағы тараптардың бірінен немесе бірнешесінен жасалған алаяқтық нәтижесінде де жойылуы мүмкін: сотталушы, неке куәгерлері немесе неке рәсімін өткізуші. Осы үш тараптың кез келген түрдегі жалған мәлімдемесі, оның ішінде, бірақ оған шектелімеу: рәсім өткізушінің мәртебесі, рәсімді орындау мүмкіндігі, қатысушылардың немесе куәгерлердің жасы, қылмыстық жағдайы немесе некедегі тараптардың екеуінің де қазіргі некеде болу жағдайы – алаяқтық негізінде неке жоюға себеп болуы мүмкін. Мұндай алаяқтық Висконсин штатының 943.39 заңы бойынша Қ класындағы қылмыс ретінде қарастырылады.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте күшін жойған және жойылған некелер қарастырылады.

Франция

Францияда, Рим католик дәстүрі бар елде, некені жою заңда маңызды орын алады және оны көптеген себептерге байланысты алуға болады. Заңда жарамсыз және жойылмайтын некелер қарастырылады. (Франция Азаматтық кодексінің 180-202 баптарын, сондай-ақ 144, 145, 146, 146–1, 147, 148, 161, 162, 163 және 164-баптарын қараңыз)

Жарамсыз неке: мәжбүрлі неке (алдау арқылы алынған келісімнен ерекшеленеді, себебі алдау некені жойылмайтын етеді); кәмелетке толмаған неке; бигамия; инцест неке; тіркеушінің заңдық қабілетсіздігі; және құпия неке (яғни, некенің жария етілмеуі, куәгерлердің болмауы).

Жойылмайтын неке: келісімнің бұрмалануы, яғни, бір тараптың жеке ерекшеліктері, өткені, некеден кейінгі ниеттері туралы жалған мәлімдемелер арқылы алынған келісім (соттар бұл мәселені кең ауқымда қарастырады), сондай-ақ некеге рұқсат беруге тиіс адамнан рұқсат алмау (мысалы, ақыл-жағынан кемістігі бар жұбайдың қамқоршыларының рұқсатының болмауы).

Генрих VIII үшін бірнеше күшін жою

Англияның Генрих VIII-і өзінің алты некесінің үшеуін жойды. Бұл некелер Катерина Арагондыққа (оның ағасына бұрын үйленгендігіне байланысты – бірақ бұл жою Католик шіркеуімен мойындалмайды) және Анна Болейнге (неке толыққандықтан болмауы мен оның бұрын басқа біреумен келісім шарттасқаны үшін) қатысты болды. Кэтрин Хауардтың некесі ешқашан жойылған жоқ. Ол некеде Томас Калпепермен адалсыздық жасады және оның сарайының мүшелерімен сырбаздық жасады. Осы себепті, 1541 жылдың 22 қарашасында Хэмптон-кортта ол "патшайымның құрметі мен атағынан айырылды" деп жарияланды және содан бері тек Леди Кэтрин Хауард деп белгілі болды. Осы мәртебеде ол үш айдан кейін мемлекеттік опасыздық үшін жазаланды.

Даулар

Ақырғы жылдары неке күшін жоюға негіз болатын жағдайлар, тіпті неке күшін жою институтының өзі де қырғи қабаққа түсіп, даулы мәселеге айналды. Сингапур құқық академиясы журналында келтірілген мәліметке сәйкес:

"Ажырасу баршаға қолжетімді болған жағдайда, бақытсыз некедегі адамдардың кейбір топтарын артық баптау, оларға азапты аяқтау үшін неке күшін жою немесе ажырасу жолын таңдау құқығын беру дұрыс емес сияқты. Сондай-ақ, кейбір судьялар, мысалы Кумарасуами судьясы Чуа Ай Хва (Мью) ісінде, неке күшін жоюға негіз болатын кейбір жағдайлардың сотқа жеткілікті дәлелдер келтірмеген жағдайларда да тараптар тарапынан теріс пайдаланылғанын атап өткені де маңызды."